(جازۋشى-پۋبليتسيست جومارت ابدىحالىقتىڭ
جاريالانباعان حاتتارىنان)
حالىق تىرشىلىگىنە قىرتىس-قىرتىس ءوزگەرىستەر اكەلەتىن بىربەتكەي وقيعالار تاريح الەمىندە عاسىر ارالاتىپ كەلەتىنى ايان, دەگەنمەن بۇگىنگى ءۇردىس دامۋ – تەحنيكالىق پروگرەسس زامانىندا الەۋمەتتىك-ادەتتىك جاڭعىرۋلار بۇرىنعىسىنان جەدەلدەي ءتۇستى. * * * سەن ارتىق-كەم بىردەڭەلەر ەمەكسىگەنمەن, قۇنعا تۇراتىنداي تەرەڭ تامىر مەندە بار ما ەكەن ءوزى؟! مەتودولوگيا جونىنەن ءبىرشاما ازىرلىك بار, بۇل ناقتى تۆورچەستۆوعا ۇلكەن دەمەسىن. مەن اۋەل باستا ادەبيەتتانۋعا ارنالعان ەڭبەكتەردى وقي ءجۇرىپ, ادام پروبلەماسىنىڭ ماندىلىگىنە, ونىڭ كوپ تارماقتى ەكەنىنە كوزىم جەتى. سونسوڭ عىلىمي تانىم تەورياسىنا مويىنۇسىندىم, بۇل كەزدەيسوق قۇبىلىس ەمەس دەپ ويلايمىن. ەندى ولار ءبىر-بىرىمەن توعىسىپ ءجۇيەلەنگەن سايىن, قوعامدىق ءومىر, پراكتيكالىق تىرشىلىك كوڭىل اۋدارتىپ, سونى سارالاپ ۇعۋ ءمان الا باستادى. مۇندا الەۋمەتتىك فيلوسوفيانىڭ باستاۋى, نەگىزى بارىن ۇقتىم. * * * وتكەن ءۇشىن زىلدەنىپ, زارلانىپ جاتپاۋ كەرەك, ماسەلە – ەرتەڭگى بولاشاققا قىزمەت ەتەتىن بۇگىنگى باعا, بۇگىنگى تانىم ءجونىندە. ماركسيزمنىڭ تۋىن كوتەرىپ, عىلىم دوكتورىنىڭ (ساداعاسى كەتكىر) پيجاماسىن جامىلىپ وتىرىپ, جالداپتىق مىنەز كورسەتكەنگە لاعنەت ايتقىڭ كەلەدى. سەنىڭ ۇمىتسىزدەنەتىنىڭ دە وسىنداي تۇستار شىعار. * * * مەن: ۇرپاق كوزى وياۋ, داۋىرمەن ورەلەس تانىم دەڭگەيىنە ىلىكتىك دەگەندە, ءبىزدىڭ حالىق رەتىندەگى وي-سانامىزدىڭ, مادەنيەتىمىزدىڭ دامۋ دەڭگەيىن, تەندەنتسياسىن ايتقانمىن. بۇل تەندەنتسيا ءالى دە تانىم, عىلىم, ديالەكتيكالىق ويلاۋ قۇرالدارىمەن كەمەلدەنە, قورلانا, قۋاتتانا ءتۇسۋى كەرەك. * * * ءار حالىقتىڭ وزىندىك ۇلتتىق سانا-سەزىمىن قۇرمەتتەي وتىرىپ, ونى بەلگىلى تاريحي-وبەكتيۆتىك شەڭبەرىنەن اسىرىپ نە ءتومەندەتىپ (كەمىتىپ, كەمسىتىپ) الماۋ كەرەك. * * * مەنىڭ بايقاۋىمشا, سەن حالىقتىڭ توماعا-تۇيىق دامۋىن استە قالامايسىڭ (ول ابسوليۋتتى تۇردە مۇمكىن ەمەس جاعداي), سول سياقتى سەن ۇلتتىڭ (بۇكىل بولمىسىنىڭ) تازا بىرىڭعاي وركەندەۋىن دە كۇيتتەمەۋىڭ كەرەك. * * * ءار حالىقتىڭ تاريحي قالىپتاسقان حالىقتىق (دارا) قاسيەتتەرى قايدا؟ قالاي؟ تۇرمىس كەشىپ, نەندەي تىرشىلىكپەن اينالىسۋىنا بايلانىستى بولعانىن بىلەسىڭ, سويتە تۇرا بۇگىنگى زاماننىڭ تىرشىلىك اڭىسىنا ۇيلەسپەيتىن (نەمەسە ناقتى مۇمكىندىكتەن تىس ءۇيلەستىرۋگە تىرىساتىن) تالاپتار قويىپ, قىنجىلۋىڭدا قانداي لوگيكا بار؟ – مەن بۇل پىكىردى ساعان ادەيى اسىرا (باتىرا) ايتىپ وتىرمىن. * * * ەگەر بۇگىننەن ءبىر وسالدىق تاپساڭ, ءبىزدىڭ ۇرپاققا ابايدىڭ اق تەبىرەنىسى جەتپەيتىن شىعار! شوقاننىڭ شارق ۇرۋىنان دا كەندەلىگىمىز بار, بىراق مارعاۋسىڭ دەپ جازعىرا الماسسىڭ تەگى. ۇشقارى ويلاپ, ۇرت مىنەز كورسەتۋدىڭ زامانى ەمەس قازىر, تارازىنى تەڭەستىرگەن ميلليوننىڭ ءبىر بولىگىندەي ءادىلدىكتى عىلىم ءتىلى, عۇمىر ءتىلى ۇق, ارەكەتكە اينالدىر دەپ وتىرعان زامان... بۇيىعىلىق, ومىراۋمەن الامىز دەپ جىلت ەتىپ, جىلماڭ قاعىپ ءجۇرگەندەر – بۇرىنعى ميمىرتتىقتىڭ جالعاسى. * * * قالا – دەگەن قالا, كوڭىلى قانشا كەمەل بولسا دا قالا جۇرتى – قالتىلداق; مۇندا, اسىرەسە, حالقىمىزدىڭ قازان تۇسىرۋگە جومارت پەيىلىنە كوپ نۇقسان كەلتىرەر سەبەپتەر بار. سول قيتىققان شارۋا جانە جىلدان- جىلعا ەلدىڭ ەستىلىگىنەن ايىرىپ, ەسەڭگىرەتىپ بارادى. بۇل نە عالامات!.. * * * تاقىرىپ جونىندەگى مەنىڭ ساعان ايتقانىم – ايتقان; حيكايالاردىڭ جازىلۋى تابيعي باسپالداق ەكەنىن كەزىندە ەسكەرتكەنمىن. ەندى ءبىر بۇگىنگى-كەيىنگى باعداردىڭ اڭىسىن اڭداتىپ حالىقتىق تىرشىلىككە وي جۇگىرتۋ كەرەك. «قارت پەن كانال» – سونداي نىشاندى شىعارما. دەگەنمەن ونىڭ دا ەمەۋرىن سەزدىرە الماي تۇرعان جەرلەرى مول. مەنىڭشە, قارتتى جۇرتتا وتىرعان جالعىز ءۇي رەتىندە الماي, اۋىل-ورامدى قالىپتان شىعارىپ, سالماقتاندىرسا, ياعني ءوزى سياقتى بىرنەشە قارتتىڭ ءسوزىن سويلەۋشى ەتسە... * * * سەن كەيسىڭ, اسىقتىراسىڭ – مەن گەگەلدى ءتۇسىنۋ ءۇشىن, ونىڭ الدىندا گەگەلدى تۇسىندىرگەندەردى ءتۇسىنۋ ءۇشىن قانشا ۋاقىت جىبەردى دەسەڭشى!.. * * * حالىقتىق بولمىسقا ورتاقتاسۋ قاي كەزەڭدە دە جەكە ادامدار ءۇشىن وڭاي شارۋا بولماعان. ءبىزدىڭ زامانىمىزدا بۇل جاعداي ءتىپتى كۇردەلى سيپاتقا اۋىستى. ادامدار كىندىك قازىعىنان الشاقتاپ بارادى. كەرەك دەسەڭ, ولار ءتىپتى ءبىر-بىرىنە بۇرىنعىدان جاقىنداسا تۇسكەننىڭ ورنىنا, سۋىسىپ بارا جاتقانعا ۇقسايدى. شارتتىلىق, شەكتەلۋ باسىم. ۇندەستىك, ۇيلەسىم, قىلاۋسىز جاراسىم تابۋ قيىنداپ بارادى... * * * ال حالىقتىق بولمىستىڭ ەرتەڭگى-ءبۇگىنگى قالپىنا سىن كوزىمەن قاراپ, قۇندىنى سۇرىپتاۋ ءۇشىن, ويلاۋ ستيحياسىن جەتىلدىرۋ كەرەك. جاپپاي ەڭبەكشى, دەنە جۇمىسىنىڭ تەحنولوگياسىن وسى زامان دارەجەسىندە جەتىك مەڭگەرگەن, مەحانيكالىق ويلاۋ قابىلەتىن مەڭگەرگەن ادامدارىمىز – ول دا ءبىر جەتكەن باسپالداق. * * * ادامدار اراسىنداعى ۇندەستىك, گارمونيا – ۇلى مۇرات. بالكىم, بۇكىل ادامزات تاريحىنىڭ كۇرەس جولىنان, تىرشىلىك تاعدىرىنان جىكتەلىپ قورىتىلعان ەڭ ماڭدايالدى شىندىق وسى بولار. ەندى ونىڭ ەلدەر, حالىقتار, قالا بەردى, جەكە ادامدار اراسىنداعى ۋاقىتپەن ورەلەس دامۋ قالپىن, جەتكەن ونەرىن ءوزىڭ باعامداي بەر. * * * شىندىققا كوز جەتپەي, بەتتەن قالقىپ بىردەڭە بىلگەندەرىڭ بويىنشا عىلىم الەمىندە, ءسىزدىڭ كوركەمسوز ونەرىڭىزدە دە شىنتۋايت ءسوزدىڭ شاشباۋىن سيپاۋ ۇياتتىڭ ۇياتى ەمەس پە!.. ەكەۋمىزدىڭ اۋىزەكى پىكىر جوباسىندا, حات ارقىلى تىلدەسۋىمىزدە ارتىق-كەم كەتكەندەرىمىز ول – لابوراتورياداعى جاعداي سياقتى, ال حالىققا ايتار سوزدە كەمشىلىك, تەكسەرىسسىز پىكىر جىبەرىپ الۋ كەشىرىمسىز جاي. * * * مەنىڭ قازىمىرلاپ, كوپكە ۇزاتىپ جۇرگەن ەڭبەگىم – دۇنيەگە نەعۇرلىم اۋقىمدى كوزقاراس قالىپتاستىرۋدىڭ جايى. بۇل ءار دەڭگەيدە ويلاۋ قابىلەتىنە قاتىستى قۇبىلىس. ادامداردىڭ ءبارى ويلايدى, بىراق ولاردىڭ كوبى قالاي, قاي دارەجەدە ويلاپ وتىرعانىنا نازار سالمايدى. ارينە, ول كوپ جاعدايدا, ءاتۇستى تىرشىلىكتى قاناعات ەتكەندەرگە قاجەت تە ەمەس. * * * ال ءبىز ادامدار ەرتە مە, كەش پە, كۇنكەشپەلىك قامىتىنان قۇتىلادى, دەپ ءۇمىتتىمىز عوي. دۇرىس ويلاۋ, اقيقاتقا ۇيلەس دۇنيەتانىمنىڭ كوكەسى سول مۇراتقا جەتكەنگە دەيىن اسا قاجەت. ال فيلوسوفيانى «ءپالساپا» دەپ «كالاكايتتاپ» جۇرگەن ءبىزدىڭ قاۋىم ء(ۇشىن) ءالى ءبىرقاتار مانگە بوي ۇرۋ كەرەك, بويلاپ سۇڭگۋ كەرەك. * * * مەن وسى سالادا ءوز جۇرتىمىزعا قوزعاۋ بولار ءبىر ەڭبەكتىڭ ۇشى-قيىرىن جاعالاپ ءجۇرمىن. كوز جەتكەن جايدى ءبىر ەمەس, بىرنەشە ءتوڭكەرىستىرىپ, ءبىر توقايعا كەلىپ تە قالعان جايىم بار. ونى جازىپ شىقتىم با, دۇنيە جارىق: فيلوسوفياڭ دا تاك تۇرادى, ەستەتيكاڭنىڭ دا جالىندا ويناۋعا ءتيىسپىن. ونىڭ وزگەگە دە ۇلاعاتى سونداي بولماق... سەن مەنى كوزەپ ءجۇرسىڭ. كوزەلگەن سايىن «كەرى تارتىپ» بارامىن. نە كەرەمەت, مەندەگى مورال سونداي!.. * * * جالپى قازاق ادەبي ينتەلليگەنتسياسىنىڭ سورى قالىڭ, كورەسىسى ءالى الدا ەكەن! وپاسىز شيمايبەتتەر وسىلاي ساداقتاسىپ جۇرگەندە, ونەگەلى وسەر جۇرت كوپ نارسەنى بىزدەن بۇرىن دا تياناقتى قارماپ كەتەدى عوي!.. * * * مىناۋ – كوپتەن كۇيى كەلمەي, اقىرى جازىلىپ بىتكەن «اقىل تارازىسىنا» سىن. ءوزىڭ وقىپ العان سوڭ, حابارلاس. «جۇلدىزعا» بەرسەك, انا جىلعا كەتىپ قالادى-اۋ; قىسقارعان سوڭ – ءمان شىقپاي ما دەپ ويلايمىن. ابزالى, سەندەر باساتىنداي بولساڭدار, كەيبىر بىلىكتىلەرگە قاراتۋلارىڭ دا مۇمكىن عوي, ال مەنىڭ ويىم: زەينوللانىڭ (سەرىكقاليەۆ) وزىنە قۇلاقتاندىرا (قاجەت دەسە, وقىتا) سال. * * * «ويلاۋ تۋرالى ويلاۋ» كىتابىمدى جاڭا جىلعا دەيىن قولجازبالاپ بىتىرسەم دەپ قۇلشىنۋدامىن. مىناۋ, بۇگىنگى قولىڭا ءتيىپ وتىرعان, سونداعى وي-تۇجىرىمداردىڭ جولشىباي سىلەمى عانا. * * * دارىن ەكى سيپاتتى قۇبىلىس, ءتۇپ نەگىزىندە (گەندىك قۇرىلىمىندا) ءبىر تۇزۋلىك بولا تۇرىپ, قولايلى جاعدايلار الەتىندە قارا تانىتا قالىپتاساتىن قابىلەت-قاسيەت تە – ءبىرى; ەكىنشىسى – سانالى باعىتتاۋ, كۇشتەپ-ەڭبەكپەن جەتىلگەن دارىن قۇرىلىمى. * * * ونەر مۇددەسى – جەكەلەردىڭ تاقياسىنىڭ گ ۇلى ەمەس, ونىڭ تابيعاتى ءتۇپ جاراتىلىسىندا ودان الدەقايدا بيىك دۇنيە. بۇ جولى ءبىز مۇدىردىك; بالكىم اڭداۋسىز, اڭعىرتتىق جاسادىق, ءتىپتى تۋرالاي ايتسا, كومپروميستىك حالگە ۇرىندىق. كىم ءۇشىن, نە ءۇشىن دەگەن سۇراقتار جاۋابىن كۇتىپ تۇر. تەگى وسىنىمىز سۇيەككە تاڭبا بولىپ جۇرمەسىن!.. * * * مەنىڭ سەنەن وزگە ءسوزدى ۇعار, ءتۇس جارىسار دوستارىم از بولماۋعا ءتيىس ەدى, بىراق ولاردىڭ بىرەۋى جوق قاسىمدا. ءسىرا, سولار مەن كۇتكەن ءۇمىتتەگىدەي ەندى ءومىر باقي دا جاننان تابىلمايتىن شىعار. «بىرگە تۋماق بار, بىرگە ءجۇرمەك جوق, بىرگە ولمەك جوق» دەگەن سوزگە دە قوناق بەرەمىن. ماسەلە: الىس-جاقىن تۇرۋدا ەمەس, جان-جۇرەگىڭنىڭ الىس-جاقىن تۇتۋىندا عوي. جاقىندا تۇردىڭ نە, جۇرەگىڭ جىلى تارتپاعان سوڭ!.. ادامدى ادامعا جاقىنداتقىزبايتىن ءومىر نەگە كەرەك؟! * * * كەيدە مەنى وتە ءبىر جامان سەزىم بيلەيدى – سەنىڭ ءوزىڭ الىس, جات كىسىسىڭ ماعان. قانشا بىرىكتىرگىم كەلگەنمەن, مەندىك دۇنيەلەر سەنىڭ جادىڭا ىلىكپەسە ەكەن دەپ قالايمىن. بالكىم, وسى كۇنگە دەيىن ىلىكتىرمەۋگە دە تىرىسىپ ءجۇرمىن. بۇدان ساعان كەلىپ-كەتەر ەشتەڭە جوق; مەندىك ءحالدى سەن بىلگەننەن وزگەرىپ كەتەر دە ەشتەڭە جوق. سويتسە دە, سەنىڭ ءسال-ءپال بىردەڭەنى سەزگەنىڭ ارتىق. * * * «... كۇمبەزدەرىڭدى» بۇگىن ءتۇس الەتىندە تولىق ءبىتىردىم. ءۇزىپ وقىدىم, الدەبىر توپشىلاۋ-تۇجىرىم پىكىرلەردى سالىستىرۋعا دا مۇرشا بولمادى, بىراق ءوز تۇسىنىك-تۇيگەندەرىم قانشا وقىسام, سونشا سەنىڭ ەڭبەگىڭە (بولمىسىڭا) باعىتتالىپ, ويلاۋمەن, «وسىنىسى قالاي؟» دەۋمەن ءجۇرمىن. دۇنيەدە ەشقانداي كىتاپ الدەبىر سىرت تالاپقا تۋرا سايكەستىكپەن جازىلمايدى. كىتاپتىڭ ءتاڭىرى – اۆتورى, بىراق بۇل ءاربىر قالام ۇستاعاننىڭ قالاۋى جوق قۇدايدىڭ قۇدىرەتىندەي نىساپتان تىس بولسىن دەگەندىك ەمەس. * * * بۇل كۇندەرى سەن تۋرالى ويلانعان وي از ەمەس. مەن سەزەتىن, بىلەتىن تىرشىلىك ءحالىڭ تەگىس دەرلىك كوز الدىمنان ءوتتى. ماعان سەنىڭ قازىرگى كىم بولعانىڭنان ەرتەڭگى كىم بولاتىندىعىڭ از كۇدىك, از ارمان, از قيال بولماعانىن جانە ايتقىم كەلەدى. ءيا, سەن – اقسەلەۋ, قازىر كىمسىڭ؟ ەرتەڭ كىم بولماقسىڭ؟ جانە كىمدەر ءۇشىن كىمسىڭ؟ كىم بولماقسىڭ؟ * * * ماعان ءبىر قىزىق وي كەلەدى: ءومىر تەك سۇراقتان تۇرعاندا عانا ءماندى سياقتى... سۇراقتىڭ شەشۋىن دايەكتەۋ, ارينە, ۇلى جەڭىس! * * * مەن «ادام باعى» دەگەن ەڭبەككە (جازۋعا) كىرىستىم. بۇل – قاتەرلى شارۋا. كىتاپ جازباعان ادام دا ادام; ال دەنساۋلىق بولىپ, بۇل ءىستى تىندىرماي وتسەم, مەنى بۇل توپتان ىزدەمەڭدەر. شارت وسى. مەن بۇل ەڭبەكتى جازىپ شىقپاسام, ءومىر دەپ ىزدەگەنىم زايا, «ەلىم!» دەپ ەمىرەنگەنىم تۇككە تۇرعىسىز, جانداعىم دا ەش ورىنعا جۇرمەيدى دەپ ەسەپتەيمىن. سەرت وسى. * * * ادام جولى كەڭىستىكتە ناقتى, ۋاقىت تۇرعىسىنان شەكتەۋلى بولىپ باستالادى. ال ادامزات وكىلى رەتىندە ول بارىنە دايار, بىراق ۇلگەرمەگەن, كورمەگەن, وتكەرمەگەن. سوندىقتان ونىڭ جارىق-ساۋلەگە ۇمتىلعان الاقانى جايۋلى, كۇللى تەرەزەسى اشىق. مۇنداي ءحالدىڭ وزىنە ول ۇزاق (تىم ۇزاق) جىل ءجۇرىپ, تاريحي داۋىرلەردەن ءوتىپ جەتكەن. * * * ەندى كومپوزيتسيا وسىلاي قۇرىلعاندا, كىتاپتىڭ جانرى, جازىلۋ ءستيلى, كونتسەپتسيالىق باعدارى قانداي بولماق. عىلىم – انىق, فيلوسوفيالىق دەڭگەيدە قوزعالاتىنى – انىق, پۋبليتسيستيكالىق ارىن بولاتىنى – كۇمانسىز. سوندا جانرى عىلىمي-پۋبليتسيستيكالىق تولعاۋ بولاتىن سياقتى. * * * ادامدار, ەرتە مە, كەش پە, مەيلى قانداي كۇي كەشسىن, وبەكتيۆتى الەممەن, ەلىمەن (دەمەك, جەرىمەن), ءوزارا ءبىر-بىرىمەن تاعدىرلاس ەكەنىن سەزىنىپ (ول از), ءتۇسىنىپ (بۇل دا از), ارەكەتكە, ماقساتتى (ارينە, كەڭ اۋقىمداعى) ارەكەتكە كوشۋى كەرەك. بۇل ەڭبەك وسىنداي اقيقاتتى اركىمگە جەتكىزە السا, سونىسىمەن ولارعا سەپتىگىن تيگىزسە, مەنىڭ ءبىر ماقساتىم «ادام باعى» ارقىلى ورىندالدى دەپ بىلەمىن. * * * پەندە-تىرشىلىك, بوكەن-عۇمىر الدانىش ىزدەيدى از كۇنگە, – ونىسىن تابادى دا!.. ءبىر سۇمدىقتىڭ سورابى, تاركى دۇنيەنىڭ داۋاسىزدىعى وسىندا جاتىر. بىرەۋ – تاققا, بىرەۋ باپقا ريزا. ال ەندى بىرەۋ باسىنداعى بارىنا مىسە تۇتپاي, – بەيمازا. سونىڭ بارىنەن تويىمى, شەگى, تولاسى جوق ءومىر قۇرالىپ تۇر. * * * كەشىر, مىنا ءبىر تۇستا تۋعان حالقىڭ عانا ەمەس, ونىڭ شوجەباس الدەقانداي ۇرپاقتارى عانا ەمەس, ءيسى ادامزات اۋلەتىنىڭ نە كۇن كەشىپ كەلە جاتقاندىعى تولقىتىپ كەتتى. ساسىق بورسىقتىڭ ساسقانىنداي ەسەڭگىرەگەن الەم: ونىڭ تاريحىن ايتتىڭ نە, ءۇمىتىن ايتتىڭ نە؟! تىلەۋى مەن تىلەگى, ىزدەگەنى مەن ۇمتىلىسى تابىسا الماي جاتقان الەم... بۇل – كەڭ شەڭبەردەگى ءسايكەسسىزدىك, ءبالكىم, وتە ۇزاق, شەكسىزدىكتىڭ وزىندەي سايكەسسىزدىك. جاقىننان دا, الىستان دا قاناعات تاپپاعان ءبىز ەندى نە بولامىز؟ * * * رۋحاني الەمنىڭ بۋلىعۋى مەن تەپسىنىسىندە, دۇنيەاۋي تىرشىلىكتىڭ الدەبىر مانسىزدىگىنە كۇرسىنىستە شەك جوق. البەتتە مەن وزىمدەگى وسالدىقتى, كەمشىن-كەمىستىكتى اشىقتاۋ ايتسام, سەنىڭ ماعان دەگەن ءۇمىت-ىقىلاس نيەتىڭنىڭ ساعىن سىندىرىپ الام با دەپ سەسكەنەم. بىراق قالماعان كوڭىل, سۋىماعان سەزىم بار ما؟.. * * * ەندى گۋميلەۆكە كەلەيىك. بۇل كىسىڭ جالپاق دۇنيەگە كوسىلىپ سالاتىننىڭ ءوزى ەكەن – حالىقتار تىرشىلىگىن قالاي-قالاي بولجايدى باتىرىڭ! ءوز ەڭبەكتەرىمەن بەلگى-بەدەر قالدىرعان عالىم اتاۋلى الدىمەن قارايتىن الەمىنە بەلگىلى ءبىر جۇيە جاساپ الادى. سيستەما بولمايىنشا تۇتاس قۇرىلىم ءمان قۇراپ, بەينە تۇزەپ شىقپايدى. ماسەلە سوندا, سول سيستەمادان (مەتودولوگيالىق سحەمادان) ءبىرتۇتاس كونتسەپتسيا تۇزىلەدى. مەتودولوگيا ەكى ىڭعايدا قولدانىلادى: ءبىرى – جالپى عىلىمي تانىم پروتسەسىندە, ەكىنشىسى – جەكەلەگەن سالا بويىنشا ارنايى شەڭبەردى ساقتاي وتىرىپ قولدانىلادى (مۇنىڭ ءبارى ساعان تانىس). * * * كەلەسى جاي: ءجۇسىپ بالاساعۇنيدىڭ مادەني, رۋحاني الەمدەگى ورنى, سول ارقىلى ءبىزدىڭ جۇرتىمىزدىڭ وزىندىك وي-ءورىس ءدارەجەسىنىڭ ورنى, ونىڭ بەرگى-ارعى ساباقتاستىعىنىڭ جاي-جاپسارى ماسەلە بولىپ تۇر. تۇركىلىك مادەنيەتكە بايلانىستى جاپسارلاس ماتەريالدار از با دەپ ويلايمىن. * * * ...جۇرەگىم قىسىپ اۋىرادى. جالپى دەنساۋلىعىمدا كىنارات بار ما دەپ شوشىنام. ءولىمنەن قورىقپايسىڭ عوي, ءومىردىڭ كارى ءوتىپ بارا جاتسا قايتەرسىڭ. ءىس تە بىتپەيدى, ىسىك تە جارىلمايدى – بىتەۋ جارا ءبىر ءومىر. شىركىن, عۇمىر-اي!.. * * * انامىز كوز جۇمعالى مىنە, بۇگىن اتتاي 50 كۇن! وزەگىم سۋىرىلىپ, ەگىلمەي ەڭىرەگەن كۇندەر مارقۇمنىڭ بۇكىل عازيز ديدارىن جادىما قايتا ءبىر ءسىڭىرىپ كەتتى... مەن, ءالتاي, الدوڭعار, الدابەرگەن ەسىمدى ءۇش ۇلى باس-اياعى ءبىر جۇمانىڭ ىشىندە قايتىس بولىپ, ت ۇلىپقا موڭىرەگەندەي ساتتەرىنەن كەيىن ءدۇنيەگە كەلسەم كەرەك. ول كەزدەگى ەل-جۇرت قانداي باۋىرمال, ماعان دەگەن ىقىلاس-ءتىلەۋدە, ايتۋلارىنشا, شەك بولماعان. اتىمتاي جومارتتاي بولسىن دەپ ات قويعان, تاعى-تاعى كوپتەگەن ىرىم-جىرىم, الپەشتەۋلەر بولعان. ايتەۋىر وتتىڭ الدى, سۋدىڭ تۇنىعىن كورىپ ەرجەتتىك; اكە مەن شەشەنىڭ قولىنان كەلگەنىنەن كەندەلىك كوردىم دەپ ايتا الماسپىن, ءسىرا. * * * ادام ارەكەتكە قۇلشىنۋ ءۇشىن ەڭ ازى ءبىر ادامنىڭ سەنىمىنە يە بولۋدىڭ ءوزى جەتىپ جاتىر, – مۇنىڭ ءۇشىن مىڭ العىس ساعان!.. ادام ءوزىن باقىتتىمىن دەپ سەزىنۋى ءۇشىن ونشا كوپ نارسە (جەر-جاھاننىڭ جاقۇتى) قاجەت ەمەس, جان-جۇقاناسىن بولىسەر جۇپتاسى بولسا, جەتەدى دە. قۇدايعا شۇكىر, ول – سەنسىڭ! * * * ويدىڭ قايشىلىقتاردى انىق اجىراتا الاتىن دارەجەگە جەتۋى – ارەكەتشىل, ياعني ديالەكتيكالىق ويلاۋدىڭ تۇپكىلىكتى ءناتيجەسى. ويلاۋىمىز كوبىنە وسى بيىككە جەتە المايدى. سونان سوڭ شەشىم-ارەكەت تە شالاعاي... قايشىلىقتاردىڭ ءبىرتۇتاس ءبىتىمىن جىككە ءبولىپ اجىراتا ءارى بىرلىك قالپىندا تانۋ – ناعىز دۇرىس ويلاۋدىڭ نىساناسى. دۇرىس ويلاۋ ارەكەتكە ۇلاسپاعان جەردە ازاپ باستالادى. * * * بۇكىل تانىم پروتسەسىندە بۇل بيىككە كوتەرىلگەن ادام ءومىر شىندىعىمەن تۋرا بەتتەسۋگە كوشىپ, اۋەلى جان ازابىنىڭ دوزاعىن, سودان سوڭ, مۇمكىن, كۇرەس, جەڭىس...سالتاناتىنىڭ راحاتىن كورە باستاماق. بىراق ويلى ادامنىڭ عۇمىرى – ماڭگىلىك كۇرەس, سوندىقتان ونىڭ مازاسىزدىعى مەن راحاتىندا شەك جوق, تويىم-تولاس بولۋى مۇمكىن ەمەس!.. * * * ...سەن ويلى (تۆورچەستۆولىق) توپتى ءۇش قوسىنعا بولەسىڭ, ال تۇتاس حالىقتىڭ رۋحاني دەڭگەيى قانشا قوسىننان تۇرادى؟ سۇرانىس – سولاردىڭ رەالدى جاعدايىنان تامىر الادى عوي. راس, ولاردىڭ كوپشىلىگى قاجەتتىلىك تۇرعىسىنان جاقتاي الادى, جانە ۇسىنىسقا قارسىلاسا الماۋعا ءتيىس. بىراق حالىققا ۇسىنىپ جاتقاندارىمىزدىڭ ءمانى؟.. (مىنە, قايشىلىقتىڭ بىرلىگى). * * * مەن مىناداي بايلامعا تىرەلدىم: ءبىز حالقىمىزدىڭ بولمىسى مەن رۋحاني تاعدىرىنىڭ ديالەكتيكاسىن اشۋعا كۇشىمىز (وي-ءورىسىمىزدىڭ قارىمى) جەتكەنىمەن, ىسىمىزگە اينالدىرىپ راحات كەشە المايمىز. جۋىر ماڭدا دا, ءتىپتى, ىلگەرى بولاشاقتا دا, بۇل شىندىق اشىق ايتىلاتىنىنا ەش دالەلىم جوق, نەگىزىم از. مۇلدەم از. * * * حات جازباعالى قانشا ۋاقىت: ءبىز كوپ نارسەنى جوعالتتىق, بىلەم. مەنىڭ تىرشىلىگىمدە سەن ەسىمە تۇسپەيتىن كۇن جوق. وزىڭە تىكەلەي جازباسام دا, ءسويلەسپەسەم دە – سەنىمەن بىرەگەي كۇن كەشكەندەي, عۇمىر وتكەرگەندەي سەزىنەمىن. قاسىما ءبىر جانى جاقىن ادام كەزىكسە, ساعان سوقپاي, تىرشىلىگىمنىڭ ءبىر پۇشپاعى سەنىمەن جاناسپاي, اڭگىمە وربىمەيدى... * * * جۋىردا مەنىڭ كوممۋنيستىك ەسەبىم تىڭدالىپ, مىنەزدەمەم بەكىتىلدى. كىنانىڭ ۇلكەنى – مەنىڭ ماردىمدى ەڭبەك جازىپ, لايىقتى ءىس تىندىرماعانىم بولىپ شىقتى. جامىراعان جاپپاي ءۇمىت!.. ۋاقىت زۋلاپ ءوتىپ بارادى. سەنىم اقتالماي, قىلبۇراۋ مويىندا تۇر. ەل دە, جەر دە, سەن دە – ءبارىڭنىڭ الدىڭدا ءالى وتەلمەگەن مەنىڭ قارىزىم كەتىپ بارادى!.. * * * ءبىز, قازاقتار, ءوز ءحالىمىزدى ەڭ الدىمەن ءوزىمىز ويلاۋعا ءالى كۇنگە دەيىن بەتى اشىلعان حالىق ەمەسپىز. شاماسى, قابات-قابات قۇرساۋ مەن مۇرىندىق-نوقتانىڭ تابى مەن داتى ابدەن سىڭسە كەرەك. بۇگىنگى قايتا قۇرۋ ءمۇمكىندىگى بولار-بولماس لەپ بەرگەننىڭ وزىندە, قۇلاش ۇرۋعا قۇلشىنىس تام-تۇمداپ قانا سەزىلەدى. دەگەنمەن از-كەم اۋىزعا الار ءىس, بەتبۇرىس باستالعانىنا شۇكىرلىك ەتۋگە دە بولار ەدى, بىراق اكادەميالىق قاتپارلار ازىرگە قولعا الىنباعان سوڭ جانە ساياسي پراكتيكاداعى اشىقتىق الاياقتىق استارمەن استاسىپ تۇرعان سوڭ, سەنىم مەن ءۇمىتتىڭ قاراسى قالت-قۇلت ەتەدى. * * * بۇگىنگى قازاق پۋبليتسيستيكاسى ەل-جۇرتقا ىلەسە, ايتەۋىر جان-جاعىنا قارايلاي وتىرا ءبىرشاما جوبا تانىتىپ كەلەدى. پۋبليتسيستيكالىق وي قوزعالسا-اق فيلوسوفيالىق تانىمعا سۇرانىس باستالادى, بىراق قازاق فيلوسوفياسى ءالى ۇيقىدا! وسى جەردەن ءورىسىمىز ءبىر تارىلىپ تۇرعان جوق پا!.. * * * ءبىزدىڭ ءتول فيلوسوفيامىز ءوز تاعدىرىمىزدى ءوز قوتىرىنداي قاسيتىن كۇن قاشار تۋار ەكەن؟.. ادەبيەت, ەستەتيكا, مورال, ەتيكا – ءبارى جالپى قازانعا ءتۇسىپ كەتكەن, بىراق مىناۋ قازاق تىرشىلىگىنىڭ زاڭدىلىعى دەپ ايىراتىن بىرەۋى جوق. مۇنداي جاعدايدا قانداي سۇرىپتالۋ, قانداي ساباقتاستىق, شىڭدالۋ بولماق؟ فيلوسوفياسى جوق حالىق – ءوزى تۋرالى ويلانباعان, ويلامايتىن حالىق. قازاقتى وسىلاي دەسەك, بۇقاردى, شورتانباي, دۋلاتتى... قايدا قويامىز؟!. ارىرەك ۇڭىلسەك تە, بەرىرەكتەن ىزدەسەك تە كوز توقتاتىپ, جوباعا جاتقىزاتىن ويشىلدىق ۇلگىسى تابىلاتىنداي. ميفتىك سانا, پرەدفيلوسوفيا, ءتاجىريبەگە نەگىزدەلگەن تانىم... ديالەكتيكا – ءبارىنىڭ نىشانى تۇنىپ تۇر. * * * ەگەر ءبىزدىڭ حالقىمىزدان تۋعان ۇل ءوز تاعدىرىمىزدى اناليتيكالىق اقىل تارازىسىنا سالىپ, فيلوسوفيالىق كاتەگوريالار دەڭگەيىندە ساراپتايتىن بولسا, توقتامدى تەوريالىق تۇجىرىمدارعا دەيىن وي قورىتىندىسىنا جەتكىزسە, بۇگىن وسىنداي بولار ما ەدىك, بولماس پا ەدىك؟!. ساياسات دەگەنىن قىلا بەرەدى..., ءبىراق عىلىم, فيلوسوفيا, ءونەر ارقىلى ونىڭ ىرقىن مەڭدەپ, ءتىپتى ءتۇپ اقىردا جەڭىمپاز اتانىپ شىعۋىمىزعا بولادى ەكەن عوي. احاڭدار, شاكارىمدەر... تاعى-تاعى اردا تۇلعالارىمىز سونىڭ ايعاعى. اتتەڭ!.. اتتەڭ!.. * * * سەن اسا ۇلكەن تالابىڭدى, تىلەۋىڭدى شاقتاپ, شەكتەپ قاراۋعا داعدىلان – مەنىڭ ءبىر اڭداعانىم الەۋمەت تاعدىرىنداعى رەاليزم وسىندا – ايتپەسە بۇل ءومىر ءيتىڭ (ونىڭ ىشىندە حالقىڭنىڭ حالىنەن باستاپ ەسىكتەگى الا كۇشىگىڭە دەيىن) ماكسيمۋم يدەيالاردىڭ ءبىر دە بىرەۋىن كوتەرمەيدى, – وعان ۇلى ۋتوپيالاردى شىندىققا اينالدىرام دەگەن ارەكەتتەردىڭ ءبارى كۋا, ءبارى دالەل. * * * مىنا قارا, ساعان قىسقا جازامىن دەپ وتىرىپ, ۇزاتىپ بارامىن. حات جازباعالى ەداۋىر بولدى – سۋساپ جۇرگەنىم-اۋ!.. ىزالانعاندا, اشۋ قىسقاندا,... ساعان ءبىردەڭەلەر ايتىپ, ماۋىق باسقىم كەلەدى... ازىرلەگەن قايسار ءالىم.
