داۋدىڭ باسى – برۋتسەللەز

ءبىر جىل بويى اششى ىشەكتەي سوزىلىپ كەلە جاتقان تەكەتىرەسكە نۇكتە قويىلاتىن ءتۇرى كورىنبەيدى برۋتسەللەزدى قازاق «سارىپ» دەيدى. بۋىن-بۋىندى كەمىرىپ, ساي-سۇيەكتى سىر­قىراتاتىن كەسەلدى «سەلسوق اۋرۋ», «جەل اۋرۋ» دەپ تە اتايدى. ىندەتتىڭ قوز­دىرعىشىن ءبىرىنشى بولىپ تاپقان داۆيد ءبريۋستىڭ قۇرمەتىنە «Brucella» دەگەن اتاۋ بەرىلگەن. برۋتسەللا قوز­دىرعىشى جاسۋشالار ىشىندە ورنالاساتىندىق­تان, سىرتقى ورتاعا وتە ءتوزىمدى. كەسەلدىڭ نەگىزگى تاراتۋشى كوزى – ءۇي جانۋارلا­رى. كوبىنەسە سيىردىڭ ەتى, ءسۇتى ار­قى­لى جۇعادى. اسا قاۋىپتى ينفەكتسيا مال شار­­ۋاشىلىعى وڭىرلەرىندە ءجيى كەزدەسەدى. ەلىمىزدە ەپيزووتيكالىق جاعداي قا­لىپتى سانالعانىمەن, ورنى تولماس ولقىلىقتارعا جول بەرىلەتىن وكى­نىش­تى جاعدايلار جوق ەمەس. «ادامعا – باقىتسىزدىق, دارىگەرلەرگە ابى­روي­سىز­دىق اكەلەتىن سىرقات» (ش.نيكول) سەميپولاتنوە ەلدى مەكەنىندە پايدا بولىپ, تۇرعىندار ومىرىنە ءۇل­كەن قاۋىپ ءتوندىردى. ويتكەنى, جەكەلەگەن ادامداردىڭ كۇردەلى الەۋ­مەت­­تىك ماسەلەگە قالاي بولسا سولاي, نەمكەتتى قاراۋى سالدارىنان جاع­داي ۋشىعىپ, كارانتين جاريالاندى. بىلتىر كوكتەمگە سالىم 173 ءىرى قارا مالىنان قان الىنىپ, 34 باس مالدان برۋتسەللەزدىڭ قوزدىرعىشى تابىلىسىمەن, ۆەتەرينارلىق ستانسا قىزمەتكەرلەرى وقشاۋلاندىرۋ, زالالسىزداندىرۋ جۇمىستارىنا بىردەن كىرىستى. اۋرۋ مالداردان قۇتىلۋدىڭ ءبىر عانا جولى – ەتكە وتكىزۋ. وسى تالاپتى ورىنداتۋعا قانشا تىرىسقاندارىمەن, «مال اشۋى – جان اشۋىنا» ەرىك بەرگەن اقادال مال يەلەرى يلىكپەدى. كەيىنىرەك, 20 باس مالدىڭ يەلەرى «كازمياسپرودۋكت» جشس-نە ونەركاسىپتىك وڭدەۋگە تاپ­سىرۋعا كەلىسكەنىمەن, قالعاندارى جەر تابانداپ تۇرىپ الدى. مۇنداي جاعدايدا مال نارىقتاعى جارتى باعاسىنا ءوت­كىزىلىپ, 50 پايىز شىعىن مەملەكەت ەسەبىنەن وتەلەتىنىن ايتا كەتكەن ءجون. الايدا, ورتاق مامىلەگە كەلىسپەگەندەر «مالى­مىز شەتىنەن كۇيلى, دياگنوز دۇرىس قويىل­ماعان. سوندىقتان, قايتا قان الۋ كەرەك» دەگەن ۋاجبەن وزگەلەردى سەندىرۋگە تىرىستى. جەرگىلىكتى مەكە­مەلەردى ايت­پايىق, رەسپۋبليكا­لىق ۆەتەريناريا لابوراتورياسىنىڭ زەرتتەمە سىنامالارىن جوققا شىعارۋ, شەشىمدەردى مويىنداماۋ, اۋرۋ مالداردى وتكىزبەۋ سەكىلدى نارازىلىق اكتسيالارىن جالعاستىرا بەردى. ارينە, ولار ءۇشىن بالا-شاعا ناپاقاسىنان, نەگىزگى تىرشىلىك كوزىنەن ايىرىلۋدىڭ وڭاي ەمەستىگىن تۇسىنۋگە بولار ەدى, ەگەر زاڭدىق تۇرعىدان شەشىلىپ جاتسا.... ءبىر مال دارىگەرىنىڭ اۋرۋ مالداردى قورادان كۇشتەپ اكەتپەك بولعان ارەكەتى, ال ءبىر زاڭ قىزمەتكەرىنىڭ بۇلاردى قورعاشتاي سويلەۋى اشۋ-ىزالارىن ودان سايىن تۋعىزىپ, وتقا ماي قۇيعانداي اسەر ەتتى. وبلىستىق ۆەتەريناريا باسقارماسىنىڭ باسشىسى ەرباتىر مادياروۆتىڭ ايتۋىنشا, قايتالاما سىناما الۋ ەشقانداي زاڭ ەرەجەسىندە دە, نۇسقاۋلىقتا دا جازىلماعان. ءتىپتى, اقىلى تۇردە ورىنداۋ قۇقىعى دا بەرىلمەگەن. تەك سوت شەشىمىمەن عانا جۇزەگە اسادى. وسىعان قاراپ-اق ەپيزووتيكالىق جاعداي ناشارلاسا, ادام ومىرىنە قانشالىقتى قاۋىپ توندىرەتىنىن توپشىلاۋعا بولادى. ونىڭ ۇستىنە, بۇل ينفەكتسيا قازاقستان ءۇشىن ولكەلىك پاتولوگيا سانالادى. سوڭعى 4 جىلدا 300 مىڭ باس ءمۇيىز­دى ءىرى قارانىڭ پىشاققا ءىلىن­گەنىن ەسەپتەسەك, جاۋاپكەرشىلىك جۇگى­نىڭ قان­شالىقتى اۋىر ەكەنى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. ءتۇرلى يلاندىرۋ جۇ­مىس­تارىنىڭ جۇرگىزىلۋى ناتيجەسىندە اۋرۋ مالدار تۇگەلگە جۋىق ەتكە تاپسىرىلىپ, بىراق جەڭىستىك بەرمەي جۇرگەن نيكولاي چەرنىشەۆ قانا قالدى. ول 27 مامىرعا دەيىن يەلىگىندەگى 4 اۋرۋ مالدى جەدەل تۇردە وتكىزۋ, ايتپەسە, ايىپپۇلعا تارتىلۋ شاراسى كوزدەلەتىنىن قۇلاعىنا دا قىستىرماعان. ونىڭ پىكىرلەرىنە دەن قويساڭ, ءبىر قاراعاندا, سەنىمدى, سالماقتى شىعاتىن سەكىلدى. بىراق ناقتى دالەلدەردەن گورى قۇرعاق سوزگە, جەكە باستىڭ كوڭىل كۇيىنە كوبىرەك ەرىك بەرەتىن ءتارىزدى. ولاي دەيتىنىمىز, جەرگىلىكتى ۆەتەريناريا ءبولىمى قىزىلجار اۋداندىق سوتىنا ءوز ۇيعارىمىن ءماجبۇرلى تۇردە ورىنداتۋ تالابىمەن قايىرىلىپ, ءوتىنىش وڭ شەشىم تاپقان. ءسويتىپ, اۋرۋ مالدى 13 قاراشاعا دەيىن تاپسىرۋ مىندەتى جۇكتەلگەن. ال تالاپكەردىڭ اپەللياتسيالىق سوتقا جازعان تالاپحاتى قاناعاتتاندىرىلماعان. ەكىنشى رەت سىناما الىنىپ, مالداردىڭ برۋتسەللەزگە شالدىققانى تاعى ءبىر مارتە انىقتالعان. بىراق ن.چەرنىشەۆ قادالعان جەردەن قان الاتىن «ءمى­نەزگە», العان بەتىنەن قايتپايتىن «بىربەتكەيلىككە» سالىنىپ, ونىڭ سوڭى ءبىر كۇندىك اكىمشىلىك قاماۋعا ۇلاسقان. شىندىق ءۇشىن الاسۇرىپ, جانىن جەپ جۇرسە, «اققا-قۇداي جاق» دەر ەدىك. ءوزى تۇگىل اۋىلداستارىن ۇلكەن ابىگەرگە سالىپ قويعان ونىڭ بۇل ارەكەتى دون كيحوتتىڭ قىلىعىن ەسكە تۇسىرەدى. ەندى شە... زاڭ ەرەجەلەرىنە, سوت شەشىمدەرىنە قاسارىسا قارسى شىعامىن دەپ ءجۇرىپ, ساۋ باسىنا ساقينا تىلەپ العانىن ءوزى دە اڭعارماسا كەرەك. جۋىردا سوت ورىن­داۋشىلاردىڭ بورىشكەردەن ايىپپۇل ءوندىرىپ الۋ جونىندەگى تالابىن سوت قاناعاتتاندىردى. 146 كۇن­دەگى قارىز 1 ميلليون 548 مىڭ تەڭ­گەنى قۇراعان. مۇنىڭ سىرتىندا, سوت ورىنداۋشىلاردىڭ قىزمەتى ءۇشىن 200 مىڭ تەڭگە تولەۋى ءتيىس. وسىلايشا, جە­كە باستىڭ قىڭىرلىعى وزىنە قىرسىق بولىپ جابىسىپ, تاياق بولىپ ءتيدى. ءوزىم­بىلەمدىكككە سالىنعان ولەرمەندىك تۇبىنە جەتتى. ەندى تاۋبەسىنە كەلىپ, شاراسىزدىقتان الاقان جايىپ, بيلىك ەسىكتەرىن جاعالاعانمەن, ءىستىڭ ونىڭ پايداسىنا شەشىلەتىن ءتۇرى كورىنبەيدى. قازىر بولعان ىسكە بولاتتاي بولۋدىڭ ورنىنا سالى سۋعا كەتىپ, مويىنسۇنىپ وتىرعان جايى بار. ارا-اراسىندا «اقىرعى شارالارعا دەيىن» بارامىن دەپ كىجىنىپ قويادى. كىمدى قورقىتقىسى كەلەتىنى بەيمالىم. – ءوز باسىنا ءوزى سور تىلەپ الدى. جا­­لىندىق تا, وتىندىك تە – ۋاجىمىزگە قۇلاق اسپادى. وزگەلەر ۇكىمەت بەلگى­لەگەن وتەماقىنى الدەقاشان العان. «قىرىق – ءبىر جاق, قىڭىر – ءبىر جاق» دەگەن وسى! ءبىر تاڭعالارلىعى, اۋرۋ سيىردىڭ بىرەۋىن بالا-شاعاسىنىڭ قاجەتى ءۇشىن سويىپ, ەكىنشىسىنىڭ ەتىن تۋعان-تۋىستارىنا تاراتىپ بەرگەن. بۇدان اسقان سوراقىلىق بولا ما؟ ونىڭ كەسىرىنەن ەلدى مەكەنگە كوپكە دەيىن شەكتەۋلەر قويىلىپ, برۋتسەللەزدىڭ بەلگىلەرى كورشى شارۋا­شىلىقتاردان دا تابىلدى. بۇل وزگەلەرگە ساباق بولۋى ءتيىس, – دەيدى وبلىستىق اۋماقتىق ينسپەكتسيانىڭ جەتەكشىسى ۆلاديمير كورابەلنيكوۆ. بۇعان الىپ-قوسارىمىز جوق. بىل­تىر 173 باس ءىرى قارا مال برۋتسەل­لەز­بەن اۋىرسا, بيىلعىسى – 359 باس. 4 ەل­دى مەكەندە كارانتين جاريالانعان. سوت شەشىمىن ەرىكتى تۇردە ورىن­داۋدىڭ ەكى ايلىق مەرزىمى بىتۋگە تاقاۋ. نە ىستەرىن بىلمەي باسىن تاۋعا دا, تاس­قا دا ۇرعان ن.چەرنىشەۆ ءبارىن زاڭ اياسىندا اتقارعاندا ەر­تەگىدەي ءساتتى اياقتالارى كۇمانسىز ەدى. بۇل كەلەڭ­سىز جايت ءتۇرلى ويلارعا جەتەلەيدى. الدىمەن زاڭ نورمالارىن جەتىلدىرۋ قاجەتتىگىن تاعى ءبىر كورسەتىپ بەردى. بۇرىن­دارى برۋتسەللەزگە قارسى ەكپە ەگۋ مىندەتتى سانالسا, ەندى حالىقارالىق ەپيزووتيكالىق بيۋرو (حەب) شەشىمىنە سايكەس ەرىكتى تۇردە جۇزەگە اسىرىلادى. وسى سە­بەپتى بيۋدجەتتە ارنايى قاراجات قاراستىرىلماعاندىقتان, مال يەسىنىڭ جەكە ەسەبىنەن جۇرگىزىلۋى مۇمكىن. اۋرۋدى تاراتاتىن مالدار, ال وعان جاۋاپتى ۆەتەريناريا قىز­مەتكەرلەرى دەسەك, ولاردىڭ قولىندا ىقپال ەتۋ تەتىكتەرى جوق بولعاندىقتان, كلي­نيكالىق كورىنىستەر بەلەڭ الىنىسىمەن دەرەۋ ەتكە وتكىزۋگە اسىعادى. قاۋىپتى كەسەلدىڭ دياگنوستيكاسى وتە كۇردەلى ەكەنىن, اۋرۋدىڭ جاسىرىن بەلگىلەرى ءجيى كەزدەسەتىنىن ەسكەرسەك, ونى بولدىرماۋدىڭ, الدىن الۋدىڭ جەدەل شارالارىن كەشەندى تۇردە قاراستىرماي بولمايدى. مامان­داردىڭ پىكىرلەرىن­شە, حەب ءار ەلدىڭ ناقتى مال شارۋاشىلىعى جاعدايىن جەتە ەسكەرمەگەن ءتارىزدى. ساقتاندىرۋ شارالارى ىشىندە برۋتسەللەزگە قارسى ەكپە ەگۋ جۇمىسى قايتادان جانداندىرىلسا, دياگنوز قويۋ دا, ەمدەپ جازۋ دا الدەقايدا جەڭىلدەرى داۋسىز. بۇل وتە كۇردەلى الەۋمەتتىك ماسە­لە سانالاتىندىقتان, ءتيىستى ورىندار قاپەرگە السا, دۇرىس بولار ەدى.  ومىر ەسقالي, «ەگەمەن قازاقستان» سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى