سوڭعى كەزدە قازاق قوعامىن تولقىتىپ, ۇلكەن اڭگىمەلەرگە وزەك بولىپ وتىرعان جايت – ءبىلىم مەن مەكتەپ, ۇرپاق پەن ونىڭ تاربيەسىنىڭ ماسەلەسى. بۇل ماسەلەلەرگە قوعام نەگە الاڭدايدى؟ سەبەبى ءبارىمىز دە ۇرپاق ءۇشىن ءومىر ءسۇرىپ جاتقان اتا-انالارمىز. ءتىپتى, ەڭ باستى قۇندىلىعىمىز تاۋەلسىزدىگىمىز دە, مەملەكەتىمىز دە الدىمەن وسى ۇرپاق ءۇشىن كەرەك. ەندەشە, ۇرپاعىمىز ۇلت مۇددەسىنە لايىقتى بولماسا, وندا بولاشاعىمىز بۇلدىر بولۋى مۇمكىن دەگەن كۇمان قازىر ءار اتا-انانىڭ كومەكەيىندە بۇلكىلدەپ تۇر. اسىرەسە ءبىلىم سالاسىنداعى ۇشتىلدىلىك ساياسات بارلىق الاڭ ساۋالدىڭ باستىسى بولىپ وتىر.
نەگىزى ۇرپاعىمىزدىڭ كوپ ءتىل بىلگەنىنە ەشكىم دە قارسى ەمەس. مەن دە قارسى ەمەسپىن. ءوزىم دە ءۇش ءتىلدى مەڭگەرگەن اداممىن. ءتىل بىلگەننىڭ پايداسى بولماسا, زيانىن كورگەن ەمەسپىن. بىراق بۇل باعدارلامانى مەكتەپ ەسىگىن ەندى اشقان, ءبىرىنشى سىنىپتىڭ پارتاسىنا جاڭا جايعاسقان بالانىڭ زەردە-زەيىن, قابىلەتىنە قاراي ەنگىزبەسە, مۇنىڭ سالدارى اۋىر بولۋى ابدەن مۇمكىن.
ال ءبىز 1-سىنىپتان باستاپ اعىلشىن ءتىلى مەن ورىس ءتىلىن ەنگىزىپ جىبەردىك. الداعى ناتيجەسىنىڭ قالاي بولارىن ەشكىم دە بولجاي المايدى. ءار بالانىڭ ازامات بولىپ قالىپتاسۋ جولىنداعى العاشقى ىرگەتاسى ۇلتتىڭ ءوز تىلىمەن بايلانىستى ءورىلۋى كەرەك دەپ ەسەپتەيمىن. بالانىڭ ءوز انا تىلىندە ويلاۋ جۇيەسى قالىپتاسىپ, ءوز ءتىلىن جەتىك مەڭگەرگەننەن كەيىن عانا شەت ءتىلىن ءبىلۋدى مىندەتتەسەك, ەرتەڭگى كۇنى بوياۋى قانىق تۋعان تىلىندە سويلەۋگە زيانى تيمەس ەدى. ارينە ەرتە باستان تىلدەردى ارالاستىرىپ وقىتۋدا ەڭ الدىمەن زارداپ شەگەتىن انا ءتىلى بولماق. ونىڭ سالدارىن كۇن سايىن كوزبەن كورىپ ءجۇرمىز.
مىسالى, مەنىڭ ءوز بالالارىم قازاق مەكتەبىندە وقىدى. ورىس ءتىلىن كورشىنىڭ بالالارىمەن ويناپ ءجۇرىپ ۇيرەنىپ الدى. سەبەبى الماتىدا ويىن ءتىلى – ورىس ءتىلى. بايقايمىن, ۋاقىت وتكەن سايىن ون جىل تۋعان تىلىندە عانا سويلەگەن بالالارىمنىڭ قازاقشاسى السىرەپ بارا جاتىر. ويتكەنى قاتار-قۇربىلارىمەن, جۇمىس بارىسىنداعى ارىپتەستەرىمەن ورىسشا ءسويلەسەدى. بۇل تازا قازاق ءتىلى ۇستەمدىك قۇرعان, بارشا ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى باستى ورىنعا قويعان وتباسىنداعى جاعداي.
ۇلكەن قالالاردا قازاق ۇرپاعىنىڭ ورىستانۋى ءالى توقتاعان جوق. وسى جايتتى باقىلاي وتىرىپ, «بارا-بارا تىلىمىزدەن ايىرىلىپ قالمايمىز با؟» دەگەن وي ۇرەيدى ۇشىرادى. وسىنى ويلاعان زيالى قاۋىمنىڭ جان داۋىسى شىعادى.
ارينە ءۇمىت جوق ەمەس. بيىلعى جاڭا وقۋ جىلىندا ءبىر نەمەرەمدى الماتى قالاسىنداعى №90 مەكتەپتىڭ 1-سىنىبىنا الىپ باردىم. بۇل مەكتەپ كەڭەس كەزىنەن ورىس ءتىلدى مەكتەپ بولاتىن. تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىندا وزگە مەكتەپتەردەگىدەي بۇعان دا باستاۋىش قازاق سىنىپتارى ەنگىزىلدى. بۇگىنگى ناتيجەسى دە جامان ەمەس – العاشقى قوڭىراۋ سالتاناتى قازاق تىلىندە باستالدى, ءانۇران قازاقشا اۋەلەپ تۇر, بىراق جيىننىڭ سوڭعى جاعى ورىسشاعا ۇلاستى. بىراق وسى جاعدايدىڭ ءوزى مەنىڭ جۇرەگىمە ءۇمىت ۇيالاتتى. نەگە؟ ەگەر ورىس مەكتەپتەرىنىڭ باسشىسى قازاق بولاتىن بولسا, وندا قازاق ءتىلى اياقاستى بولمايدى ەكەن عوي دەگەن وي كەلدى. سەنىم پايدا بولدى. مىنە, وسى جاڭالىق قازاقستانداعى بارلىق ورىس مەكتەپتەرىنە ەنگىزىلۋى كەرەك, ورىس مەكتەبىن دە, ارالاس مەكتەپتەردى دە باسقارىپ وتىرعان ديرەكتورلار ەكى تىلدە بىردەي سايراپ تۇرۋى كەرەك دەپ ويلايمىن. قازاقستاندا وتىرىپ قازاق تىلىنە سالعىرت قارايتىن مەكتەپتەر بولسا, ولارعا ءسوزسىز شارا قولدانىلۋى كەرەك.
ەل گازەتىنىڭ مىنبەرىنەن ءسوز العان مۇمكىندىگىمدى پايدالانا وتىرىپ, ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترىنە ۇسىنىس ايتقىم كەلەدى. مەكتەپتەردىڭ ماڭدايىنداعى «قازاق مەكتەبى», «ورىس مەكتەبى» دەگەن جازۋعا تۇبەگەيلى قارسىمىن. مەكتەپتە ۇلتتىڭ اتى جازىلماۋى ءتيىس. مەملەكەتتىڭ قارجىسىمەن جۇمىس ىستەپ تۇرعان قازاقستان مەكتەپتەرى تەك قانا «مەملەكەتتىك مەكتەپ» بولۋى كەرەك. سول سەبەپتى بارلىق مەكتەپتەردە مەملەكەتتىك ءتىل ۇستەمدىكپەن وقىتىلۋى ءتيىس دەپ سانايمىن. ناتيجەسىندە, ۇلتىنا قاراماستان, مەملەكەتتىك تىلدە ءبىلىم الىپ شىققان بارلىق بالا مەكتەپ بىتىرگەننەن كەيىنگى ومىردە مەملەكەتتىك تىلدە سويلەۋدەن قينالمايتىن بولادى.
ءسوز جوق, ورىس ءتىلى – ءبىز ءۇشىن اسا قاجەت ءتىل. ءازىرگە قازاقستانداعى تىلدىك ورتانى ورىس ءتىلى جاساپ وتىر. ۇزاق جىلدارعا دەيىن وسىلاي بولاتىنى انىق. قۇداي ىرگەمىزدەگى الىپ ەلمەن كورشى ەتىپ جاراتقان سوڭ بۇل ءتىل بىزگە قاجەت تە. قاي مەكتەپتى بىتىرگەنىنە قاراماستان, ازاماتتاردىڭ بارلىعى, اسىرەسە جاستار قازاق ءتىلى مەن ورىس تىلىندە ەركىن ءسويلەي الاتىنداي جاعداي قالىپتاستىرىلۋى كەرەك.
اياڭداپ اعىلشىن ءتىلىنىڭ جاعدايىنا كەلەيىن. ءوز باسىم توعىز جىل پراگادا جۇرگەن كەزىمدە ۇزدىكسىز اعىلشىن ءتىلىن وقىدىم. توعىز جىل وقىسام دا اعىلشىن تىلىندە سايراي الماي-اق كەتتىم. نەگە؟ قازاقستانعا كەلگەننەن كەيىن تىلدىك ورتا بولماعان سوڭ وقىعانىمنىڭ ءبارى زايا كەتتى. تىلدىك ورتا جوق جەردە ءتىل ەشقاشان وركەندەمەيدى. ون جىل بويى اعىلشىنشا وقىسا دا ەرتەڭگى كۇنى قاجەتتىلىك بولماسا, تىلدىك ورتا قالىپتاسپاسا, ول ءبارىبىر ەركىن مەڭگەرىپ كەتە المايدى. بىراق وقىعاننىڭ, بىلگەننىڭ زيانى جوق. زاماننىڭ الپەتىنە قاراي تۇسىنەتىندەي ساۋات قالاي دا كەرەك.
ۇشتىلدىلىك باعدارلاماسى بويىنشا ءبىرىنشى بولىپ وقۋدى باستاعان مەنىڭ نەمەرەم سەكىلدى بالالار قازاق ءتىلىن قويىرتپاق ەتپەسە ەكەن دەپ تىلەيمىن. ءۇش ءتىلدىڭ اراسىندا شورە-شورە بولىپ جۇرسە, وندا بالانىڭ قور بولعانى عوي. ءبىزدىڭ ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنىڭ بۇل باستاماسى ازىرگە تاجىريبەگە ۇقسايدى. ەگەر بۇل جۇيە ناشار ناتيجە بەرەتىن بولسا, سانالى ازاماتتار تابىلىپ, بۇل ەكسپەريمەنتتەن باس تارتار دەپ سەنەمىن. ۇشتىلدىلىك ساياساتتىڭ قانداي جەمىس بەرەتىنى ءۇش-ءتورت جىلدا بەلگىلى بولادى. ءبىز ولە-ولگەنشە قازاق ءتىلى ءۇشىن كۇرەسەمىز. ماڭگىلىك ەل بولۋدىڭ كەپىلى ۇرپاعىمىزدىڭ انا ءتىلىن بىلۋىندە جاتىر. انا ءتىلىن ۇمىتقان حالىقتىڭ ماڭگىلىك بولماي-اق ءوز-وزىنەن جەر بەتىنەن ءوشىپ, جوعالىپ جاتقانىن كوز كورىپ وتىر. بۇگىنگى ۇلتتىڭ ۇرانى – ماڭگىلىك ەل بولۋ. ۇرپاق ماسەلەسىمەن وسىنى ۇمىتپايتىن مينيسترلەر اينالىسۋى كەرەك.
سماعۇل ەلۋباەۆ,
جازۋشى
سوڭعى كەزدە قازاق قوعامىن تولقىتىپ, ۇلكەن اڭگىمەلەرگە وزەك بولىپ وتىرعان جايت – ءبىلىم مەن مەكتەپ, ۇرپاق پەن ونىڭ تاربيەسىنىڭ ماسەلەسى. بۇل ماسەلەلەرگە قوعام نەگە الاڭدايدى؟ سەبەبى ءبارىمىز دە ۇرپاق ءۇشىن ءومىر ءسۇرىپ جاتقان اتا-انالارمىز. ءتىپتى, ەڭ باستى قۇندىلىعىمىز تاۋەلسىزدىگىمىز دە, مەملەكەتىمىز دە الدىمەن وسى ۇرپاق ءۇشىن كەرەك. ەندەشە, ۇرپاعىمىز ۇلت مۇددەسىنە لايىقتى بولماسا, وندا بولاشاعىمىز بۇلدىر بولۋى مۇمكىن دەگەن كۇمان قازىر ءار اتا-انانىڭ كومەكەيىندە بۇلكىلدەپ تۇر. اسىرەسە ءبىلىم سالاسىنداعى ۇشتىلدىلىك ساياسات بارلىق الاڭ ساۋالدىڭ باستىسى بولىپ وتىر.
نەگىزى ۇرپاعىمىزدىڭ كوپ ءتىل بىلگەنىنە ەشكىم دە قارسى ەمەس. مەن دە قارسى ەمەسپىن. ءوزىم دە ءۇش ءتىلدى مەڭگەرگەن اداممىن. ءتىل بىلگەننىڭ پايداسى بولماسا, زيانىن كورگەن ەمەسپىن. بىراق بۇل باعدارلامانى مەكتەپ ەسىگىن ەندى اشقان, ءبىرىنشى سىنىپتىڭ پارتاسىنا جاڭا جايعاسقان بالانىڭ زەردە-زەيىن, قابىلەتىنە قاراي ەنگىزبەسە, مۇنىڭ سالدارى اۋىر بولۋى ابدەن مۇمكىن.
ال ءبىز 1-سىنىپتان باستاپ اعىلشىن ءتىلى مەن ورىس ءتىلىن ەنگىزىپ جىبەردىك. الداعى ناتيجەسىنىڭ قالاي بولارىن ەشكىم دە بولجاي المايدى. ءار بالانىڭ ازامات بولىپ قالىپتاسۋ جولىنداعى العاشقى ىرگەتاسى ۇلتتىڭ ءوز تىلىمەن بايلانىستى ءورىلۋى كەرەك دەپ ەسەپتەيمىن. بالانىڭ ءوز انا تىلىندە ويلاۋ جۇيەسى قالىپتاسىپ, ءوز ءتىلىن جەتىك مەڭگەرگەننەن كەيىن عانا شەت ءتىلىن ءبىلۋدى مىندەتتەسەك, ەرتەڭگى كۇنى بوياۋى قانىق تۋعان تىلىندە سويلەۋگە زيانى تيمەس ەدى. ارينە ەرتە باستان تىلدەردى ارالاستىرىپ وقىتۋدا ەڭ الدىمەن زارداپ شەگەتىن انا ءتىلى بولماق. ونىڭ سالدارىن كۇن سايىن كوزبەن كورىپ ءجۇرمىز.
مىسالى, مەنىڭ ءوز بالالارىم قازاق مەكتەبىندە وقىدى. ورىس ءتىلىن كورشىنىڭ بالالارىمەن ويناپ ءجۇرىپ ۇيرەنىپ الدى. سەبەبى الماتىدا ويىن ءتىلى – ورىس ءتىلى. بايقايمىن, ۋاقىت وتكەن سايىن ون جىل تۋعان تىلىندە عانا سويلەگەن بالالارىمنىڭ قازاقشاسى السىرەپ بارا جاتىر. ويتكەنى قاتار-قۇربىلارىمەن, جۇمىس بارىسىنداعى ارىپتەستەرىمەن ورىسشا ءسويلەسەدى. بۇل تازا قازاق ءتىلى ۇستەمدىك قۇرعان, بارشا ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى باستى ورىنعا قويعان وتباسىنداعى جاعداي.
ۇلكەن قالالاردا قازاق ۇرپاعىنىڭ ورىستانۋى ءالى توقتاعان جوق. وسى جايتتى باقىلاي وتىرىپ, «بارا-بارا تىلىمىزدەن ايىرىلىپ قالمايمىز با؟» دەگەن وي ۇرەيدى ۇشىرادى. وسىنى ويلاعان زيالى قاۋىمنىڭ جان داۋىسى شىعادى.
ارينە ءۇمىت جوق ەمەس. بيىلعى جاڭا وقۋ جىلىندا ءبىر نەمەرەمدى الماتى قالاسىنداعى №90 مەكتەپتىڭ 1-سىنىبىنا الىپ باردىم. بۇل مەكتەپ كەڭەس كەزىنەن ورىس ءتىلدى مەكتەپ بولاتىن. تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىندا وزگە مەكتەپتەردەگىدەي بۇعان دا باستاۋىش قازاق سىنىپتارى ەنگىزىلدى. بۇگىنگى ناتيجەسى دە جامان ەمەس – العاشقى قوڭىراۋ سالتاناتى قازاق تىلىندە باستالدى, ءانۇران قازاقشا اۋەلەپ تۇر, بىراق جيىننىڭ سوڭعى جاعى ورىسشاعا ۇلاستى. بىراق وسى جاعدايدىڭ ءوزى مەنىڭ جۇرەگىمە ءۇمىت ۇيالاتتى. نەگە؟ ەگەر ورىس مەكتەپتەرىنىڭ باسشىسى قازاق بولاتىن بولسا, وندا قازاق ءتىلى اياقاستى بولمايدى ەكەن عوي دەگەن وي كەلدى. سەنىم پايدا بولدى. مىنە, وسى جاڭالىق قازاقستانداعى بارلىق ورىس مەكتەپتەرىنە ەنگىزىلۋى كەرەك, ورىس مەكتەبىن دە, ارالاس مەكتەپتەردى دە باسقارىپ وتىرعان ديرەكتورلار ەكى تىلدە بىردەي سايراپ تۇرۋى كەرەك دەپ ويلايمىن. قازاقستاندا وتىرىپ قازاق تىلىنە سالعىرت قارايتىن مەكتەپتەر بولسا, ولارعا ءسوزسىز شارا قولدانىلۋى كەرەك.
ەل گازەتىنىڭ مىنبەرىنەن ءسوز العان مۇمكىندىگىمدى پايدالانا وتىرىپ, ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترىنە ۇسىنىس ايتقىم كەلەدى. مەكتەپتەردىڭ ماڭدايىنداعى «قازاق مەكتەبى», «ورىس مەكتەبى» دەگەن جازۋعا تۇبەگەيلى قارسىمىن. مەكتەپتە ۇلتتىڭ اتى جازىلماۋى ءتيىس. مەملەكەتتىڭ قارجىسىمەن جۇمىس ىستەپ تۇرعان قازاقستان مەكتەپتەرى تەك قانا «مەملەكەتتىك مەكتەپ» بولۋى كەرەك. سول سەبەپتى بارلىق مەكتەپتەردە مەملەكەتتىك ءتىل ۇستەمدىكپەن وقىتىلۋى ءتيىس دەپ سانايمىن. ناتيجەسىندە, ۇلتىنا قاراماستان, مەملەكەتتىك تىلدە ءبىلىم الىپ شىققان بارلىق بالا مەكتەپ بىتىرگەننەن كەيىنگى ومىردە مەملەكەتتىك تىلدە سويلەۋدەن قينالمايتىن بولادى.
ءسوز جوق, ورىس ءتىلى – ءبىز ءۇشىن اسا قاجەت ءتىل. ءازىرگە قازاقستانداعى تىلدىك ورتانى ورىس ءتىلى جاساپ وتىر. ۇزاق جىلدارعا دەيىن وسىلاي بولاتىنى انىق. قۇداي ىرگەمىزدەگى الىپ ەلمەن كورشى ەتىپ جاراتقان سوڭ بۇل ءتىل بىزگە قاجەت تە. قاي مەكتەپتى بىتىرگەنىنە قاراماستان, ازاماتتاردىڭ بارلىعى, اسىرەسە جاستار قازاق ءتىلى مەن ورىس تىلىندە ەركىن ءسويلەي الاتىنداي جاعداي قالىپتاستىرىلۋى كەرەك.
اياڭداپ اعىلشىن ءتىلىنىڭ جاعدايىنا كەلەيىن. ءوز باسىم توعىز جىل پراگادا جۇرگەن كەزىمدە ۇزدىكسىز اعىلشىن ءتىلىن وقىدىم. توعىز جىل وقىسام دا اعىلشىن تىلىندە سايراي الماي-اق كەتتىم. نەگە؟ قازاقستانعا كەلگەننەن كەيىن تىلدىك ورتا بولماعان سوڭ وقىعانىمنىڭ ءبارى زايا كەتتى. تىلدىك ورتا جوق جەردە ءتىل ەشقاشان وركەندەمەيدى. ون جىل بويى اعىلشىنشا وقىسا دا ەرتەڭگى كۇنى قاجەتتىلىك بولماسا, تىلدىك ورتا قالىپتاسپاسا, ول ءبارىبىر ەركىن مەڭگەرىپ كەتە المايدى. بىراق وقىعاننىڭ, بىلگەننىڭ زيانى جوق. زاماننىڭ الپەتىنە قاراي تۇسىنەتىندەي ساۋات قالاي دا كەرەك.
ۇشتىلدىلىك باعدارلاماسى بويىنشا ءبىرىنشى بولىپ وقۋدى باستاعان مەنىڭ نەمەرەم سەكىلدى بالالار قازاق ءتىلىن قويىرتپاق ەتپەسە ەكەن دەپ تىلەيمىن. ءۇش ءتىلدىڭ اراسىندا شورە-شورە بولىپ جۇرسە, وندا بالانىڭ قور بولعانى عوي. ءبىزدىڭ ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنىڭ بۇل باستاماسى ازىرگە تاجىريبەگە ۇقسايدى. ەگەر بۇل جۇيە ناشار ناتيجە بەرەتىن بولسا, سانالى ازاماتتار تابىلىپ, بۇل ەكسپەريمەنتتەن باس تارتار دەپ سەنەمىن. ۇشتىلدىلىك ساياساتتىڭ قانداي جەمىس بەرەتىنى ءۇش-ءتورت جىلدا بەلگىلى بولادى. ءبىز ولە-ولگەنشە قازاق ءتىلى ءۇشىن كۇرەسەمىز. ماڭگىلىك ەل بولۋدىڭ كەپىلى ۇرپاعىمىزدىڭ انا ءتىلىن بىلۋىندە جاتىر. انا ءتىلىن ۇمىتقان حالىقتىڭ ماڭگىلىك بولماي-اق ءوز-وزىنەن جەر بەتىنەن ءوشىپ, جوعالىپ جاتقانىن كوز كورىپ وتىر. بۇگىنگى ۇلتتىڭ ۇرانى – ماڭگىلىك ەل بولۋ. ۇرپاق ماسەلەسىمەن وسىنى ۇمىتپايتىن مينيسترلەر اينالىسۋى كەرەك.
سماعۇل ەلۋباەۆ,
جازۋشى
سوڭعى جاڭالىقتار
قاسىم-جومارت توقاەۆ «سامال» ساياباعىندا اعاش وتىرعىزدى
پرەزيدەنت • بۇگىن, 12:40
استانادا 10 قاباتتى تۇرعىن ۇيدەن ءورت شىقتى
توتەنشە جاعداي • بۇگىن, 12:27
يران ورمۇز بۇعازىندا ەكى كەمەنى تاركىلەدى
الەم • بۇگىن, 12:18
استانادا 1 مامىردان باستاپ ەسىل بويىمەن كەمەلەر قاتىناي باستايدى
ەلوردا • بۇگىن, 11:47
دەم الۋ قيىندايدى: بۇگىن ەل تۇرعىندارىنا دالادا سەرۋەندەۋ ۋاقىتىن شەكتەۋ ۇسىنىلادى
اۋا رايى • بۇگىن, 11:25
بەكىرە بالىعى مەن ۋىلدىرىعىن ساتىپ الۋشىلار جاۋاپقا تارتىلۋى مۇمكىن
وقيعا • بۇگىن, 11:09
اتىراۋدا مەكتەپ وقۋشىسىن اۆتوبۋس قاعىپ كەتتى
وقيعا • بۇگىن, 10:53
شىمكەنتتە اكىمدىكتەن 10 ملن تەڭگە بوپسالاعان بلوگەر سوتتالدى
وقيعا • بۇگىن, 10:21
فەدەرالدى جازا: اقش-تا ەڭ اۋىر قىلمىس جاساعانداردى گازبەن تۇنشىقتىرۋى مۇمكىن
الەم • بۇگىن, 10:08
سولتۇستىكتە جەل كۇشەيىپ, وڭتۇستىكتە كۇن ىسيدى: 25 ساۋىرگە ارنالعان اۋا رايى بولجامى
اۋا رايى • بۇگىن, 09:24
بۇگىن 1 دوللاردى قانشا تەڭگەگە ساتىپ الۋعا بولادى؟
قارجى • بۇگىن, 09:04
