كەدەن كودەكسىن جەتىلدىرمەسەك, كىرىسسىز قالامىز

دەپۋتاتتاردىڭ ايماقتاردى ارالاۋ باعدار­لاماسى شەڭبەرىندە مەن الماتى, ماڭ­عىس­تاۋ جانە وڭتۇستىك قازاقستان وبلىس­تارى­­نىڭ مەملەكەتتىك ورگاندار وكىلدەرى جانە كاسىپكەرلەرىمەن كەزدەستىم. تالقى­لانعان ماسە­لەلەردىڭ قاتارىندا سىرتقى ەكونو­مي­كالىق بايلانىستار ماسەلەلەرى دە بولدى. وسى كەزدەسۋلەر بارىسىندا كاسىپكەرلەر تاراپىنان كەدەندىك اكىمشىلەندىرۋ زاڭنامالارىنىڭ جەتىلدىرىلمەگەندىگىنەن, وسى سالادا «بارماق باستى, كوز قىستىلىققا» جول بەرىلىپ جاتقان­دىعى تۋرالى شاعىمدار ايتىلدى. كەدەندىك اكىمشىلەندىرۋدىڭ جەتكىلىكتى دارەجەدە جەتىلدىرىلمەگەندىگىنىڭ ءبىر كورىنىسى – دۇنيەجۇزىلىك بانكتىڭ «Doing-بيزنەس» رەيتينگىندە قازاقستاننىڭ «حالىقارالىق ساۋدا» ولشەمدەرىنىڭ كورسەتكىشتەرى بو­يىنشا بارلىق 189 ورىننىڭ 122-ءشى ورنىندا قالىپ وتىرعانىنان دا بايقالىپ تۇر. كاسىپكەرلەردىڭ پىكىرىنە قاراعاندا, بارلىق گاپ يمپورتتالعان تاۋارلاردىڭ «تاۋەكەلدى باسقارۋ جۇيەسى» (تبج) ادىستەمەسىندەگى كەمىستىكتەرگە بايلانىستى كەدەندىك قۇندى انىقتاۋدا بولىپ وتىر. بارلىق الەمدە تبج كەدەندىك زاڭنامانىڭ بۇزىلعاندىعىن انىقتاۋعا, بولجاۋعا جانە بولدىرماۋعا قىزمەت ەتسە, بىزدە بۇل جۇيە فيسكالدى سيپات اتقارىپ, بيۋدجەت ءتۇسىمىن ارتتىرۋدى عانا كوزدەيدى. ياعني, باج تۇسىمدەرىن ارتتىرۋمەن عانا اينالىسادى. سونىڭ كەسىرىنەن كاسىپكەرلەر كەدەنسىزدەندىرۋدىڭ ارزان, جەڭىلدەتىلگەن جولىن ىزدەپ جۇرگەن كورىنەدى. «ىزدەگەنگە – سۇراعان» بولىپ, وعان قىرعىزستاننىڭ ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداققا (ەاەو) مۇشە بولعاندىعى «جاقسى بولىپتى». ەندى پىسىقاي كاسىپكەرلەر قازاق­ستان­عا قىتايدان اكەلىنەتىن تاۋارلار­دى قىرعىز­ستان ارقىلى ەنگىزىپ, سوندا كەدەنسىزدەندىرىپ العاننان سوڭ عانا بەرى تاسىمالدايدى ەكەن. ال قازاقستان مەن قىرعىزستان اراسىندا سوڭعىسىنىڭ ەاەو-عا كىرگەننەن كەيىن كەدەندىك باقىلاۋ الىنىپ تاستالعانى بەلگىلى. ءسويتىپ, كەدەندىك باج جانە قوسىمشا قۇن سالىعى (ققس) تۇرىندە قازاقستان بيۋدجەتىنە تۇسۋگە ءتيىستى سومالار قىرعىزستان بيۋدجەتىن تولتىرىپ جاتقان كورىنەدى. مىسال ءۇشىن ايتار بولساق, 2016 جىلدىڭ 6 ايىندا الماتى وبلىسىنىڭ سىرتقى تاۋار اينالىمىنان تۇسكەن كىرىسى الدىنداعى جىلدىڭ سايكەس مەرزى­مىمەن سالىستىرعاندا 20 ەسە ازايعان. ناق­تى­لايتىن بولساق, 2016 جىلدىڭ التى ايىن­داعى كىرىس 51 ملن اقش دوللارى بولسا, 2015 جىلدىڭ سايكەس مەرزىمىندە ول 908,9 ملن اقش دوللارىنا تەڭ بولعان. قانشا جەردەن ەكونوميكالىق داعدارىس دەسەك تە مۇنشالىقتى (20 ەسە) قۇلدىراۋ ادامدىق فاكتوردىڭ ارالاسۋىمەن بولماسا, تابيعي جولمەن مۇمكىن ەمەس. ءدال وسى مەرزىمدە ققس كولەمى دە 9 ەسە ازايعان. وسىنىڭ ءبارى – ءبىر-اق وبلىستا بولىپ جاتقان كەلەڭسىزدىك. رەسپۋبليكا بويىنشا الساق, بۇل سومانىڭ ەسەلەپ ارتارى ءسوزسىز. سونىڭ ءبارى بىزدەگى تبج-نىڭ جەتىلدىرىل­مەگەن­­دىگىنىڭ كەسىرىنەن بولىپ وتىر. كاسىپ­كەر­لەر ونى قولدانۋ ءادىسى ارقىلى ءتۇرلى ۇستەمەاقى­لار­دىڭ كوبەيىپ كەتكەنىنەن قاشىپ, وسىنداي قيتۇرقى شارالارعا بارۋعا ءماجبۇر. ەسەپ كو­مي­تەتىنىڭ دەرەكتەرىنە قاراعاندا, 2015 جىلى كاسىپ­كەر­لەردىڭ دەكلاراتسياداعى كور­سەتۋى­نە سەن­بەي 36 مىڭ رەت تەكسەرىس جۇرگى­زىلىپ­تى. سودان كەدەندىك زاڭنامانىڭ تەك 103 رەت قانا بۇزىل­عان­دىعى انىقتالعان. ال اتى­راۋ, ال­ماتى, قوس­تاناي, اقتوبە وبلىسى كەدەن­دەرىن­دە ءبىر­دە-ءبىر رەت كەدەن زاڭناماسىنىڭ بۇزىل­عان­­دىعى تا­بىلماعان. سونىمەن قاتار, تبج قول­­دانۋ ارقىلى 1455 ساراپتاما جاسالىپ, سونىڭ ءنا­تي­جەسىن­دە زاڭنامانىڭ 13 رەت قانا بۇزىل­عاندىعى انىقتالعان. سونىڭ ىشىندە قۇنى 6 دوللاردان 200 دوللارعا دەيىن عانا تۇرا­تىن تاۋارلار پارتياسىنا دا ارناۋلى ساراپتاما جاسالعان. وسىنىڭ ءوزى بۇل ءادىستىڭ ءتيىمسىز قولدانىلاتىندىعىنىڭ ءبىر كورىنىسى. «زەڭبىرەكپەن تورعاي اتۋ» دەگەن ناق وسىندايدا ايتىلاتىن شىعار. تاعى ءبىر ايتا كەتەتىن جايت, كەدەن ورگاندارى ەنگىزگەن وسى تبج ءادىسى قازاقستان­نىڭ «مەملەكەتتىك باقىلاۋ مەن قاداعالاۋ تۋرالى» زاڭىنىڭ تالاپتارىن دا بۇزاتىندىعى كوزگە ۇرىپ تۇر. وسى ماسەلەلەردى ەسكەرىپ, كەدەن كودەكسىنە وزگەرىستەر ەنگىزۋدى ءوتىنىپ, مەن پرەمەر-ءمينيستردىڭ اتىنا دەپۋتاتتىق ساۋال جولدادىم. امانجان جامالوۆ, ءماجىلىس دەپۋتاتى