قارتتىقتان قاشىپ قۇتىلمايسىڭ...

جىلدا ءدال وسى ۋاقىتتا, كۇزدىڭ قوڭىر كۇنىندە مەملەكەتتىك مەكەمەلەر مەن كاسىپورىنداردىڭ ۇجىمدارى قارتتارعا قامقورلىق كورسەتۋدىڭ قاربالاسىمەن ابىر-سابىر بولىپ جۇرەتىنى بار. دۇرىس دەيىك. بىراق, نەگە سول الاشاپقىن اينالاسى ءبىر-ەكى كۇننىڭ ىشىندە ءتامام بولادى؟ ءىس-شارانى ىردۋ-دىردۋ وتكىزىپ بولعاننان كەيىن كەلەسى جىلعى قارتتار كۇنىنە دەيىن تىم-تىرىس قالىپقا تۇسەمىز. ارداگەرلەردەن حابار-وشار المايمىز, ءبىر ءسات «جاعدايىڭىز قالاي؟» دەپ حال-احۋال سۇراۋعا دا مۇرشامىز بولمايدى. كۇندەلىكتى كۇيبەڭ تىرشىلىكپەن شارشاپ-شالدىعىپ ءجۇرىپ, ولارمەن حابارلاسۋعا دا ۋاقىت جەتپەيدى. ويتكەنى, قارتتاردان دا باسقا ماسەلە كوپ. سولاي-اق بولسىن. ايتسە دە, «قارتتارىمىزدىڭ قاس-قاباعىنا قاراپ, جىلى ءسوزىمىزدى ايتىپ, سىي-سياپاتىمىزدى جاساۋدى تەك ءبىر-اق كۇننىڭ اياسىندا شەكتەپ قويعانىمىز قالاي؟» دەگەن وي كەلەدى كەيدە. ولارعا كوپ ەشتەڭەنىڭ كەرەگى جوق ەكەنىن بىلەمىز. جىلى ءسوز, جىلى قاباق بولسا جەتىپ جاتىر. اماندىق-ساۋلىعىن سۇراپ حابارلاسقاننىڭ وزىنە مەرەيلەرى ءوسىپ, كوڭىلدەرى كوتەرىلىپ, ارقا-جارقا بولىپ قالادى. «ءبىر جاساپ قالدىم عوي» دەيدى. العىسىن جاۋدىرادى. باتاسىن بەرەدى. بۇدان ارتىق نە كەرەك؟ كۇندەردىڭ كۇنىندە وسى قارتتىق ءبارىمىزدىڭ دە باسىمىزعا كەلەتىنىن جادىمىزدان شىعارمايىق, قارتتارىمىزدى قادىرلەپ, ولارعا كوڭىل ءبولىپ, قاس-قاباعىنا قاراي بىلەيىك دەگەن وي عوي بىزدىكى. ءبىر كۇنمەن شەكتەلىپ قالماي, ارقا تۇتار ارداگەرلەرگە دەگەن جىلى قاباق, جىلى ءسوز جىل ون ەكى اي جالعاسسا دۇرىس بولار ەدى. وسىنداي يگىلىكتى ىستەردى كورىپ-ءبىلىپ وتىرعان قازىرگى جاس ۇرپاق ەرتەڭ سونى جالعاستىرار ەدى-اۋ. تاربيە دەگەنىمىز وسى. تاربيە دەگەننەن شىعادى, دۇيسەنباي قوشقار­بەكوۆ اقساقالدى سەمەي ءوڭىرىن­دە بىلمەيتىندەر كەمدە-كەم. قازىر سەكسەننىڭ سەڭگىرىنە شىققان ارداگەر اعانىڭ ومىردەن كورگەنى دە, تۇيگەنى دە كوپ. كەڭشاردىڭ ديرەك­تورى, اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارماسىنىڭ باس­شىسى, اۋدان اكىمى بولدى. ول كىسىنىڭ كىندىك قانى تامعان تۋعان جەرى – قاينار, بۇرىنعى ابىرالى اۋدانىنىڭ ورتالىعى. پوليگوننىڭ وشاعى. قيىن-قىستاۋ ۋاقىتتا وسى اۋداننىڭ شاشاۋىن شىعارماي, جۇرتتىڭ جاعدايىن جاساپ, ۇلكەنگە دە, كىشىگە دە قامقورشى بولعاندىق­تان شىعار, كۇنى بۇگىنگە دەيىن قاينارلىقتار دۇيسەنباي قوشقاربەكوۆتىڭ ەلىنە سىڭىرگەن ەڭبەگىن جىر قىلىپ ايتادى. ول كىسى قازىر سەمەي قالاسىندا تۇرادى. قاراپ جاتقان جوق, كەيىنگى تولقىنعا ۇلگى-ونەگە بولسىن دەگەن نيەتپەن كىتاپ جازدى. زەينەتاقىسىن جيناپ ءجۇرىپ, ونى باسپادان شىعاردى. الدەكىمدەر شىعارىپ جاتقانداي, باستان-اياق ءوزىن ءوزى ماقتاۋ كىتاپ ەمەس بۇل, تاربيەلىك-تاعىلىمدىق ءمانى زور ەڭبەك. دۇيسەنباي اقساقالمەن اڭگىمەلەسۋدىڭ ءوزى ءبىر عانيبەت. بىردە ول كىسى ۇلكەندەردى سىيلاۋ قازاقتىڭ قالىپتاسقان ءداستۇرى ەكەنىن ايتىپ قالدى. «قالاي, سوندا سىيلاۋ دا داستۇرگە جاتا ما؟» دەيمىن عوي. – ءيا. ءداستۇردىڭ وزىعى بار, توزىعى بار. بىراق, ۇلكەندى سىيلاۋ, قادىرلەۋ ءداستۇرىن جالعاستىرۋىمىز كەرەك. ءدال قازىرگى ۋاقىتتا بۇل قاجەت. سەبەبى, بۇگىنگى قوعامدا ۇلكەندى سىيلاماۋ, قادىرلەمەۋ ەتەك الىپ بارادى عوي. قاتتىراق ايتسام ايىپ ەتپەسسىڭ, بۇل – قاسىرەت. وسىعان قابىرعامىز قايىسادى. ماسەلەن, ءبىز كورگەن تاربيەگە جۇگىنسەك, ۇلكەن سويلەپ تۇرعاندا, ونىڭ ءسوزىن بولمەۋ كەرەك. وسىعان ءمان-ماڭىز بەرىپ جاتقان جاستار بار ما قازىر؟ ولاردىڭ ۇلكەندەرمەن جاعالاسىپ, سالعىلاساتىنىن كورىپ ءجۇرمىز. «ۇلكەننىڭ الدىن كەسپە» دەيتىن اكە-شەشەمىز. ال قازىر ۇلكەننىڭ الدىن كەسپەك تۇگىلى, قاعىپ-سوعىپ وتە شىعاتىندار بار. تاربيەسىزدىك بۇل. ارينە, كوپكە توپىراق شاشۋدان اۋلاقپىن, بىراق وسىنداي كەلەڭسىزدىكتەرگە كەزدەسكەندە, «ءبىز قايدا بارا جاتىرمىز؟ قانىمىزعا سىڭگەن ۇلتتىق ءتالىم-تاربيە قايدا قالدى؟» دەپ ويلاناسىڭ, – دەگەن ەدى دۇيسەنباي اعا. ۇلكەندى سىيلاۋ دەگەننەن شىعادى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, اكادەميك, الاشتانۋشى ديحان قامزابەك ۇلىنىڭ تەكتى, كورگەندى وتباسىندا تاربيە العانىن بايقاۋ استە قيىن ەمەس. قازاق ادەبيەتى مەن عىلىمىنىڭ نارقاسقالارى بار عوي سامايىن اق قىراۋ شالعان. جاسى كەلگەندىكتەن ءبىرىنىڭ اياعى اۋىرادى, ءبىرىنىڭ بەلى اۋىرادى, سول ارداقتى اعالاردى قولتىعىنان دەمەپ, كولىگىنە مىنگىزىپ, جاقىن-جۇراعاتى قايتىس بولعان جانداردىڭ وتباسىنا, اس-جابدىعىنا اپارىپ جۇرەتىنىن قالام ۇستاعان قازاقتىڭ كوبى ءبىر ەمەس, بىرنەشە مارتە كورگەن شىعار.ۇلكەندى سىيلاۋ ونەگەسى وسىنداي-اق بولار. اعا تولقىن مەن كەيىنگى تولقىن اراسىندا وسىنداي شىنايى سىيلاستىق بولسا, ونى كورگەن, كوكەيىنە تۇيگەن كەيىنگى ۇرپاقتىڭ دا مۇنداي ءىستى ءارى قاراي جالعاستىراتىنى كادىك. وسىعان نازار اۋدارعانىمىز ابزال. ۇلكەندى سىيلاعاننان ەشكىم قور بولمايدى. ويتكەنى, قارتتىق كىم-كىمنىڭ دە باسىنا كەلەتىن جايت, ودان ەشكىم قاشىپ قۇتىلمايدى. عالىم ومارحان, «ەگەمەن قازاقستان»