ەلدىڭ ءبىلىم بەرۋ سالاسىن جەتىلدىرۋدە حالىقارالىق دەڭگەيدەگى كوپتەگەن كەلىسىم- شارتتارعا وتىرىپ, ءبىلىم كوكجيەگىندەگى مەملەكەتارالىق ىقپالداستىقتى جان-جاقتى كەڭەيتىپ جاتقانىمىز, ارينە, وزىمىزگە پايدالى. جاستاردىڭ ەلدىڭ دامۋىنا بەلسەندى اتسالىسۋلارىنا, الەمنىڭ دامۋ كوشىنە ىلەسىپ, ەلگە ادال قىزمەت ەتۋلەرىنە ەڭ كەرەكتى نارسە – ءبىلىم. سوندىقتان دا جاستاردىڭ بىلىمدەرىن جەتىلدىرۋدە ەلىمىزدە اشىلعان حالىقارالىق دەڭگەيدە ءوز بەدەلى بار جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ بولىمشەلەرى نەمەسە وقىتۋ ورتالىقتارىنىڭ الار ورنى دا وزگەشە, بىزگە بەرەرى دە كوپ. سونىڭ ءبىرى ل.ن. گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى جانىنان اشىلعان كونفۋتسي ينستيتۋتى.
قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسى ءوزىنىڭ قارقىندى ءارى جەدەل دامۋىمەن الەم نازارىن اۋدارىپ وتىرعان مەملەكەت. حالقىنىڭ سانى جاعىنان دا الدىڭعى ورىندا تۇرعان بۇل ەلمەن ساناسپايتىن جۇرت جوق دەسە دە بولادى. وسىنداي الپاۋىت ەلدى تولىق ءبىلىپ-تانۋ ءۇشىن ونىڭ ءتىلىن يگەرۋ كەرەكتىگى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. ونىڭ ۇستىنە ۋاقىت تالابىنا ساي بۇگىنگى تاڭدا قىتاي ءتىلىنىڭ دۇنيەجۇزىلىك مارتەبەسى دە ءوسىپ كەلەدى. قىتاي ءتىلىن مەڭگەرگەن ادام الەمنىڭ كەز كەلگەن 4-ءشى ادامىمەن سويلەسە الادى دەگەن ءسوز. سوندىقتان دا ءتىل ءبىلۋ شىنىمەن دە كەرەك-اق. ەلىمىزدىڭ ديپلوماتيالىق كەڭىستىگىندە دە, ءبىلىم بەرۋ سالاسىندا دا وزىندىك ورنى بار كونفۋتسي ينستيتۋتىنىڭ ەلوردادا اشىلعاننان بەرگى تىنىس-تىرشىلىگىمەن تانىسىپ قايتۋ ءۇشىن وسى اتالمىش ينستيتۋت ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى چجان لي نا حانىمعا جولىققان ەدىك.
– قىتاي تىلىندەگى كىتاپتاردى وقۋ بارىسىندا ادام اتتارىن اتاماي, تەك فاميلياسى, ودان كەيىن ماماندىعى قوسا اتالاتىن جايتتەردى كوپ كەزدەستىردىم. ماسەلەن, لي ءدارىگەر, دجان مۇعالىم, ۋان شەبەر دەگەن سياقتى. ال ەگەر كاسىبى بەلگىسىز بولسا لي جولداس نەمەسە ۋان حانىم دەپ اتايتىن سياقتى. قاتەلەسپەسەم, وسىلاي عوي دەيمىن, ءا؟! سونىمەن چجان حانىم, ءسىزدى قالاي اتاسام ءجون بولادى؟
– شىعىس حالىقتارىندا, اسىرەسە بىزدە, كورەي جانە جاپون حالىقتارىندا كەز كەلگەن تۇلعانى وسىلايشا اتاۋ ءجيى كەزدەسەدى. باسقا حالىقتىڭ كوپشىلىگىندە ادامنىڭ اتىمەن قاتار تەگىن نەمەسە اكەسىنىڭ اتىن قوسىپ بىرگە اتايدى. ال قىتاي حالقىندا اتى-جونىندەگى باس ءارىپ ادامنىڭ تەگى بولىپ تابىلاتىندىقتان, كەيدە تەگىنەن كەيىن تىركەسكەن ادام اتىنىڭ جالعاسى ايتىلمايدى. ءسىزدىڭ جاڭا ايتىپ وتكەن مىسالدارىڭىز قوعامدىق سيپات الىپ كەتكەنى دە سوندىقتان. مەنىڭ ماماندىعىم پەداگوگ وقىتۋشى. وقۋ اعارتۋ سالاسىندا قىزمەت ەتكەندىكتەن مەنىڭ اينالامداعى ادامداردىڭ كوبىسى مەنى چجان مۇعالىم دەپ اتايدى. سوندىقتان مەنى چجان مۇعالىم دەگەنىڭىز ءجون بولار.
– چجان مۇعالىم, كونفۋتسي ينستيتۋتىنىڭ استانادان ورىن تەپكەنىنە دە ءبىراز جىلدىڭ ءجۇزى بولدى. ينستيتۋت تۋرالى, ونىڭ جۇمىسى جايلى ايتىپ بەرسەڭىز قايتەدى.
– كونفۋتسي ينستيتۋتى تۋرالى ايتار بولسام, وندا الدىمەن قحر-نىڭ ءبىلىم بەرۋ سالاسىنا ءسال كىدىرىس جاساۋىما تۋرا كەلەدى. 1987 جىلى قىتاي ۇكىمەتى «مەملەكەتتىڭ شەتەلدەرگە قىتاي ءتىلىن ۇيرەتۋدىڭ باسقارۋشى ۇيىمى» دەگەن قۇزىرەتتى جۇمىس توبىن قۇرعان بولاتىن. وسى مەملەكەتتىك باسقارۋشى ۇيىمنىڭ اياسىندا ارنايى قىتاي ءتىلىن وقىتۋعا قاتىستى ۋنيۆەرسيتەتتەر, ينستيتۋتتار, ورتالىقتار اشىلدى. 2004 جىلى قاراشا ايىندا حالىقارالىق دەڭگەيدەگى تۇڭعىش كونفۋتسي ينستيتۋتى وڭتۇستىك كورەيانىڭ استاناسى سەۋلدە اشىلعان بولاتىن. ال 2007 جىلى پەكيندە كونفۋتسي ينستيتۋتىنىڭ ورتالىق شتاتى ءوز جۇمىسىن باستادى. وزگە مەملەكەتتەرمەن ءبىلىم سالاسىندا تۇراقتى ءتاجىريبە الماسۋ مەن ىقپالداسۋ ماقساتىندا كونفۋتسي ينستيتۋتىن ءدۇنيەجۇزىنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندە اشۋدى كوزدەپ وتىرمىز. ويتكەنى, الەمدە قىتاي ءتىلىن ءۇيرەنۋگە دەگەن ىنتا كۇن وتكەن سايىن ارتىپ كەلەدى. قازىرگى تاڭدا الەم بويىنشا قىتاي ءتىلىن ۇيرەنۋشىلەردىڭ سانى شامامەن 4 ميلليوننان اسادى. بۇعان ءوزدەرىڭىز دە كۋاسىزدەر. سودان دا الەمنىڭ كوپتەگەن ەلدەرىندە وسىنداي ينستيتۋتتى اشىپ جاتىرمىز. 2009 جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن 88 مەملەكەت پەن ارنايى ايماقتاردا 282 كونفۋتسي ينستيتۋتى مەن 272 كونفۋتسي ءدارىسحاناسىن اشتىق. بۇدان تىس 50-دەن استام مەملەكەتتىڭ 260 مەكەمەلەرىنەن كونفۋتسي ينستيتۋتىن اشۋ جونىندەگى ارنايى ۇسىنىستار كەلىپ تۇسۋدە. سوندىقتان دا كونفۋتسي ينستيتۋتى – دۇنيە جۇزىمەن كەمەل دوستىق كوپىرىنە اينالاتىن, ءبىلىم كەڭىستىگىندە ءوزارا تۇراقتى بايلانىس ورناتاتىن وقۋ ورداسى بولاتىنى ءسوزسىز.
ال ەندى استاناداعى كونفۋتسي ينستيتۋتى جايلى ايتايىن. بۇگىنگى تاڭدا قازاقستان بويىنشا ەكى كونفۋتسي ينستيتۋتى جۇمىس ىستەۋدە. ونىڭ بىرەۋى استانادا بولسا, ەكىنشىسى الماتىدا اشىلعان. استاناداعى ينستيتۋتتىڭ اشىلۋىنا 2005 جىلى شىلدە ايىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ پەن قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ توراعاسى حۋ تسزينتاومەن بولعان رەسمي كەزدەسۋ كەزىندە ەكى ەلدىڭ قارىم-قاتىناسىن ودان ارمەن جەتىلدىرۋ, سونىڭ ىشىندە ءبىلىم بەرۋ سالاسىنداعى بايلانىستى تەرەڭدەتۋ ماقساتىنداعى ايتىلعان سوزدەر تۇرتكى بولدى. مەملەكەت باسشىلارى باستاماسىمەن قۇرىلعان كونفۋتسي ينستيتۋتىنىڭ ەكى ەل اراسىنداعى گۋمانيتارلىق ىنتىماقتاستىقتى بەكەمدەۋگە وزىندىك تيگىزەر زور ىقپالى بار دەپ ويلايمىن.
ينستيتۋت قۇرىلعاننان بەرى 500-گە جۋىق ءتىل ۇيرەنۋشىلەر ارنايى كۋرستاردان ءوتتى. سونىمەن قاتار ءبىز قىتايدىڭ جوعارى وقۋ ورىندارىنا بىلىمدەرىن جەتىلدىرۋ ماقساتىندا قحر-دىڭ ارنايى ستيپەندياسىمەن ۇلگەرىمدەرى جاقسى 30 ستۋدەنتتى وقۋعا جىبەردىك. تاعى ءبىر ايتا كەتەتىن نارسە, كونفۋتسي ينستيتۋتى قۇرىلعانعا دەيىن, قازاقستاندا قىتاي ءتىلىن مەڭگەرگەنى جونىندەگى ارنايى حالىقارالىق HSK انىقتاما سەرتيفيكاتىن الۋ ءۇشىن ەمتيحان قابىلدايتىن پۋنكت بولعان ەمەس. سىزدەردەگى «بولاشاق» باعدارلاماسى بويىنشا قىتايعا وقۋعا تۇسەم دەيتىن تالاپكەرلەر مۇنداي انىقتاما سەرتيفيكاتتى الۋ ءۇشىن قىتايعا ساپار شەگەتىن. ال ەندى, 2008 جىلدىڭ قازان ايىنان باستاپ ءبىز مۇنداي باقىلاۋ پۋنكتىن اشىپ قانا قويماي, سودان بەرى 6 رەت HSK ەمتيحانىن قابىلداپ, 170 ادامعا سەرتيفيكات بەردىك. قىتاي ءتىلىن وقىتۋ بارىسىندا ءبىزدىڭ ينستيتۋت كوپتەگەن كورمەلەردى, قىتاي تىلىنەن بولاتىن جارىستاردى, ءمادەني كەشتەردى وتە ءجيى ۇيىمداستىرىپ كەلەدى. ويتكەنى, تەوريا مەن پراكتيكانى ءبىر-بىرىمەن سايكەستەندىرىپ وقىتساق, بۇل ءالدەقايدا جەمىستى بولادى. وتكەن جىلدىڭ جازىندا ءبىز ستۋدەنتتەر مەن وقۋشىلار اراسىندا ءىح حالىقارالىق «قىتاي ءتىلى كوپىرى» اتتى بايقاۋ وتكىزگەن بولاتىنبىز. قىتاي ءتىلىن ۇيرەنۋشىلەردىڭ تەك ءتىلدى قانشالىقتى مەڭگەرگەندەرىن عانا ەمەس, قىتايدىڭ مادەنيەتىن, ونەرىن, تاريحىن, سالت-ءداستۇرىن قانشالىقتى ءبىلگەندەرىن تەكسەرۋ ءۇشىن مۇنداي جارىستاردى ءبىز ۇدايى ۇيىمداستىرىپ وتىرامىز. وقۋشىلاردىڭ اراسىندا ءبىر جىل بويى ءبىزدىڭ ينستيتۋتتا قىتاي ءتىلىن ۇيرەنىپ جۇرگەن استانا قالاسىنداعى №54 ورتا مەكتەبىنىڭ 9-سىنىپ وقۋشىسى فاريزا سادىقوۆا ەرەكشە كوزگە تۇسە ءبىلدى. ءبىر جىل ىشىندە قىتاي ءتىلىن جاقسى مەڭگەرىپ قانا قويماي, قىتايدىڭ ۇلتتىق ءبيىن بيلەپ, جينالعان قاۋىمدى قاتتى ريزاشىلىققا بولەگەنى ەسىمدە. جارىستىڭ جەڭىمپازدارى باعالى سىيلىقتارمەن قوسا, وتكەن جازدا قىتاي ەلىنە بارىپ ارنايى دەمالىپ قايتۋعا جولداما الدى.
– ءيا, شىنىمەن دە ءبىراز جۇمىستار اتقارىلعان ەكەن. ال ەندى وسى ينستيتۋتتى بىتىرگەندەرگە قانداي دا ءبىر قۇجات بەرىلەتىن بولار؟
– كونفۋتسي ينستيتۋتى قىتاي ءتىلىن ۇيرەتۋدى باسشىلىققا العاندىقتان, ونىڭ ۇستىنە بۇل ينستيتۋت ءتىل ۇيرەتۋ ورتالىعى عوي, سوندىقتان بىتىرۋشىلەرگە قىتاي ءتىلىن وقىعاندىعى جونىندە سەرتيفيكات بەرىلەدى. ال ەگەر جوعارىدا ايتىپ وتكەنىمىزدەي, HSK سىناعىنان وتكەن بولسا, سەرتيفيكاتپەن قوسا وسى قىتاي ءتىلىن قانشالىقتى يگەرگەنى ءجونىندەگى انىقتاما قاعازدى قوسا بەرەمىز.
– قىتاي ءتىلىن ۇيرەنۋشىلەردىڭ باسىم بولىگى ستۋدەنتتەر بولار؟
ءيا, نەگىزىنەن وقۋشىلار مەن ستۋدەنتتەر. جاسى ەڭ كىشى ۇيرەنۋشىمىز نەبارى 11 جاستا. قىتاي ءتىلىن ۇيرەنەم دەپ كەلگەندەرگە ءبىز ەشقانداي شەكتەمە قويمايمىز. جاس مولشەرىنە قاراماي, بارىنە ۇيرەتۋگە دايىنبىز. سونىمەن قاتار مەملەكەتتىك قىزمەتتە جۇمىس جاسايتىن بىرەن-ساران ۇيرەنۋشىلەر بار, ودان كەيىن ساۋدا-ساتتىق سالاسىندا جۇمىس ىستەپ جۇرگەن ادامدار بىزگە ءجيى كەلەدى.
– ال وقۋ اقىسى تۋرالى نە ايتاسىز؟
– بۇل ينستيتۋتتا ءتىل ۇيرەنەم دەۋشىلەردىڭ ءبارى اقى تولەپ وقيدى. بىراق, ءبىزدىڭ باعامىز قوعامداعى باسقا دا ءتىل ورتالىقتارىنان الدەقايدا ارزان. وقۋ جوسپارى ساعات نەمەسە اي بويىنشا ەمەس, تولىق وقۋ جىلى بويىنشا ءجۇرگىزىلەدى. ءبىر وقۋ جىلىندا 54 ساعات قامتىلادى. ەگەر ءبىر وقۋ جىلىن ءتامامداپ, ەكىنشى وقۋ جىلىن جالعاستىرىپ وقيمىن دەۋشىلەرگە 10 پايىزدىق جەڭىلدىك جاسالادى. وسىنداي جەڭىلدىكتەر 50 پايىزدىق كورسەتكىشكە دەيىن جەتەدى. ال ەگەر ۇيرەنۋشىنىڭ ۇلگەرىمى جاقسى بولسا, قىتاي ءتىلىن ويداعىداي مەڭگەرىپ جاتسا قحر-دىڭ ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنىڭ بولگەن ارنايى گرانتىنا يە بولىپ, قىتايدىڭ جوعارى وقۋ ورىندارىنا بارىپ, بىلىمدەرىن جەتىلدىرۋگە مۇمكىندىك الا الادى. سونداي-اق ونداي ۇيرەنۋشىلەرگە قىتاي تاراپىنان ارنايى ستيپەنديا تاعايىندالادى. ونداي ۇيرەنۋشىلەردى كونفۋتسي ينستيتۋتىنىڭ اتىنان جىبەرەمىز. ياعني, بىزدە وقىپ, قىتاي ءتىلىن بەلگىلى دارەجەدە مەڭگەرگەن كەز كەلگەن ۇيرەنۋشى وسىنداي گرانتقا يە بولا الادى. تەك ءبىر عانا شارتتىڭ اياسىندا. ول – قىتاي ءتىلىن مەيلىنشە جاقسى يگەرۋ.
– وسىنداي گرانتقا يە بولعان ۇيرەنۋشىلەر قىتايدا قانشا ۋاقىت وقيدى؟
– جارتى جىلدىق, ءبىر جىلدىق جانە ماگيسترانتتارعا ارنالعان ەكى جىلدىق وقۋ مەرزىمى بەلگىلەنگەن.
– ۇستاز رەتىندە شاكىرتتەرىڭىزگە ءتىل ۇيرەتۋ بارىسىندا قانداي قيىندىقتاردى كەزدەستىردىڭىز؟ قازاقستانداعى قىتاي ءتىلىن ۇيرەنۋشىلەردىڭ ۇلگەرىمدەرىن قالاي باعالايسىز؟
– ءتىل ۇيرەتۋ ءۇشىن ادام كەمىندە ەكى ءتىل ءبىلۋى كەرەك. ويتكەنى, وقىتۋ ءۇشىن, شاكىرتتەرىڭە ءتۇسىندىرۋ ءۇشىن ولاردىڭ بىلەتىن تىلدەرىندە ساباق ءوتۋ كەرەك. وكىنىشكە وراي, مەن قازاق ءتىلىن بىلمەيمىن. سول سەبەپتى دە ءتىل ۇيرەنۋشىلەرگە ساباق ءوتۋ كەزىندە مەن كوبىنەسە بار بىلەتىن ورىسشامدى جانە اعىلشىن ءتىلىن پايدالانامىن. كەيدە, جوعارعى دەڭگەيدەگى ءتىل ۇيرەنۋشىلەرگە ساباق وتەتىن كەزىم بولادى. جوعارعى دەڭگەيدەگىلەر دەۋىمنىڭ سەبەبى – ولار وسىعان دەيىن قىتاي ءتىلىن بەلگىلى دارەجەدە جاقسى مەڭگەرگەندەر. ياعني, ولاردىڭ بازاسى بار, ءتىلدى باستاپقى دەڭگەيدە ەمەس, جالعاستىرۋشى دەڭگەيدە ۇيرەنىپ جاتقاندىقتان, ولارعا تەك قانا قىتاي تىلىندە تۇسىندىرەمىن. مەنىڭ بۇل تاجىريبەم تەك قانا قازاقستاندا عانا ەمەس, وسىعان دەيىن مەن ماسكەۋدە دە كوپ جىلدار بويى قىتاي ءتىلىن ۇيرەتەتىن كونفۋتسي ينستيتۋتىندا شاكىرتتەر وقىتقانمىن.
ال ەندى, قازاقستاندىق ءتىل ۇيرەنۋشىلەردىڭ ۇلگەرىمدەرىنە كەلەر بولسام, مەنىڭ بايقاعانىم, مۇنداعى ادامداردىڭ ءتىلدى ۇيرەنۋگە دەگەن قۇلشىنىستارى ەرەكشە ەكەن. ءبىزدىڭ ينستيتۋتقا كەلىپ, ءتىل ۇيرەنەمىن دەۋشىلەردىڭ قاتارى كۇن وتكەن سايىن ارتىپ كەلە جاتۋى – بۇل ءسوزىمنىڭ ءبىر دالەلى.
– ءسىز قىتاي ءتىلىن ۇيرەتۋشى ۇستاز رەتىندە ءتىل ۇيرەنۋشىلەرگە قانداي پەداگوگيكالىق كەڭەستەر, ۇسىنىستار ايتار ەدىڭىز؟
– مەنىڭ 20 جىلدىق وقىتۋ ءتاجىريبەم بار. جيناقتالعان تاجىريبەممەن ءبولىسەتىن بولسام, قىتاي ءتىلى – وزگە تىلدەرگە ۇقسامايتىن الەمدەگى ەڭ ءبىر قيىن يگەرىلەتىن تىلدەردىڭ ءبىرى. ويتكەنى, الفاۆيتتىك تىلدىك قۇرىلىمدارعا قاراعاندا يەروگليفتىك تىلدەر اناعۇرلىم كۇردەلى بولىپ كەلەدى. الفاۆيتتىك تىلدىك قۇرىلىمنان تۇراتىن سوزدەردى ۇيرەنۋ سالىستىرمالى تۇردە العاندا اناعۇرلىم جەڭىل. سەبەبى, الفاۆيتتەردىڭ سانى شەكتەۋلى عانا. ولاردى قۇراستىرسا, سوزدەر ءبىرىنىڭ ارتىنان ءبىرى شىعا بەرەدى. ال يەروگليفتەر ولاي ەمەس. يەروگليف تاڭبا بولعاندىقتان, وسى تاڭبالاردى مەيلىنشە جاتتاۋعا, ەستە ساقتاۋعا, ونى قالاي جازۋ كەرەكتىگىن, جازۋداعى زاڭدىلىقتاردى ساقتاي وتىرىپ, يەروگليفتەردى ەستە ۇستاۋعا تىرىسۋ كەرەك. سوندا عانا قىتاي ءتىلىن ۇيرەنۋگە بولادى. ال ەگەر جاتتاماي, كۇندەلىكتى ۋاقىتتا ۇيرەنگەن يەروگليفتەردى قايتالاپ ونى جازىپ, وقىپ وتىرماسا ءتىل ۇيرەنۋ وتە قيىنعا سوعادى. سونىمەن قاتار, تاعى ءبىر ەسكەرەتىن نارسە, ول يەروگليفتەردىڭ ءمان-ماعىناسى. ءاربىر يەروگليفتىڭ وزىنە ءتان جەكە لەكسيكالىق ماعىناسى بولادى. ءبىر يەروگليف جالعىز تۇرعاندا وزىندىك جەكە مانگە يە بولادى دا, ال ەگەر ول وزگە يەروگليفتەرمەن تىركەسىپ تۇرسا وندا مۇلدەم باسقاشا ماندىك سيپات الىپ كەتۋى مۇمكىن. سول سەبەپتى دە قىتاي ءتىلىن ءسوز تىركەسىمەن ەمەس, جەكە-جەكە يەروگليفتەردىڭ ماعىنالارىمەن اجىراتا بىلگەن الدەقايدا جەڭىل بولادى.
اڭگىمەلەسكەن اراي ۇيرەنىشبەكقىزى.
قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسى ءوزىنىڭ قارقىندى ءارى جەدەل دامۋىمەن الەم نازارىن اۋدارىپ وتىرعان مەملەكەت. حالقىنىڭ سانى جاعىنان دا الدىڭعى ورىندا تۇرعان بۇل ەلمەن ساناسپايتىن جۇرت جوق دەسە دە بولادى. وسىنداي الپاۋىت ەلدى تولىق ءبىلىپ-تانۋ ءۇشىن ونىڭ ءتىلىن يگەرۋ كەرەكتىگى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. ونىڭ ۇستىنە ۋاقىت تالابىنا ساي بۇگىنگى تاڭدا قىتاي ءتىلىنىڭ دۇنيەجۇزىلىك مارتەبەسى دە ءوسىپ كەلەدى. قىتاي ءتىلىن مەڭگەرگەن ادام الەمنىڭ كەز كەلگەن 4-ءشى ادامىمەن سويلەسە الادى دەگەن ءسوز. سوندىقتان دا ءتىل ءبىلۋ شىنىمەن دە كەرەك-اق. ەلىمىزدىڭ ديپلوماتيالىق كەڭىستىگىندە دە, ءبىلىم بەرۋ سالاسىندا دا وزىندىك ورنى بار كونفۋتسي ينستيتۋتىنىڭ ەلوردادا اشىلعاننان بەرگى تىنىس-تىرشىلىگىمەن تانىسىپ قايتۋ ءۇشىن وسى اتالمىش ينستيتۋت ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى چجان لي نا حانىمعا جولىققان ەدىك.
– قىتاي تىلىندەگى كىتاپتاردى وقۋ بارىسىندا ادام اتتارىن اتاماي, تەك فاميلياسى, ودان كەيىن ماماندىعى قوسا اتالاتىن جايتتەردى كوپ كەزدەستىردىم. ماسەلەن, لي ءدارىگەر, دجان مۇعالىم, ۋان شەبەر دەگەن سياقتى. ال ەگەر كاسىبى بەلگىسىز بولسا لي جولداس نەمەسە ۋان حانىم دەپ اتايتىن سياقتى. قاتەلەسپەسەم, وسىلاي عوي دەيمىن, ءا؟! سونىمەن چجان حانىم, ءسىزدى قالاي اتاسام ءجون بولادى؟
– شىعىس حالىقتارىندا, اسىرەسە بىزدە, كورەي جانە جاپون حالىقتارىندا كەز كەلگەن تۇلعانى وسىلايشا اتاۋ ءجيى كەزدەسەدى. باسقا حالىقتىڭ كوپشىلىگىندە ادامنىڭ اتىمەن قاتار تەگىن نەمەسە اكەسىنىڭ اتىن قوسىپ بىرگە اتايدى. ال قىتاي حالقىندا اتى-جونىندەگى باس ءارىپ ادامنىڭ تەگى بولىپ تابىلاتىندىقتان, كەيدە تەگىنەن كەيىن تىركەسكەن ادام اتىنىڭ جالعاسى ايتىلمايدى. ءسىزدىڭ جاڭا ايتىپ وتكەن مىسالدارىڭىز قوعامدىق سيپات الىپ كەتكەنى دە سوندىقتان. مەنىڭ ماماندىعىم پەداگوگ وقىتۋشى. وقۋ اعارتۋ سالاسىندا قىزمەت ەتكەندىكتەن مەنىڭ اينالامداعى ادامداردىڭ كوبىسى مەنى چجان مۇعالىم دەپ اتايدى. سوندىقتان مەنى چجان مۇعالىم دەگەنىڭىز ءجون بولار.
– چجان مۇعالىم, كونفۋتسي ينستيتۋتىنىڭ استانادان ورىن تەپكەنىنە دە ءبىراز جىلدىڭ ءجۇزى بولدى. ينستيتۋت تۋرالى, ونىڭ جۇمىسى جايلى ايتىپ بەرسەڭىز قايتەدى.
– كونفۋتسي ينستيتۋتى تۋرالى ايتار بولسام, وندا الدىمەن قحر-نىڭ ءبىلىم بەرۋ سالاسىنا ءسال كىدىرىس جاساۋىما تۋرا كەلەدى. 1987 جىلى قىتاي ۇكىمەتى «مەملەكەتتىڭ شەتەلدەرگە قىتاي ءتىلىن ۇيرەتۋدىڭ باسقارۋشى ۇيىمى» دەگەن قۇزىرەتتى جۇمىس توبىن قۇرعان بولاتىن. وسى مەملەكەتتىك باسقارۋشى ۇيىمنىڭ اياسىندا ارنايى قىتاي ءتىلىن وقىتۋعا قاتىستى ۋنيۆەرسيتەتتەر, ينستيتۋتتار, ورتالىقتار اشىلدى. 2004 جىلى قاراشا ايىندا حالىقارالىق دەڭگەيدەگى تۇڭعىش كونفۋتسي ينستيتۋتى وڭتۇستىك كورەيانىڭ استاناسى سەۋلدە اشىلعان بولاتىن. ال 2007 جىلى پەكيندە كونفۋتسي ينستيتۋتىنىڭ ورتالىق شتاتى ءوز جۇمىسىن باستادى. وزگە مەملەكەتتەرمەن ءبىلىم سالاسىندا تۇراقتى ءتاجىريبە الماسۋ مەن ىقپالداسۋ ماقساتىندا كونفۋتسي ينستيتۋتىن ءدۇنيەجۇزىنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندە اشۋدى كوزدەپ وتىرمىز. ويتكەنى, الەمدە قىتاي ءتىلىن ءۇيرەنۋگە دەگەن ىنتا كۇن وتكەن سايىن ارتىپ كەلەدى. قازىرگى تاڭدا الەم بويىنشا قىتاي ءتىلىن ۇيرەنۋشىلەردىڭ سانى شامامەن 4 ميلليوننان اسادى. بۇعان ءوزدەرىڭىز دە كۋاسىزدەر. سودان دا الەمنىڭ كوپتەگەن ەلدەرىندە وسىنداي ينستيتۋتتى اشىپ جاتىرمىز. 2009 جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن 88 مەملەكەت پەن ارنايى ايماقتاردا 282 كونفۋتسي ينستيتۋتى مەن 272 كونفۋتسي ءدارىسحاناسىن اشتىق. بۇدان تىس 50-دەن استام مەملەكەتتىڭ 260 مەكەمەلەرىنەن كونفۋتسي ينستيتۋتىن اشۋ جونىندەگى ارنايى ۇسىنىستار كەلىپ تۇسۋدە. سوندىقتان دا كونفۋتسي ينستيتۋتى – دۇنيە جۇزىمەن كەمەل دوستىق كوپىرىنە اينالاتىن, ءبىلىم كەڭىستىگىندە ءوزارا تۇراقتى بايلانىس ورناتاتىن وقۋ ورداسى بولاتىنى ءسوزسىز.
ال ەندى استاناداعى كونفۋتسي ينستيتۋتى جايلى ايتايىن. بۇگىنگى تاڭدا قازاقستان بويىنشا ەكى كونفۋتسي ينستيتۋتى جۇمىس ىستەۋدە. ونىڭ بىرەۋى استانادا بولسا, ەكىنشىسى الماتىدا اشىلعان. استاناداعى ينستيتۋتتىڭ اشىلۋىنا 2005 جىلى شىلدە ايىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ پەن قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ توراعاسى حۋ تسزينتاومەن بولعان رەسمي كەزدەسۋ كەزىندە ەكى ەلدىڭ قارىم-قاتىناسىن ودان ارمەن جەتىلدىرۋ, سونىڭ ىشىندە ءبىلىم بەرۋ سالاسىنداعى بايلانىستى تەرەڭدەتۋ ماقساتىنداعى ايتىلعان سوزدەر تۇرتكى بولدى. مەملەكەت باسشىلارى باستاماسىمەن قۇرىلعان كونفۋتسي ينستيتۋتىنىڭ ەكى ەل اراسىنداعى گۋمانيتارلىق ىنتىماقتاستىقتى بەكەمدەۋگە وزىندىك تيگىزەر زور ىقپالى بار دەپ ويلايمىن.
ينستيتۋت قۇرىلعاننان بەرى 500-گە جۋىق ءتىل ۇيرەنۋشىلەر ارنايى كۋرستاردان ءوتتى. سونىمەن قاتار ءبىز قىتايدىڭ جوعارى وقۋ ورىندارىنا بىلىمدەرىن جەتىلدىرۋ ماقساتىندا قحر-دىڭ ارنايى ستيپەندياسىمەن ۇلگەرىمدەرى جاقسى 30 ستۋدەنتتى وقۋعا جىبەردىك. تاعى ءبىر ايتا كەتەتىن نارسە, كونفۋتسي ينستيتۋتى قۇرىلعانعا دەيىن, قازاقستاندا قىتاي ءتىلىن مەڭگەرگەنى جونىندەگى ارنايى حالىقارالىق HSK انىقتاما سەرتيفيكاتىن الۋ ءۇشىن ەمتيحان قابىلدايتىن پۋنكت بولعان ەمەس. سىزدەردەگى «بولاشاق» باعدارلاماسى بويىنشا قىتايعا وقۋعا تۇسەم دەيتىن تالاپكەرلەر مۇنداي انىقتاما سەرتيفيكاتتى الۋ ءۇشىن قىتايعا ساپار شەگەتىن. ال ەندى, 2008 جىلدىڭ قازان ايىنان باستاپ ءبىز مۇنداي باقىلاۋ پۋنكتىن اشىپ قانا قويماي, سودان بەرى 6 رەت HSK ەمتيحانىن قابىلداپ, 170 ادامعا سەرتيفيكات بەردىك. قىتاي ءتىلىن وقىتۋ بارىسىندا ءبىزدىڭ ينستيتۋت كوپتەگەن كورمەلەردى, قىتاي تىلىنەن بولاتىن جارىستاردى, ءمادەني كەشتەردى وتە ءجيى ۇيىمداستىرىپ كەلەدى. ويتكەنى, تەوريا مەن پراكتيكانى ءبىر-بىرىمەن سايكەستەندىرىپ وقىتساق, بۇل ءالدەقايدا جەمىستى بولادى. وتكەن جىلدىڭ جازىندا ءبىز ستۋدەنتتەر مەن وقۋشىلار اراسىندا ءىح حالىقارالىق «قىتاي ءتىلى كوپىرى» اتتى بايقاۋ وتكىزگەن بولاتىنبىز. قىتاي ءتىلىن ۇيرەنۋشىلەردىڭ تەك ءتىلدى قانشالىقتى مەڭگەرگەندەرىن عانا ەمەس, قىتايدىڭ مادەنيەتىن, ونەرىن, تاريحىن, سالت-ءداستۇرىن قانشالىقتى ءبىلگەندەرىن تەكسەرۋ ءۇشىن مۇنداي جارىستاردى ءبىز ۇدايى ۇيىمداستىرىپ وتىرامىز. وقۋشىلاردىڭ اراسىندا ءبىر جىل بويى ءبىزدىڭ ينستيتۋتتا قىتاي ءتىلىن ۇيرەنىپ جۇرگەن استانا قالاسىنداعى №54 ورتا مەكتەبىنىڭ 9-سىنىپ وقۋشىسى فاريزا سادىقوۆا ەرەكشە كوزگە تۇسە ءبىلدى. ءبىر جىل ىشىندە قىتاي ءتىلىن جاقسى مەڭگەرىپ قانا قويماي, قىتايدىڭ ۇلتتىق ءبيىن بيلەپ, جينالعان قاۋىمدى قاتتى ريزاشىلىققا بولەگەنى ەسىمدە. جارىستىڭ جەڭىمپازدارى باعالى سىيلىقتارمەن قوسا, وتكەن جازدا قىتاي ەلىنە بارىپ ارنايى دەمالىپ قايتۋعا جولداما الدى.
– ءيا, شىنىمەن دە ءبىراز جۇمىستار اتقارىلعان ەكەن. ال ەندى وسى ينستيتۋتتى بىتىرگەندەرگە قانداي دا ءبىر قۇجات بەرىلەتىن بولار؟
– كونفۋتسي ينستيتۋتى قىتاي ءتىلىن ۇيرەتۋدى باسشىلىققا العاندىقتان, ونىڭ ۇستىنە بۇل ينستيتۋت ءتىل ۇيرەتۋ ورتالىعى عوي, سوندىقتان بىتىرۋشىلەرگە قىتاي ءتىلىن وقىعاندىعى جونىندە سەرتيفيكات بەرىلەدى. ال ەگەر جوعارىدا ايتىپ وتكەنىمىزدەي, HSK سىناعىنان وتكەن بولسا, سەرتيفيكاتپەن قوسا وسى قىتاي ءتىلىن قانشالىقتى يگەرگەنى ءجونىندەگى انىقتاما قاعازدى قوسا بەرەمىز.
– قىتاي ءتىلىن ۇيرەنۋشىلەردىڭ باسىم بولىگى ستۋدەنتتەر بولار؟
ءيا, نەگىزىنەن وقۋشىلار مەن ستۋدەنتتەر. جاسى ەڭ كىشى ۇيرەنۋشىمىز نەبارى 11 جاستا. قىتاي ءتىلىن ۇيرەنەم دەپ كەلگەندەرگە ءبىز ەشقانداي شەكتەمە قويمايمىز. جاس مولشەرىنە قاراماي, بارىنە ۇيرەتۋگە دايىنبىز. سونىمەن قاتار مەملەكەتتىك قىزمەتتە جۇمىس جاسايتىن بىرەن-ساران ۇيرەنۋشىلەر بار, ودان كەيىن ساۋدا-ساتتىق سالاسىندا جۇمىس ىستەپ جۇرگەن ادامدار بىزگە ءجيى كەلەدى.
– ال وقۋ اقىسى تۋرالى نە ايتاسىز؟
– بۇل ينستيتۋتتا ءتىل ۇيرەنەم دەۋشىلەردىڭ ءبارى اقى تولەپ وقيدى. بىراق, ءبىزدىڭ باعامىز قوعامداعى باسقا دا ءتىل ورتالىقتارىنان الدەقايدا ارزان. وقۋ جوسپارى ساعات نەمەسە اي بويىنشا ەمەس, تولىق وقۋ جىلى بويىنشا ءجۇرگىزىلەدى. ءبىر وقۋ جىلىندا 54 ساعات قامتىلادى. ەگەر ءبىر وقۋ جىلىن ءتامامداپ, ەكىنشى وقۋ جىلىن جالعاستىرىپ وقيمىن دەۋشىلەرگە 10 پايىزدىق جەڭىلدىك جاسالادى. وسىنداي جەڭىلدىكتەر 50 پايىزدىق كورسەتكىشكە دەيىن جەتەدى. ال ەگەر ۇيرەنۋشىنىڭ ۇلگەرىمى جاقسى بولسا, قىتاي ءتىلىن ويداعىداي مەڭگەرىپ جاتسا قحر-دىڭ ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنىڭ بولگەن ارنايى گرانتىنا يە بولىپ, قىتايدىڭ جوعارى وقۋ ورىندارىنا بارىپ, بىلىمدەرىن جەتىلدىرۋگە مۇمكىندىك الا الادى. سونداي-اق ونداي ۇيرەنۋشىلەرگە قىتاي تاراپىنان ارنايى ستيپەنديا تاعايىندالادى. ونداي ۇيرەنۋشىلەردى كونفۋتسي ينستيتۋتىنىڭ اتىنان جىبەرەمىز. ياعني, بىزدە وقىپ, قىتاي ءتىلىن بەلگىلى دارەجەدە مەڭگەرگەن كەز كەلگەن ۇيرەنۋشى وسىنداي گرانتقا يە بولا الادى. تەك ءبىر عانا شارتتىڭ اياسىندا. ول – قىتاي ءتىلىن مەيلىنشە جاقسى يگەرۋ.
– وسىنداي گرانتقا يە بولعان ۇيرەنۋشىلەر قىتايدا قانشا ۋاقىت وقيدى؟
– جارتى جىلدىق, ءبىر جىلدىق جانە ماگيسترانتتارعا ارنالعان ەكى جىلدىق وقۋ مەرزىمى بەلگىلەنگەن.
– ۇستاز رەتىندە شاكىرتتەرىڭىزگە ءتىل ۇيرەتۋ بارىسىندا قانداي قيىندىقتاردى كەزدەستىردىڭىز؟ قازاقستانداعى قىتاي ءتىلىن ۇيرەنۋشىلەردىڭ ۇلگەرىمدەرىن قالاي باعالايسىز؟
– ءتىل ۇيرەتۋ ءۇشىن ادام كەمىندە ەكى ءتىل ءبىلۋى كەرەك. ويتكەنى, وقىتۋ ءۇشىن, شاكىرتتەرىڭە ءتۇسىندىرۋ ءۇشىن ولاردىڭ بىلەتىن تىلدەرىندە ساباق ءوتۋ كەرەك. وكىنىشكە وراي, مەن قازاق ءتىلىن بىلمەيمىن. سول سەبەپتى دە ءتىل ۇيرەنۋشىلەرگە ساباق ءوتۋ كەزىندە مەن كوبىنەسە بار بىلەتىن ورىسشامدى جانە اعىلشىن ءتىلىن پايدالانامىن. كەيدە, جوعارعى دەڭگەيدەگى ءتىل ۇيرەنۋشىلەرگە ساباق وتەتىن كەزىم بولادى. جوعارعى دەڭگەيدەگىلەر دەۋىمنىڭ سەبەبى – ولار وسىعان دەيىن قىتاي ءتىلىن بەلگىلى دارەجەدە جاقسى مەڭگەرگەندەر. ياعني, ولاردىڭ بازاسى بار, ءتىلدى باستاپقى دەڭگەيدە ەمەس, جالعاستىرۋشى دەڭگەيدە ۇيرەنىپ جاتقاندىقتان, ولارعا تەك قانا قىتاي تىلىندە تۇسىندىرەمىن. مەنىڭ بۇل تاجىريبەم تەك قانا قازاقستاندا عانا ەمەس, وسىعان دەيىن مەن ماسكەۋدە دە كوپ جىلدار بويى قىتاي ءتىلىن ۇيرەتەتىن كونفۋتسي ينستيتۋتىندا شاكىرتتەر وقىتقانمىن.
ال ەندى, قازاقستاندىق ءتىل ۇيرەنۋشىلەردىڭ ۇلگەرىمدەرىنە كەلەر بولسام, مەنىڭ بايقاعانىم, مۇنداعى ادامداردىڭ ءتىلدى ۇيرەنۋگە دەگەن قۇلشىنىستارى ەرەكشە ەكەن. ءبىزدىڭ ينستيتۋتقا كەلىپ, ءتىل ۇيرەنەمىن دەۋشىلەردىڭ قاتارى كۇن وتكەن سايىن ارتىپ كەلە جاتۋى – بۇل ءسوزىمنىڭ ءبىر دالەلى.
– ءسىز قىتاي ءتىلىن ۇيرەتۋشى ۇستاز رەتىندە ءتىل ۇيرەنۋشىلەرگە قانداي پەداگوگيكالىق كەڭەستەر, ۇسىنىستار ايتار ەدىڭىز؟
– مەنىڭ 20 جىلدىق وقىتۋ ءتاجىريبەم بار. جيناقتالعان تاجىريبەممەن ءبولىسەتىن بولسام, قىتاي ءتىلى – وزگە تىلدەرگە ۇقسامايتىن الەمدەگى ەڭ ءبىر قيىن يگەرىلەتىن تىلدەردىڭ ءبىرى. ويتكەنى, الفاۆيتتىك تىلدىك قۇرىلىمدارعا قاراعاندا يەروگليفتىك تىلدەر اناعۇرلىم كۇردەلى بولىپ كەلەدى. الفاۆيتتىك تىلدىك قۇرىلىمنان تۇراتىن سوزدەردى ۇيرەنۋ سالىستىرمالى تۇردە العاندا اناعۇرلىم جەڭىل. سەبەبى, الفاۆيتتەردىڭ سانى شەكتەۋلى عانا. ولاردى قۇراستىرسا, سوزدەر ءبىرىنىڭ ارتىنان ءبىرى شىعا بەرەدى. ال يەروگليفتەر ولاي ەمەس. يەروگليف تاڭبا بولعاندىقتان, وسى تاڭبالاردى مەيلىنشە جاتتاۋعا, ەستە ساقتاۋعا, ونى قالاي جازۋ كەرەكتىگىن, جازۋداعى زاڭدىلىقتاردى ساقتاي وتىرىپ, يەروگليفتەردى ەستە ۇستاۋعا تىرىسۋ كەرەك. سوندا عانا قىتاي ءتىلىن ۇيرەنۋگە بولادى. ال ەگەر جاتتاماي, كۇندەلىكتى ۋاقىتتا ۇيرەنگەن يەروگليفتەردى قايتالاپ ونى جازىپ, وقىپ وتىرماسا ءتىل ۇيرەنۋ وتە قيىنعا سوعادى. سونىمەن قاتار, تاعى ءبىر ەسكەرەتىن نارسە, ول يەروگليفتەردىڭ ءمان-ماعىناسى. ءاربىر يەروگليفتىڭ وزىنە ءتان جەكە لەكسيكالىق ماعىناسى بولادى. ءبىر يەروگليف جالعىز تۇرعاندا وزىندىك جەكە مانگە يە بولادى دا, ال ەگەر ول وزگە يەروگليفتەرمەن تىركەسىپ تۇرسا وندا مۇلدەم باسقاشا ماندىك سيپات الىپ كەتۋى مۇمكىن. سول سەبەپتى دە قىتاي ءتىلىن ءسوز تىركەسىمەن ەمەس, جەكە-جەكە يەروگليفتەردىڭ ماعىنالارىمەن اجىراتا بىلگەن الدەقايدا جەڭىل بولادى.
اڭگىمەلەسكەن اراي ۇيرەنىشبەكقىزى.
