قايتسەك قۇتىلامىز؟!

«قازاننان قاقپاق كەتسە, يتتەن ۇيات كەتەدى» دەگەن ماقال بار. مەملەكەتتىڭ قاقپاعى جابۋلى بولسا دا, كەيبىر كوزى جىلتىراعان جەمقورلارعا ۇيات ۇيا سالماي تۇر. اششى دا بولسا ايتايىق, بۇگىندە قولىنىڭ سۇعاناعى بارلار كوپ. قازىنا قارجىسىن قالتاسىنا باسىپ, حالىقتىڭ اقشاسىن اشكوزدەنە وپىرىپ جەۋشىلەرمەن كۇرەس ۇدەگەن سايىن, ولاردىڭ دا ارانى اشىلىپ بارا جاتقانداي. تالاي جەمقور تەمىر تورعا توعىتىلعانمەن, سىبايلاسقان قىلمىستىڭ قۇيرىعىن بالتا شاپپاي جاتىر. تاپ ءبىر «بور­سىق­تى ۇرعان سايىن سەمىرەدىنىڭ» كەرى. جىلدىڭ باستالعانى كەشە. بىراق وسى از عانا ۋاقىتتىڭ ىشىندە قىزىل­وردا وبلىسى بويىنشا 7 سىبايلاس جەم­قورلىق قىلمىسى انىقتالعان. ونىڭ تورتەۋى پاراقورلىق فاكتىسىمەن قولعا ءتۇسىپ وتىر. ال ءبىرى قىزمەت جاعدايىن پايدالانىپ, سەنىپ تاپسىرىلعان م ۇلىكتى يەلىگىنە الماقشى بولعان. قالعان ەكى جاعداي قىزمەتتىك وكىلەتتىگىن تەرىس پي­عىلدا پايدالانعان. قىسقاسى, جىل باستالماي جاتىپ جەمقورلارمەن كۇرەس قى­زۋ باستالىپ كەتتى. تاياۋدا قىزىلوردا وب­لىسى بويىنشا ەكونوميكالىق قىل­مىسقا جانە سىبايلاس جەمقورلىققا قار­سى كۇرەس دەپارتامەنتىنىڭ وكىلدەرى بىلتىرعى جىل­دىڭ قورىتىندىسىن شىعاردى. وتكەن جىلى وبلىس بويىنشا 436 قىلمىس انىقتالىپتى. سونىڭ سالدا­رىنان مەملەكەت پەن جەكە ازاماتتارعا 5,7 ميلليارد تەڭگە زالال كەلگەن. دە­پارتامەنتتىڭ ناقتى ءىس-شارالارىنىڭ ارقاسىندا اتالعان سومانىڭ 3,9 ميلليارد تەڭگەسى جەمقورلاردىڭ ءتىسىنىڭ ارا­سىنان سۋىرىلىپ الىنعان. قازىنا مەن جەكە ادامدارعا قايتارىلعان. ەندى ءسوزى­مىزدى ناقتى فاكتىلەرمەن جالعايىق. وسى مەملەكەتتىڭ شەڭبەرىندە بيزنەسپەن شۇعىلدانىپ, كاسىبى ارقىلى ءناسىبىن تاپقاننان كەيىن ءاربىر ازامات سا­لىق تولەۋگە مىندەتتى. دەگەنمەن «ەنەر­گەتيك جانە داس» جشس-نىڭ قۇرىل­تايشىسى ا.ۋمريش سالىق تولەمەي قا­رىق بولۋدى ويلاسا كەرەك. ول 2009 جى­لى قازىناعا 27,4 ميلليون سالىق ءتو­لەمەگەن. مۇنشا سومانى مەملەكەتكە بەر­گەنشە, ءوز قالتاسىنا باسقاندى ىڭ­عايلى دەپ تاپقان ول, قيتۇرقى ارە­كەتكە بارعان. نە ىستەگەن دەڭىز؟ ءتاپ-ءتاۋىر تابىس تاۋىپ تۇرعان كاسىپورىندى تولەم قابىلەتسىزدىگىنە اكەلىپ, قاساقانا بانكروتتىققا سوقتىرعان. سولايشا, سا­لىق تولەۋدەن جالتارماق بولعان. بىراق ونىڭ بۇل قىلمىسى اشكەرەلەنىپ, ءىسى سوتقا ءوتتى. قىزىلوردا قالالىق سوتى بار شىعىندى ونىڭ موينىنا ءىلىپ, ايىپ­پۇل تولەۋگە سوتتادى. وبلىستىق قارجى پوليتسياسى مۇ­ناي-گاز سالاسىن دا ءجىتى نازاردا ۇس­تايدى. 2010 جىلى مۇناي جانە مۇناي ءونىم­دەرىمەن زاڭسىز اينالىسقان 49 قىل­مىس اشىلىپ, 220 ميلليون تەڭ­گەنىڭ ءونىمى تاركىلەنگەن. مىسالى, قى­زىلوردا قا­لالىق سوتىنىڭ ۇكىمىمەن «يدەال تاب» جشس-نىڭ ديرەكتورى ج.تۇرمانوۆا, «قور­­­قىت بابا» جشس-نىڭ قۇرىل­تاي­شىسى ش.يسمايل 3 جىل­عا, «ۇشقوڭىر قىزىلوردا» جشس-نىڭ ديرەكتورى ب.قوي­­­­­شىباەۆ 5 جىل 6 ايعا باس بوستان­دى­عىنان ايرىلدى. اتالعان ازاماتتار قان­داي قىلمىسقا بارعان؟ ولار قىل­مىستىق جولمەن تابىلعان 14 تسيستەرنا, ياعني 834,8 توننا شيكى مۇ­نايدى زاڭسىز ساتۋمەن جانە ساتىپ الۋمەن اينالىسقان. قىس­قاسى, الدىن-الا ءسوز بايلاسۋ ار­قى­لى سىبايلاس قىلمىس جاساعان. سوت ۇكى­مىمەن 55 ميلليون تەڭ­گەنىڭ شيكى مۇ­نا­يى مەملەكەت پاي­دا­سىنا وندىرىلگەن. ال «مۇناي سەرۆيس لتد» جشس-نىڭ دي­رەكتورى م.ساعىن­دىقوۆ 2007-2008 جىل­­دار ارالىعىندا 98 ميلليون تەڭگەنى قۇرايتىن مۇناي ونىمدەرىنىڭ قارجىلىق وپەراتسيالارىن زاڭسىز جۇرگىزگەن. ونىڭ دا قىلمىسى اشى­لىپ, سوت شەشىمىمەن 4 جىلعا اباقتىعا جابىلدى. مەملەكەت قارجىسىن قۇلقىنىنان وتكىزىپ جىبەرىپ, قارماققا ىلىنگەندەر دە بار تىزىمدە. جالپى, بۇل ءىس بويىنشا 120 قىلمىستىق ءىس انىقتالعان ەكەن. سونىڭ سالدارىنان 301,6 ميلليون تەڭگە قولدى بولعان. قىزىلوردا وبلىستىق ەنەرگە­تيكا جانە كوممۋنالدىق شارۋاشىلىق باس­قارماسىنىڭ بۇرىنعى باستىعى ە.سۇ­لان­گەرەەۆ ءوزىنىڭ ورىنباسارى ۆ.مۇ­حا­مە­دياروۆپەن بىرلەسىپ «بارماق باستى, كوز قىستىمەن» اينالىسقان. ولار ءوز­دەرىنىڭ وكىلەتتىگىن تەرىس پايدالانعان. 2008 جىلى وبلىستىق مەديتسينا ور­تالىعى مەن وكپە اۋرۋىنا قارسى كۇرەس ديسپانسەرىنىڭ جىلۋ قازاندىقتارىن ىلەس­پەلى گازعا اۋىستىرۋ جۇمىستارى جۇرگەن. سول كەزدە اتالعان ازاماتتار بەلگىلەنگەن قارجىنى ءوز ماق­ساتتارىنا پايدالانىپ, مول اقشا تا­ماقتارىنان ءوتىپ كەتكەن. ناتيجەسىندە مەملەكەتتىڭ بولگەن 89 ميلليون تەڭگەسى تالان-تا­راجعا تۇسكەن. پاراقورلىقپەن تۇراقتى تۇردە اي­نا­لىسىپ وتىرعان ادامدار دا بار ەكەن. ولار مەملەكەتتەن ايلىق العانىمەن قويماي, قاراپايىم ازاماتتاردان دا تۇراقتى تۇردە پارا الىپ وتىرعان. قى­زىلوردا وبلىستىق قارجى پوليتسياسى پاراقورلىقتى كاسىپ ەتكەن ءبىرتالاي ازا­ماتتاردى  قۇرىقتاعان. ولار: قى­زىل­وردا وبلىستىق ورمان جانە اڭشىلىق ينسپەكتسياسى باستىعىنىڭ ورىن­باسارى د.ارينوۆ, سىرداريا اۋدانى ءىن­كارداريا اۋىلدىق وكرۋگىنىڭ اكىمى م.رايبەكوۆ, وسى اۋداننىڭ شاعان اۋىلدىق وكرۋ­گى­نىڭ اكىمى ج.جانسەيىتوۆ, قىزىلوردا اۋماق­تىق ينسپەكتسياسىنىڭ باس مامانى, مەم­لە­كەتتىك-ۆەتەرينارلىق ينسپەكتور گ. جۇ­ما­ليەۆ, قىزىلوردا قالالىق سالىق باس­قار­ماسىنىڭ جەتەكشى مامانى ە.تىلەۋبەرديەۆ, قىزىلوردا وبلىستىق سوتتار اكىمشىلىگىنىڭ سوت ورىنداۋشىسى ت.ا­مان­قۇلوۆتار. اتال­عان ازاماتتاردىڭ بار­لىعى قىلمىس ۇستىندە ۇستالىپ, ءارتۇرلى مەرزىمدەرگە باس بوستان­دىقتارىنان ايرىلعان. ال قارماقشى اۋداندىق ادىلەت  باس­قارماسىنىڭ باس مامانى ب.بايماحانوۆ اۋدان تۇرعىنى كاسىپكەرلىكپەن اينالىسۋ ءۇشىن اشقان «ايلۋنا» جشس-نى تەزدەتىپ تىركەۋ اقىسىنا 30 مىڭ تەڭگە بوپ­سالاعان. ادىلەت باسقارماسىنىڭ باس مامانى پارا الۋ ۇستىندە قولعا ءتۇسىپ, 1 جىلعا شارتتى تۇردە سوتتالدى. سونداي-اق, ارال اۋدانىنىڭ قوسجار اۋىلدىق وكرۋگىنىڭ اكىمىنە قاتىستى دا قىل­مىس­تىق ءىس قوزعالدى. ول مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ بويىنشا اۋىلدىق وكرۋگتە كوگال­داندىرۋ مەن اباتتاندىرۋ جانە اۆتوموبيل جولدارىن جوندەۋ جۇمىستارى تولىق اياقتالماعانىنا قاراماستان, جۇ­مىستى قابىلداپ العان. «ساسقان ۇيرەك ارتىمەن سۇڭگيدى» دەمەۋشى مە ەدى, اكىم وزىنە قاتىستى قىلمىستىق ءىس قوزعا­ماۋدى ءوتىنىپ, قارجى پوليتسياسىنىڭ وكىلىنە 100 مىڭ تەڭگە پارا بەرگەن. ءسويتىپ, ونىڭ قىلمىسىنا قىلمىس جا­مالىپ جاتىر. قارجى پوليتسياسى وبلىس شەڭبە­رىن­دە جاسالاتىن سىبايلاس جەمقورلىقتىڭ مونيتورينگىن جاساپتى. ولار: مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ, بوتەن م ۇلىكتى يەلەنىپ جانە ىسىراپ ەتۋ, زاڭسىز جولمەن تا­بىلعان قارجى مەن باسقا دا م ۇلىكتەردى زاڭداستىرۋ, زاڭسىز كاسىپكەرلىكپەن اي­نا­لىسۋ, قاساقانا جانە جالعان بان­كروت­تىق, جالعان كاسىپ­كەرلىكپەن اي­نالىسۋ, سالىق تولەۋدەن جالتارۋ سياقتى فاكتىلەر. ەكونوميكالىق قىلمىسقا جانە سى­بايلاس جەمقورلىققا قارسى كۇرەس دەپارتامەنتى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى تەڭىزباي شىنتاەۆ بىلتىردىڭ وزىندە وبلىستىق دەڭ­گەيدەگى 7 تۇلعانىڭ ءۇس­تىنەن قىلمىستىق ءىس قوزعالعانىن اي­تادى. «ەلباسى سىبايلاس جەم­قورلىقپەن كۇرەستى توقتاۋسىز جۇرگىزۋدى تالاپ ەتىپ وتىر. سوندىقتان وبلىس شەڭ­بەرىندەگى قىلمىستىڭ ەشقايسىسى قارجى پو­لي­تسيا­سىنىڭ نازارىنان تىس قالمايدى»,– دەيدى ول. جۇمىس وسىلاي قارقىندى جۇرەتىن بولسا, قوعامنىڭ دا پاراقور مەن جەمقوردان تازاراتىن كۇنى تۋار... ەرجان بايتىلەس. قىزىلوردا وبلىسى.