سۇرانىسقا يە ماماندى قىمبات وقۋ عانا دايىنداي ما؟

قازاقتىڭ بالالارى نەلىكتەن شەتىنەن باي-ماناپ بولۋعا ۇمتىلادى. ءارتۇرلى جولمەن وقۋعا تۇسەدى دە ونى بىتىرگەسىن بەدەلدى جۇمىسقا تۇرۋى ءۇشىن تاعى دا تانىس-تامىر ىزدەپ, «اكە-كوكەلەپ» جۇرەتىنى بار. مىسالى, ءار جىلى مەكتەپ ءبىتىرۋشى تۇلەكتەردى سوزگە تارتىپ, قانداي وقۋعا تۇسۋگە تالاپتانىپ جۇرگەنىن سۇراي قالساڭ, مىندەتتى تۇردە زاڭگەر, ەكونو­ميست, مەملەكەتتىك باسقارۋ, مەنەدج­مەنت, مۇناي سالاسى ماماندىقتارىن مەڭ­گەر­گىسى كەلەتىنىن ايتادى. بۇعان ءبىر جاعىنان قۋانىپ قالاسىڭ. بىراق... تاعى دا وسى «بىراق» دەگەن ءسوز الدىمىزدان كەسە-كولدەنەڭ شىعىپ, بارلىق ارمان-ماقساتتارىمىزدىڭ بىت-شىتىن شىعارىپ كەتە بەرەدى. ءبىز ءتىزىپ شىققان ماماندىقتاردى مەڭگەرۋ ءۇشىن قالتاڭ قازىردەن قالىڭ بولۋى كەرەك. قاراپايىم اۋىل بالاسى ۇبت-دان جولى بولىپ, گرانتقا ىلىگىپ كەتسە جاقسى. ولاي بولماسا قينالادى. سودان كەلىپ دوستارىنان ءبىر ساتى تومەن بولعىسى كەلمەي, «قىمبات وقۋعا» تالپىنادى. جولىن تابادى. جولى – اتا-انانىڭ قالتاسىن «قاعۋ». جوعارى وقۋ ورنىن ءبىتىردى. جۇمىس تابىلا ما؟ وسى باسەكەلەستىكتى قالاي قويدىرۋعا بولادى؟ مۇنداي جالعان باسەكەلەستىك بالالارعا بولاشاعىن دۇرىس بولجاۋعا مۇمكىندىك بەرە مە؟ «بالەنشەنىڭ بالاسى ەكونوميستىڭ وقۋىنا ءتۇستى, مەنىڭ بالامنىڭ ودان قاي جەرى كەم؟», دەگەننەن گورى, قازىرگى قوعام دامۋىنىڭ ىعىنا جىعىلىپ, ارزان بولسا دا سۇرانىسقا يە ماماندىق تاڭداۋدى نەگە ويلاستىرمايمىز؟ ورتا ءبىلىم بەرەتىن پوليتەحنيكالىق, كاسىپتىك ۋچيليششەلەر تۋرالى تۇسىنىگىمىز كەڭەس زامانىندا باسقاشا قالىپتاستى. ياعني, مەكتەپتە ۇلگەرىمى تومەن, ءتارتىبى ناشار بالالاردى 8 سىنىپ بىتىرگەننەن كەيىن وسىنداي وقۋ ورىندارىنا جىبەرەتىن. ال قازىر زامان وزگەردى. وقۋ باعدارلامالارى دا ءبىرشاما كۇردەلەنىپ, كاسىپتىك كوللەدجدەردىڭ العا قويعان ماقساتتارى دا ايقىندالا باستادى. بۇرىن تەك تىگىنشى, ەتىكشى تاربيەلەپ شىعاراتىن وقۋ ورىندارى قازىرگى تاڭدا قاجەت ماماندىق يەلەرىن تاربيەلەپ, وقىتىپ شىعارۋعا بەلسەنە كۇش سالۋدا. ماسەلەن, قۇرىلىسشى, ارلەۋشى, شاشتاراز, اسپاز, تۇرمىستىق تەحنيكالاردى جوندەيتىن مامانداردى – قازىر ەمگە ىزدەسەڭىز تاپپايسىز. ءبىر جاعىنان وقۋ اقىسى قالتا كوتەرەرلىكتەي, ەكىنشى جاعىنان وقۋدى بىتىرە سالىسىمەن تانىس-تامىرسىز-اق جۇمىس تاۋىپ الۋعا بولادى. وسىنداي ماماندىقتارعا ءبىزدىڭ قازاق بالالارى نەگە بارعىسى كەلمەيدى؟ الدە ولار مۇنداي وقۋ ورنىندا وقۋدى ار ساناي ما؟ قازاق بالاسى تەك جوعارى وقۋ ورنىندا ءبىلىم السىن دەگەن ەرەجە ەش جەردە جازىلىپ تۇرماسا دا ولاردىڭ ساناسىنا ابدەن بۇل بەكىپ قالعان. ستاتيستيكا مالىمەتتەرىن بىلاي ىسىرىپ قويا تۇرىپ, قاراپايىم مىسالدارمەن ءسوزىمىزدى دالەلدەپ كورەيىك. ەتىگىڭىز جىرتىلىپ قالدى ما؟ دەرەۋ اياق كيىم جوندەتەتىن جەرگە الا جۇگىرەسىز. ءسال عانا وكشەسى جەلىنگەن ەتىگىڭىزدى جوندەپ 500 تەڭگەنى قاعىپ الىپ وتىرعان وزگە ۇلت جىگىتىنىڭ ەپتىلىگىنە ءمان بەرمەيسىز. ال زاڭگەر ماماندىعىن وسىدان ەكى جىل بۇرىن الىپ شىققان ۇلىڭىز جۇمىس تابا الماي, تاعى دا ءسىزدىڭ تاپقان-تايانعانىڭىزدى ءىشىپ-جەپ ۇيىڭىزدە جاتىر. كولىگىڭىزدىڭ دوڭگەلەگى جارىلىپ قالدى ما؟ وقاسى جوق, كورشى سەرگەي­دىڭ تەحنيكالىق قىزمەت كورسەتۋ ستانساسىنا بارىپ جوندەتىپ الا سالاسىز. ال ءسىزدىڭ مەملەكەتتىك باسقارۋ ما­مان­دىعىن العان بالاڭىز بۇل كەزدە ءاربىر مەكەمەنىڭ ەسىگىنەن سىعالاپ, ءتۇيىن­دەمەسىن تاراتىپ ءجۇر. كورشىڭىزدىڭ بالاسى تاياۋدا عانا مەكتەپ ءبىتىرىپ, كاسىپتىك-تەحنيكالىق كوللەدجگە وقۋعا ءتۇستى. «ە» دەدىڭىز دە قويدىڭىز. ءوز بالاڭىزدىڭ بەدەلدى وقۋ ورنىندا وقىپ جاتقانىن, ونىڭ بيىل ءبىتىرىپ, ديپلوم الىپ شىعاتىنىن ماقتانىشپەن ايتاسىز. ول كۇن دە جەتتى دەلىك. بالاڭىزعا جۇمىس ىزدەۋ دەگەن پروبلەمانىڭ بار ەكەنىن ەندى سەزىنە باستادىڭىز. بىراق بىلىكتى مامان­دىق يەسى بالاڭىزعا جۇمىس تابا الماي جۇرگەنىڭىزدى دە كەيدە ماق­تانىش كورەتىن سياقتىسىز. ال قارا­پايىم عانا ەلەكتر-دانەكەرلەۋشى مامان­دى­عىن الىپ شىققان يۆاننىڭ بالاسى الدەقاشان ءبىر بەدەلدى فيرماعا جالاقى­سى ءتاپ-ءتاۋىر جۇمىسقا تۇرىپ ال­عانىن ەسكەرە بەرمەيمىز. تاعى ءبىر ايتا كەتەتىن جاعداي, ۆوكزالداردا جۇك تاسۋشى جىگىتتەردى كورگەندە جاعاڭدى ۇستايسىڭ. پەرروننان تاكسيگە دەيىن ءبىر سومكە جۇگىڭدى جەتكىزىپ بەرۋ ءۇشىن 500 تەڭگەنى از عوي دەيتىنىن قايتەرسىڭ. مەيلى عوي, جۇگىڭدى دە بىرەۋ اكەلىپ, ماشينەڭە سالىپ بەرۋ كەرەك. اياق-قولدارى بالعاداي, تەپسە تەمىر ۇزەتىن سول جىگىتتەردى سوزگە تارتىپ: «باسقا جۇمىس نەگە ىستەمەيسىڭدەر؟» دەسەڭ: «كەزىندە اكە-شەشەمىزدىڭ وقىتۋعا اقشالارى بولمادى, ەندى باسقا نە جۇمىس قالدى بىزگە؟» دەپ سالى سۋعا كەتىپ تۇرعانى. ولاردىڭ دا ەرتەڭ بالاسى بولادى. سوندا اربا سۇيرەتىپ تاپقان ناپاقاسىمەن ول دا بالالارىن وقىتا المايدى. ءالى دە ساناسىنا ەشتەڭە تۇيە قويماعانداردىڭ تابىس تابۋ دەگەن تەك جوعارى ءبىلىم العان ادامنىڭ ماڭدايىنا بۇيىرعان باق دەپ ويلايتىنى قىنجىلتادى. ارزان وقۋ وقىپ تا بىلىكتى مامان بولىپ شىعۋعا بولاتىنىن نەگە تۇسىنبەيمىز؟ ءبىزدىڭ ىشىمىزدە جالعان باسەكەلەستىك بار. وزگەمەن باسەكەلەسەمىز. بىراق, قالاي وزىپ كەتۋ كەرەك ەكەنىن بىلمەيمىز. ولاردان وزۋدىڭ جولى شىرەنىپ, ءبىر مەكەمەنىڭ باستىعى بولىپ وتىرۋ دەپ ويلايمىز. قازىرگى شىندىق ولاي ەمەس. ەلباسى ساياساتى نەگىزىندە كىشى كاسىپكەرلىك وتانىمىزدا دامىپ كەلەدى. ەندەشە وسىنداي قىسىلتاياڭ شاقتا قازاقتىڭ جىگەرلى جىگىتتەرى شيراپ, ىزدەنىپ قيىندىقتان شىعار جول تاپسا دەپ ويلايمىز. ساۋداعا بەيىمدەلە باستاعانىمىزعا دا ءبىراز ۋاقىت بولدى. بىراق توقىراۋ زامانىندا جاپپاي بازارعا شىققانداردىڭ ءبارى شەكەسى شىلقىپ, بايىپ كەتكەنى نەكەن-ساياق. جەر ەڭبەكتى جەمەيدى, ءبىر شارۋا ىستەسەڭ قايتەدى دەسەڭ, سىلتاۋ ايتاتىندار تابىلادى. ەگىن ەك دەسەڭ, جەر جوق, جەر بولسا, سەبەتىن ءدان جوق, ءدان تاپسا, ونى ءوسىرىپ باپتايىن ادام جوق, ادامى تابىلسا, ورىپ الاتىن كومباين جوق, ورىپ السا, ساقتايتىن قامبا جوق. وسىلاي كەتە بەرەدى. بۇل پروبلەما دا جوق ەمەس, بار. كەسە-كولدەنەڭ تۇرىپ, قازاقتىڭ كوزىن اشتىرماي تۇرعان سياقتى. قالاي دەسەك تە قازاققا ۇمتىلىس كەرەك بولىپ تۇر. ۇمتىلعان ۇتىلمايتىنى انىق. اسىلزات ارىستانبەك