قاريالارى كوپ, جاستارى جوق اۋىلدار

شاعىن اۋىلداردىڭ پروبلەماسى قىزىلجار وڭىرىندە دە جەتىپ ارتىلادى. 700-گە جۋىق ەلدى مەكەننىڭ ۇشتەن ەكىسى وسى ساناتقا جاتادى. وتكەن عاسىردىڭ توقسانىنشى جىلدارى باستالعان ۋربانيزاتسيا ءۇردىسى ءالى سايابىرسىر ەمەس. كەرىسىنشە, كۇش الىپ كەلە جاتقانداي اسەر بەرەدى. جاھاندانۋ ءداۋىرىنىڭ «بەلبالاسى» سانالاتىن بۇل تولقىن وسىلاي جالعاسا بەرسە, توقتام بولماسا, ۇلتتىق قۇندىلىقتارىمىزدىڭ وزەگى, ءتىنى – التىن بەسىگىمىزدىڭ ورنى قاڭىراپ, جۇرتىن سيپاپ قالۋىمىز كادىك. جۇمىس ساپارىمەن شالعايداعى ءبىر اۋىل­عا بارعانىمىزدا ءتۇتىنى ءتۇزۋ ۇشقان, شات­تىعى شالقىعان شاڭىراق ىزدەستىرگەنبىز. سوندا «ەڭ سىيلىمىز», دەپ 70-ءتى ەڭسەرگەن اقساقالدى تانىستىرعان. قاباعى سالىڭقى ەكەن, اڭگىمەمىز جاراسا قويماعان. سويتسەك, كەيىن ەستىپ-بىلگەنىمىزدەي, قولىندا تۇراتىن ورتانشى ۇلى جىلى مەكەنىن تاستاپ, كوشۋ­گە بەل بايلاپتى. ىشكىلىككە سالىنىپ, جاپ-جاقسى جۇمىسىنان ايىرىلعان ول ءوز قاتەلىگىن ءتۇسىنۋدىڭ ورنىنا قىڭىرايا قالعان. مۇنداي قىڭىر مىنەزبەن, الدى-ارتىن ويلاماعان شولاق شەشىممەن ەشكىمدى جەڭبەسى, مۇقاتا الماسى ايدان انىق. بويىنان ءال-كۇش كەتىپ, قاباققا جاۋتاڭداپ قالعان كارى اكە-شەشەنىڭ ەرتەڭگى جايى, تىرلىگى نە بولماق دەگەن ساۋالعا باس اۋىرتپايتىن ءتارىزدى. ازىن-اۋلاق مالدى ساتىپ, جۇگىن بۋىپ-ءتۇيىپ قويىپتى. ونىڭ تۇرمىستى وڭالتۋدىڭ, اسقار تاۋداي پاناسىن, ءازيز اناسىن تەنتىرەتپەۋدىڭ جولىن ويلاستىرۋ ورنىنا, توعى­شار­لىققا سالىنىپ وتىرعانى كورىنىپ تۇر. جارايدى, قارجىلىق جاعدايى, تۇرمىستىق باقۋات­تىلىعى كەلىسسە, قونىس اۋدارۋىن تۇسىنەر ەدىك. اقىلدى, سابىردى ۇمىتىپ, تۇلەن ءتۇرت­كەن­دەي تۇرا قاشقاننان كىم ۇتپاق؟ ەشكىم دە. قالا­داعى قىمباتشىلىق ودان ءارى تەنتىرە­تىپ جىبەر­مەسىنە كىم كەپىل؟ ال اتا-اناسى­نىڭ زەينەت­­اقىسىمەن كۇنەلتىپ, اياق-قولى بالعاداي بولعانىنا قاراماستان, ساندا بار, ساناتتا جوق سىلتىڭبايلاردىڭ نامىسسىزدىعى قاراداي كۇيدىرەدى. مۇنداي كەلەڭسىز كورىنىستەردىڭ ءبىر سەبەبى جۇمىسسىزدىققا كەلىپ تىرەلەتىنى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. ونىڭ سالدارىنان قارتتارى كوپ, جاستارى جوق ەلدى مەكەندەر كوبەيدى. بۇعان جول قاتىناسىنىڭ قيىندىعىن قوسساق, تۇيتكىلدى پروبلەمالار كوبەيە تۇسەدى. بىراق سولاي ەكەن دەپ قول قۋسىرىپ وتىرۋ وركەنيەتكە ۇمتىل­عان ەل داستۇرىنە جاراس­پاس بولار. باردى ورايلاستىرۋدىڭ, ءتيىم­دى پاي­دالانۋدىڭ, كىرىس كوزىن تابۋدىڭ, ءسويتىپ, تۇرمىستى جاق­سارتۋدىڭ ورنىنا بويكۇيەز­دىككە, بەي-بەرەكەتسىزدىككە سالى­نىپ جۇرگەن­دەر از ەمەس. ارامىزدا مەملەكەت قولداۋىنا سۇيە­نىپ, شارۋاشىلىقتى ۇرشىقشا ءۇيىرىپ جۇرگەن ازاماتتار كوپ­تەپ كەزدەسەدى. ولاردىڭ زور ۇيىمداستىرۋشىلىق قاجىر-قاي­­راتى, ءبىلىمى, تاجىريبەسى وزگەلەرگە ۇلگى-ونەگە. وسىن­داي ەل­جان­­دى­لىق, مارتتىك قاسيەتتەر جان جادىراتىپ, كوڭىل سۇيسىنتەدى. ءماس­ە­لەن, ەسىل اۋدانىنداعى قايىربەك قوجاسوۆ 57 ءتۇتىنى بار ەڭبەك اۋىلىنىڭ 25 تۇرعىنىن جۇمىسپەن قامتىپ, بۇرىنعى «باي ەڭبەك» دەگەن اتاعىنا لايىق بولۋدى ماقسات ەتكەن. 3 مىڭ گەك­تار جەرگە استىق وسىرەدى. «سىباعا» باعدارلاماسى ارقىلى نەسيە­گە ءىرى قارا مال الىپ, 200 باسقا جەتكىزدى. ورتاشا ايلىق جالاقى – 80 مىڭ تەڭگەنىڭ توڭىرەگىندە. كاسىپكەردىڭ قامقو­ر­لى­­عى­­نا ءدان ريزا ءۇل­كەن­دەر جاعى كوشۋدى ەمەس, سۇتتەي ۇيىعان ۇجىم­­نىڭ اماندىعىن تىلەي­دى. جوعارى سىنىپ وقۋشى­لارىنىڭ اۋدان ور­تالىعىنداعى ينتەر­ناتقا قاتىناپ وقۋى ءۇشىن ارنايى كولىك بولىنگەن. اۋىل تىرلىگىنىڭ كەرى كەتۋىنىڭ ءبىر سەبەبىن وزبەكستاننان كوشىپ كەلگەن ىبىراي وشانوۆ بىلاي تۇسىندىرەدى: – بىرىنشىدەن, قازاقستاندى عانا ەمەس, ءدۇيىم دۇنيەنى جايلاعان جۇمىسسىزدىق. ەكىنشى­دەن, مەكتەپتەردىڭ جابىلۋى. دەسەك تە, الداعى كۇننەن ەش ءۇمىت ۇزۋگە بولمايدى. شىن­داپ ىزدەنسە, قام-قارەكەت جاساسا, تىعىرىقتان شىعۋدىڭ جولى قاشان دا تابىلادى. ونىڭ بىردەن-ءبىر كەپىلى – قوعامدىق پايدالى ەڭبەكپەن اينالىسۋ. وعان مۇمكىندىگى جەتپەسە, باۋ-باقشا سالسىن, كوكونىس, مال, قۇس ءوسىرسىن. وعان ءمۇم­كىندىك مول. جۇمىسقا ورنالاساردا الدىمەن ەڭبەك­اقىسىن سۇراپ, ونى ازىرقانسا, مۇرىن شۇيىرەتىن ادامداردى, اۋىلدان ات-تونىن الا قاشاتىن جاستاردى ەش تۇسىنبەيمىن. وتكەندە وبلىس ورتالىعىندا ءبىر تانىسىمنىڭ بالاسىن كەزدەستىردىم. اۋىلداعى اكە-شەشەسىن تاستاپ, ەندى تەنتىرەپ ءجۇر. ماماندىعى جوق وعان جوعا­رى جالاقىلى قىزمەتتى كىم ۇسىنا قويا­دى؟ ودان دا تۋىستارىنىڭ جانىندا اۋىلدى ءور­كەن­دەتۋگە ات سالىسسا, ناپاقاسىن ايىرار ەدى. اقجار اۋدانىندا بولعانىمىزدا «ءداۋىت-استىق» جشس-ءنىڭ ديرەكتورى بولات اۋباكىروۆ­تىڭ وسى اتتاس اۋىلدا جاڭا سپورت الاڭىن پاي­دا­لانۋعا بەرۋ راسىمىنە قاتىسقانبىز. جاس­تارعا تەگىن تارتۋ ەتكەن. بۇل سىي قاريالاردى قات­تى قۋانتقان. جاس بۋىنعا كەرەگى – الەۋمەتتىك قام­قورلىق. كلۋب, كوڭىل كوتەرۋ ورتالىعى جۇمىس ىستەپ تۇرسا, جىلى ورىندارىن سۋىتۋعا ەش­قاي­سىسى دا اسىقپايدى. تاعى ءبىر مىسال. وبلىس­تىق ءماسليحاتتىڭ دەپۋتاتى, ع.مۇسىرەپوۆ اۋدانى «رايسوۆسكوە» جشس-ءنىڭ باسشىسى ۆلاديمير كوۆالەنكونىڭ قارتتار مەن جاستارعا دەگەن قايىرىمدىلىعىندا شەك جوق. مەكتەپكە جاڭا قازاندىق ورناتتى. جىلىجاي اشتى. وقۋشىلار تەگىن تاماقتانادى. ستاديون, حوككەي كورتىن, بوكس زالىن سالدى. كەز كەلگەن مەرەكەدە ءتور الدىمەن ۇلكەندەرگە ۇسىنىلىپ, ايرىقشا قۇرمەتتەلەدى. قازاق اۋىلدارىن ساقتاپ قالۋدىڭ, بۇرىنعى احۋالىن قال­پىنا كەلتىرۋدىڭ ۇتىمدى ءبىر جولى – ىشكى ميگراتسيالىق ۇدەرىس­تەرگە ەرەكشە ەكپىن بەرۋ. بۇل تۇرعىدان العاندا, وبلىستا جۇيەلى شارا­لار اتقارىلىپ كەلەدى. وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى سارى­اعاش اۋدانى باستاپ بەرگەن كوشى-قون شەرۋىندە قازىردىڭ وزىندە دەمو­گرافيا­لىق ءوسىمنىڭ جاقسارىپ, تاراۋدىڭ از-اق الدىن­دا تۇرعان شاعىن اۋىلداردىڭ تامىرىنا قان جۇگىرە باستاعانى قۋانتادى. ەسىل اۋدانى ءبىر­لىك اۋىلىندا جابىلىپ قالعان مەكتەپ قايتا اشىلىپ, ءىشى اقار-شاقار بالاعا تولدى. وسىن­دا ورنالاسقان وتبا­سىلارداعى اق ساقالدى اتاي­لار مەن اق جاۋلىقتى اجەيلەر قۋانىش­تىڭ ورتاسىندا ءجۇردى. بيىل وڭتۇستىك وبلىستاردان 110 وتباسى كوشىپ كەلسە, كەلەر جىلعى مەجە بۇدان دا بيىك. ەكىنشى ۇتقىرلى شەشىمى – جەرگىلىكتى بيلىك ورىندارى­نىڭ قارجىلىق, الەۋمەتتىك قولداۋى. وسى ورايدا ءشايىن رامازانوۆا­نىڭ حاتى­نان ءۇزىندى كەلتىرە كەتكەندى ءجون كوردىك. ەڭبەك اردا­گەرى شال اقىن اۋدانىنا قاراستى شاعىن ەلدى مەكەندەرگە قاتىستى وڭ وزگەرىستەردى تىلگە تيەك ەتە كەلىپ, اۋدان اكىمى ەربول ساعديەۆكە ەرەك­شە ىقىلاس بىلدىرەدى. ولاي بولا­تىن ءجونى بار. ەل ازاماتى قازاق اۋىلدارىن دامىتۋعا باي­لانىس­تى قابىلدانعان جەرگىلىكتى باعدارلاما­­نىڭ بەت­­اشارىن اقانباراق اۋىلىنان باستاپ­­تى. تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ 25 جىلدىعى مەرەيتويى قارساڭىندا قارتتارى كوپ, جاستارى جوق ەلدى مەكەندەردى تۇلەتۋدى پەرزەنتتىك پارىز ساناپتى. ۇيرەنەتىن وسىنداي تاجىريبەلەر كەڭىنەن وركەن جايسا, اۋىلدارىمىزدىڭ ەرتەڭى ەڭسەلى بولارى انىق. ەلباسى ن.نازارباەۆ «قازاقستاننىڭ الەۋ­مەتتىك جاڭ­عىرتىلۋى: جالپىعا ورتاق ەڭبەك قوعامىنا قاراي 20 قادام» باعدارلامالىق  ماقالاسىندا «ءبىز جۇمىس­سىز­داردىڭ بارلىعى بىردەي جۇمىس ءىس­تەۋگە ۇمتىلمايتىندىعىن كورىپ وتىرمىز. وكى­نىشكە قاراي, ادامدار اراسىندا جاڭا بىلىك­تىلىكتى مەڭگەرۋدەن گورى بازاردا «تاكسيست» قىز­مەتىن اتقارۋدى قالايتىن پسيحولوگيا ساقتا­لىپ وتىر», دەپ اتاپ كورسە­تە كەلىپ, بارشامىزدى ەل يگىلى جولىنداعى ەڭبەك­كە شاقىرعان بولا­تىن. ولاي بولسا, ەكى قولىن قالتاعا سالىپ, ماسىل­دىق­قا بوي ۇرعان اۋىلدىقتار ءۇشىن دە, ءتيىستى ورگاندار ءۇشىن دە بۇگىندە ەڭبەك شەشۋشى ۇلتتىق فاكتور ەكەنىن ۇعىناتىن مەزگىل جەتتى. الەمنىڭ ءامىرشىسى ەڭبەك قانا بار قيىندىقتى ەڭسەرمەك. ءومىر ەسقالي, «ەگەمەن قازاقستان» سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى