كۇمىستىڭ كۇنى تۋىپ تۇر

بۇل باعالى مەتالدىڭ قىمباتتاۋ سىرى نەدە؟ بيىلعى جىلى قارجى نارىعىنداعى ءارتۇرلى قولايسىزدىقتارعا (ۇلتتىق ۆاليۋتالاردىڭ قۇنسىزدانۋى, ۇلىبريتانيانىڭ ەۋروپالىق وداقتان شىعۋىنا بايلانىستى ەۋرو مەن فۋنت ستەرلينگتىڭ السىرەۋى, تاعى باسقا جايتتار) وراي التىن, كۇمىس جانە باسقا دا قۇندى مەتالدار باعاسىنىڭ كوتەرىلە تۇسكەنى بايقالادى. سونىڭ ىشىندە كۇمىستىڭ باعاسىنىڭ ايتارلىقتاي وسكەندىگى سەزىلەدى. ماسەلەن, ساراپشىلار مەن قارجى ماماندارىنىڭ ەسەپتەۋىنشە, ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ وزىندە ونىڭ باعاسى 49 پايىزعا كوتەرىلىپ ۇلگىرگەن. كۇمىس باعاسىنىڭ كوتەرىلۋى قازىرگى كۇنى التىن جانە باسقا دا باعالى مەتالدارعا قاراعاندا, ەداۋىر دەڭگەيدە جوعارى بولىپ وتىر. نەگە؟ وسى سۇراققا جاۋاپ ىزدەپ, ينتەرنەتتەگى بىرقاتار ماماندار پىكىرلەرىنە سۇيەنگەن سىلتەمەلەرمەن تانىسىپ شىقتىق. تابيعاتتا تازا قالپىندا كەزدە­سەتىن­دىكتەن بۇل مەتالل ءتۇرى كونە زامان­داردان بەرى ادامزاتتىڭ يگىلى­گىنە جاراپ, التىنمەن قاتار باي­لىق كوزى, اقشا ورنىنا جۇرە­تىن ايىرباس قۇرالى رەتىندە قاراس­تى­رىلىپ كەلەدى. ول اسىرەسە, اشە­كەي زاتتار مەن زەر­گەرلىك بۇيىم­دار وندىرىسىندە كەڭى­نەن پايدا­لا­نىلادى. سونىمەن قاتار, كۇمىستىڭ ادام دەنساۋلىعىنا تيگىزەتىن جا­عىم­­دى اسەرلەرى تۋرالى اڭگى­مە­لەر دە از ايتىلمايدى. قازىرگى ۋاقىتتا كۇمىس كوپ جاع­داي­دا قورعاسىن, مىس, التىن كەن ورىن­دارىن يگەرگەن كەزدە سولار­مەن قاتار الىناتىن باعالى مەتالل تۇرىندە وندىرىلەدى. الەمدە كۇمىس ءوندىرۋ ىسىمەن اينالىساتىن وتىز­شاق­تى ەل بولسا, سونىڭ ءبىرى – ءبىزدىڭ قازاقستان. مامانداردىڭ ەسەپتەۋىنشە, كۇمىستىڭ جىلدىق ءوندىرىسى شامامەن العاندا 671 ميلليون ۋنتسيانى نەمەسە 18,9 مىڭ توننانى قۇرايدى. سوڭعى ون جىلدىڭ ىشىندە كۇمىسكە دەگەن سۇرانىس كولەمى وسى ۇسىنىس كولەمىنەن ارتا باستاعان. سونىڭ ىشىندە بيىلعى سۇرانىستىڭ ءجونى بولەك بولىپ وتىرعان سەكىلدى. ماسەلەن, Bloomberg اگەنتتىگى­نىڭ دەرەگىنە قاراعاندا, 22 تامىز كۇنى كۇمىسكە ينۆەستيتسيا جاساي­تىن قور بيرجالارىنىڭ اكتيۆ­تەرى رەكوردتىق كورسەتكىشتەن اسىپ تۇسكەن. ءبىر كۇننىڭ ىشىندە 160,5 توننا كۇمىس ساتىپ الىنعان. ما­مان­­دار­دىڭ ايتۋىنشا, مۇنداي قور­لار­دىڭ اكتيۆتەرى جىل باسىنان بەرى 1,1 مىڭ تونناعا ارتا تۇسسە, سو­نىڭ 300 تونناسى سوڭعى ءبىر اپتا­نىڭ ۇلەسىنە تيگەن. كەيبىر ساراپشىلاردىڭ بول­­جاۋى­نشا, كۇمىسكە دەگەن سۇرانىس­تىڭ ارتۋى مۇنىمەن دە توقتالماۋى ءمۇم­كىن. بىراق وكىنىشكە قاراي, كۇمىس ءوندىرىسىنىڭ وسى سۇرانىستى وتەۋى شەكتەۋلى قالپىندا قالىپ وتىرعان سەكىلدى. ماسەلەن, شيكى­زات تاۋارلارى رىنوگىنا زەرت­تەۋ­لەر جۇرگىزەتىن CPM Group كون­سالتينگتىك كومپا­نيا­­سىنىڭ سوڭ­عى دەرەكتەرى كور­سەتىپ وتىر­عا­نىنداي, 2016 جىلى كۇمىس ءون­دى­رى­سىنىڭ دەڭگەيى 2,4 پا­يىز­عا تومەن­دەي تۇسپەك. بۇل – سوڭ­­عى 10 جىل­دان بەرگى ءبىرىنشى قۇل­دى­راۋ. اتالعان كومپانيانىڭ ساراپ­شى­لارى سونىمەن قاتار 2016 جىلى باعالى مەتالدارعا دەگەن ونەر­كاسىپتىڭ سۇرانىسى 1,6 پايىزعا ارتا­­تىندىعىن ايتىپ وتىر. بۇل جاع­دايدىڭ ءوزى كۇمىس باعاسىنىڭ ءالى دە كوتەرىلۋ مۇمكىندىگىنىڭ بار ەكەندىگىن بىلدىرەدى. ادەتتە, باعالى مەتالدار رىنو­گىندا التىن مەن كۇمىستىڭ اتتارى قاتار اتالاتىندىعى بەلگىلى. ءبىر ەسەپتەن العاندا, مۇنىڭ تاريحي ءمانى بار. ويتكەنى, التىن مەن كۇمىس – ەجەلگى زاماننان بەرى كەلە جاتقان ايىرباس قۇرالى. الەمدە, ادامزات العاش رەت ايىرباستىڭ باستى قۇرالى رەتىندە اقشانى ويلاپ تاپقاننان بەرى قانشاما ۆاليۋتا ءتۇرى وزگەردى. ەجەلگى پەر­عاۋىندار زامانىنان بەرى الەمنىڭ ءار تۇكپىرىندە قانشاما اقشا ءتۇرى ويلاپ تابىلدى جانە ءىزسىز جوعالىپ, ادامزات قاجەتتىلىگى­نەن شىعىپ قالدى. ال التىن مەن كۇمىستىڭ ايىرباس قۇرالى رەتىندەگى قۇن­دىلىعى ءالى كۇنگە دەيىن ساق­تالىپ كەلەدى. ادامزات قازىرگى كۇنى اقشا ور­نى­نا جۇرە الاتىن نەشە ءتۇرلى قۇرالداردى ويلاپ تاپتى دەسەك تە, ەجەلگى زاماننان كەلە جات­قان سول ءبىر تاريحي جاعداي تاعى دا قاي­تالاناتىن ىسپەتتى. ءويت­كەنى, ءبىزدىڭ زامانىمىزدىڭ كۇر­دەلى قارجى نارىعىندا پايدا بولىپ وتىرعان جاڭا تولقۋلارعا, شىن مانىنە كەلگەن كەزدە ماتەريالدىق يگىلىك كوزىنە اينالا المايتىندىقتان, ول قۇرالداردىڭ جاۋاپ بەرە ال­ماي­تىن­دىعى ايقىن. التىننىڭ زاتى – التىن, اقشانىڭ زاتى – قاعاز. ماسەلەن, قازىرگى كۇنى تاۋەلسىز مەملەكەتتەردىڭ ءتول ۆاليۋتالارى نەگە تەگىستەي قۇنسىزدانۋ ءۇستىن­دە؟! ال ەۋرو مەن فۋنت ستەر­لينگ­تىڭ جاعدايىنا از دا بولسا جو­عارىدا توقتالىپ وتتىك. بۇلاردى بى­لاي قويىپ, قازىرگى قارجى الەمىن­دە ەركىن بيلىك قۇرىپ جۇرگەن دوللاردىڭ وزىنە دە سەنىمسىزدىك دەڭگەيى جىلدان جىلعا ارتا ءتۇسۋ­دە. ويتكەنى, ادام­دار بۇل باس­­تى ۆاليۋتانىڭ كۋرستىق قۇ­نى مەن شىعارىلۋ مولشەرى ەشبىر ماتە­ريالدىق يگىلىك كوزى­مەن قۋات­تالمايتىندىعىن كورىپ وتىر. مىنە, وسىنداي شاقتا قازىر­گى قار­جى نارىعىنداعى سوڭعى وقي­عا­لار قارجى ويىنشىلارى مەن قارا­پايىم تۇتىنۋشىلاردىڭ ەسىنە تاعى دا التىن مەن كۇمىستىڭ ءتۇس­كەن­دىگىن كورسەتىپ بەردى. ادامدار ادەتتە اۋەلگى كەزەكتە التىندى, سودان كەيىن بارىپ كۇمىستى اتايدى. مۇنىڭ سەبەبى تۇسىنىكتى: التىن كۇمىسكە قاراعاندا, ءالد­ەقايدا قىمبات. ونىڭ ۇستىنە التىن كۇن­نىڭ, كۇمىس ايدىڭ سيم­ۆولى رەتىن­دە باعالانادى. ءوز باي­لىعىن ساق­تاعىسى كەلگەن ادام ءبىرىنشى كەزەكتە التىن جي­ناي­تىن­دىعى تاريحتان بەلگىلى. بىراق سويتە تۇرا قازىرگى ۋاقىتتا كۇمىستىڭ باعاسى باسقا باعالى مەتالدار, سونىڭ ىشىندە التىنعا قاراعاندا, باسىمدىقپەن ءوسىپ كەلە جاتقانى ايقىن بايقالادى. ماسەلەن, جىل باسىنان بەرى التىن باعاسى 26 پايىزعا, پلاتينا باعاسى 23 پايىزعا, پاللادي باعا­سى 24 پايىزعا وسكەندە, كۇمىس با­عاسى, جوعارىدا ايتقانىمىزداي, 46 پايىزعا دەيىن شارىقتاپ بارىپ, سوڭعى ساۋدا كەزىندە قايتادان 37 پايىزعا دەيىن تۇسكەن. شىلدەنىڭ باسىنداعى ساۋدا كەزىندە كۇمىستىڭ 1 ۋنتسياسى 21 دوللاردان ساۋدالانسا, تامىزدىڭ ەكىنشى جارتىسىندا ول 18,92 دوللارعا دەيىن تومەندەگەن. بىراق باسقا باعالى مەتالدارعا, سونىڭ ىشىندە التىنعا قاراعاندا, كۇمىس باعاسىنىڭ كوتەرىلۋ دەڭگەيى ءبارى­بىر ەداۋىر جوعارى بولىپ وتىر. ونىڭ ۇستىنە ماماندار كۇمىس باعا­­سىنىڭ جاڭا رەكوردتاردى باعىن­دىرۋ الەۋەتى جوعارى ەكەندىگى ءجو­نىن­دە جارىسا جازۋدا. مۇنىڭ سەبە­بى نەدە؟ سويتسەك, بۇل جاعداي كۇمىستىڭ مەتالل رەتىندەگى قاسيەتىنە بايلا­نىستى ەكەن. التىنعا قاراعان­دا, كۇمىستىڭ ءبىر ەرەكشەلىگى, ول ونەر­­­كاسىپ وندىرىسىندە قولدانى­لا­تىن ماڭىزدى مەتالل تۇرىنە جاتا­­دى. ونىڭ ۇستىنە, كۇمىسكە دە­گەن سۇرا­نىستىڭ تۇراقتى تۇردە ارتۋىنا نەگىز بولاتىنداي جاڭا ءبىر فاك­تور جارقىراپ العا شىققان. كۇمىس جاڭا تەحنولوگيالىق ءونىم – كۇن باتارەيالارىن شىعارۋ ءون­دىرىسىندە كەڭىنەن قولدانىلاتىن بولعان. قازىرگى كۇنى الەمنىڭ كوپتەگەن ەلدەرىنىڭ كومىر مەن مۇناي­دان جانە گازدان تارايتىن كومىر­قىش­قىل گاز­دارىنىڭ اۋاعا تاراۋىن شەك­تەۋ ماسەلەسىنە باتىل كىرىس­كەندىگى بە­ل­­گىلى. وسى رەتتە ەكو­لو­گيا­لىق قاۋىپ­سىز قۋات كوزى رە­تىندە كۇن ەنەر­­­گيا­سىن ءوندىرىپ, پاي­دا­لانۋ با­­عى­­تىندا قارقىن­دى قادام­دار جاسا­­لىنۋدا. ءاري­نە, كۇن ەنەرگيا­سىن پاي­دالا­نۋ ءۇشىن ءبىرىنشى كە­زەك­تە كۇن باتا­رەيا­­لارىنىڭ قاجەت ەكە­نى ءتۇسى­­نى­ك­تى. مىنە, وسى كۇن با­تا­­رەيا­­­­لا­رىن­داعى فوتوەلەكترلى پانەل­­­دەرگە ەنەرگيانى شوعىر­لان­دى­را­­تىن كرەمنيدىڭ كريس­تالدىق كلەتك­الارىنىڭ 90 پايىز­عا جۋى­عى كۇمىس پاستالاردى قول­دانا وتى­رىپ جاسالىناتىن بو­لىپ شىق­تى. دەمەك, ءبىر سوزبەن ايت­­قان­­­دا, كۇمىسكە دە كۇن تۋدى. ءويت­­كەنى, جاڭا تەحنولوگيالاردىڭ جە­دەل دامۋىنا بايلانىستى كۇن ەنەر­­گيا­سىن وندىرىستىك جانە تۇر­مىستىق ماقساتتارعا پايدالانۋ ءىسى الداعى ۋاقىتتا بارعان سايىن كەڭ قانات جايۋى مۇمكىن. بۇل ىسكە ادامزاتتىڭ كومىر مەن مۇ­ناي­دى پايدالانۋدان بارعان سايىن باس تارتىپ, جەل مەن كۇن ەنەرگياسىن يگەرۋگە كوشە باستاۋى ودان سايىن تۇرتكى بولا­تىن­دىعى ءسوزسىز. ماسەلەن, جۋىق­تا اقش-تىڭ ەنەرگەتيكالىق اقپا­رات­تار باسقارماسى كۇن ەنەرگياسىنىڭ جىل وتكەن سايىن كەڭىنەن تارالىپ كەلە جاتقاندىعىن اتاپ كورسەتە كەلە, ونى ءوندىرۋ كولەمى ءار جىل سايىن كەم دەگەندە 8,3 پايىزعا ارتا­­تىندىعى تۋرالى اقپارات تارات­تى. ونىڭ ۇستىنە, ساراپشى­لار 2016 جىلى وندىرىلگەن كۇمىستىڭ شامامەن العاندا 70 ميلليون ۋنتسياسى كۇن باتارەيالارى ءوندىرى­سىنە جۇم­سا­لاتىنىن ايتىپ وتىر. بۇل – بىل­تىرعى جىلعى كورسەت­كىش­تەن 23 پايىزعا ارتىق. دەمەك, كەلەسى جىلى ۋاقىت وتكەن سايىن ءوسىپ كەلە جاتقان وسىناۋ ونەركاسىپتىك سۇرانىستى قاناعاتتاندىرۋ ءۇشىن ءبىرىنشى كەزەكتە كۇمىس ءوندىرىسىنىڭ كولەمى ارتۋى ءتيىس. ويتپەگەن جاعدايدا كۇمىس باعاسىنىڭ شارىقتاۋى ودان ءارى جالعاسا بەرمەك. ءبىز وسى ماقالامىزدا كۇمىس باعاسىنىڭ قىمباتتاۋى تۋرالى نەعۇرلىم بايىپتى بايلامدارعا عانا سۇيەنۋگە تىرىستىق. ايتپەسە, بۇل جايىندا نەعۇرلىم توتەن­شە بولجامدار جاساۋشىلار دا بار. ماسەلەن, مۋلمان حۋبەرت اتتى ساراپشى كۇمىس باعاسىنىڭ شارىقتاۋى الداعى ۋاقىتتارى تىپتەن ەكپىندى بولۋى مۇمكىن ەكەن­دىگىن جازىپتى. «كۇمىس باعا­سىنىڭ ءوسۋى مەن قازىرگى اقشا-نەسيە جۇيەسىنىڭ كۇيرەۋى ءبىر-بىرىمەن تىعىز بايلانىستى. ويتكەنى, بۇل جۇيەنىڭ تابيعاتى كۇمىس باعاسىن قۇلدىراتۋعا نەگىزدەلگەن بولاتىن. دەمەك, قازىرگى اقشا-نەسيە جۇيەسى قۇردىمعا كەتۋگە جاقىنداعان سايىن كۇمىس باعاسىنىڭ كوتەرىلۋى كۇتىل­گەندەگىدەن دە تىم تەز ءوربۋى ءمۇم­كىن. ماسەلەن, ونىڭ باعا­سى ءبىر كۇننىڭ ىشىندە 10, 20, 100 دول­لارعا دەيىن شارىقتاپ شى­عا كەلۋى مۇمكىن. سول كەزدە ءسىز قولىڭىزداعى قاعاز اقشاعا ونى ساتىپ الا ال­مايتىن بولاسىز», دەيدى. وسىعان كەرسىنشە, كۇمىس باعاسى ءوزىنىڭ شارىقتاۋ شەگىنە جەتتى, ەندى ول وسى شامادا توقتاپ, مۇنان ءارى قايتا قۇلدىرايتىن بولادى دەگەن بولجامدار دا بار. قايسىسى شىندىققا اينالماق؟ ونى, ارينە, ۋاقىت كورسەتەدى. سۇڭعات ءالىپباي, «ەگەمەن قازاقستان»