وگەيلىككە ءوزىمىز سالىپ جۇرگەن جوقپىز با؟

(«ەگەمەن قازاقستان», «مايىسقاق ماتىندەر». 23 تامىز, 2016 جىل) «ەگەمەننىڭ» كوپ جىلدان بەرگى تۇراقتى وقىرمانىمىن. گازەت بەتتەرىندە جۇرتشىلىق كوكەيىنەن شىعاتىن تانىمدىق ماقالالار جۇيەلى جاريالاناتىندىقتان, ءار سانىن تاعاتسىزدانا توسامىن. ۇرپاق تاربيەسىنە قاتىستى ۇنقاتۋلارىم اراكىدىك جارىق كورىپ ءجۇر. وسىنداعى قالام يەلەرىنىڭ ماقالالارىن ۇلكەن سۇيسىنىسپەن وقۋشى ەدىم. قاراشاش توقسانبايدىڭ «تولعاندىرار تاقىرىپ» دەگەن ايدارمەن بەرىلگەن «مايىسقاق ماتىندەر» دەگەن ماقالاسى ماعان ۇلكەن وي سالىپ, قولىما قالام الۋعا تۋرا كەلدى. قالامى جۇيرىك جۋرناليست قۇدىرەتى كۇشتى ونەردىڭ بۇگىندە قولجاۋلىققا اينالىپ بارا جاتقانىن ۇلكەن وكىنىشپەن ايتا وتىرىپ, قازىرگى ايانىشتى حالىنە قىنجىلادى. جالعىز اسەم ءانىمىز عانا ما, ساحنادان ىسىرىلىپ, سانامىزدان بۇلبۇل ۇشىپ بارا جاتقان؟ مەن ماسەلەنى كەڭ اۋقىمدا قوزعاۋدى ءجون كورىپ وتىرمىن. قانشاما ۇلتتىق قۇندىلىقتارىمىز اياققا تاپتالىپ, قازاقى قالپىمىزدان ايىرىلىپ جاتىرمىز. ءححى عاسىر نەبىر تەحنيكالىق, الەۋمەتتىك جاڭالىقتارعا تولى ەكەنىن جوققا شىعارا المايتىنىمىز ايدان انىق. ايتسە دە... ءبىزدىڭ اتالارىمىز بەن اجەلەرىمىز قالتا تەلەفوننىڭ نە ەكەنىن بىلمەي وتسە, بۇگىنگى كۇننىڭ قاريا­لارى ۇل-قىزدارىمەن, نەمەرەلەرىمەن قولما-قول حابارلاسىپ, جاڭالىق-حاباردى لەزدە بىلەدى. مۇنداي جەتىستىكتەرگە, ارينە, قۋاناسىڭ. الايدا, اتادان بالاعا جالعاسىپ كەلە جاتقان داستۇرلەرىمىز بەن ادامگەرشىلىك, مادەني اسىل قاسيەتتەرىمىزدىڭ كوزدەن تاسا قالىپ, تاريح قويناۋىنا ەنىپ بارا جاتقانىنا كوڭىل قۇلازيدى. وسىندايدا اكەمنىڭ ايتقان ءبىر اڭگىمەسى ەسىمە تۇسەدى. 5-6 جاستاعى ويىن بالاسى بولسام دا, كوكەيىمدە جاتتالىپ قالىپتى. بىردە سوت باۋكەسپە ۇرىنىڭ قىلمىستارىن موينىنا قويىپ, ۇزاق جىلعا تۇرمەگە قاماۋعا ۇكىم شىعارادى. ول اقىرعى سوزىندە «پياتاچوك زاگۋبيل» دەيدى. سۋديا ونىڭ نە ايتقانىن تۇسىنبەي قالادى. سوندا ول مەكتەپتە وقىپ جۇرگەندە كورشى بالانىڭ بەس تيىن كۇمىسىن ۇرلاپ العانىنا, سودان بەرگى عۇمىرى لاس ىسپەن بىلىعىپ, اقىرى تۇبىنە جەتكەنىنە قاتتى وكىنىش ءبىلدىرىپتى. اكەمنىڭ اڭگىمەسىنەن جامان ادەتتەردىڭ نەگە اكەلىپ سوقتىراتىنىن ءبىل. ەرىنبەسەڭ, ءوز كۇشىڭە سەنسەڭ, بايلىق تا, داۋلەت تە, باقىت تا بولادى, دەگەن پايىمدى ۇقتىم. بۇگىنگى كۇنى جەلكىلدەي ءوسىپ كەلە جاتقان جاس ۇرپاق ارزان ەلىكتەۋلەردەن اسا الماي جۇرگەنى وكىنىشتى. كۇنى بويى ينتەرنەت دەگەن «پالەگە» جەلىمشە جابىسىپ الىپ, وي-ساناسىن ابدەن سۇتتەي ۇيىتىپ, بيلەتىپ العان. بەسىكتەن بەلى شىقپاي جاتىپ, قولدارىنا ءبىر-ءبىر قالتا تەلەفون ۇستاپ العاندارى شوشىندىرادى. وعان «ءاي دەر اجە, قوي دەر قوجا» بولماعاننان كەيىن جامان تاعىلىم جاۋىننان كەيىنگى ساڭىراۋقۇلاق قۇساپ قاپتاماعاندا قايتەدى؟ مۇنىڭ ءبارىن جاھاندانۋ داۋىرىنە ىسىرا سالىپ, «سۋدان تازا, سۇتتەن اق بولۋ» وپ-وڭاي. كۇنشىعىس ەلى ادامزاتتىڭ وركەنيەت ۇردىسىنەن قالىپ جاتىر دەپ ەشكىم ايتا المايدى. سوعان قاراماستان, جاپونيادا ۇلتتىق قۇندىلىقتارعا ەرەكشە باسىمدىق بەرىلىپ, بالا كىشكەنتاي كەزىنەن اتا-بابا تالىمدەرىنە قانىعىپ وسەدى. ويتكەنى, ۇلتتىق داستۇرلەر جويىلسا, ۇرپاق اراسىنداعى ساباقتاستىققا, جالعاستىققا زور قاۋىپ تونەتىنىن جاپون حالقى جاقسى تۇسىنەدى. سول سەبەپتى, ۇلتتىق ءتالىم-تاربيە مەملە­كەت­تىك يدەولوگيانىڭ باستى ۇستانىمى رەتىن­دە تاڭداپ الىنۋى جايدان-جاي ەمەس. سوعىس ۋاقىتىنىڭ وزىندە «ءبارى دە مايدان ءۇشىن, ءبارى دە جەڭىس ءۇشىن!» ۇرانىمەن بىلەك سىبانا ەڭبەك ەتكەن ۇلكەندەر ادامگەرشىلىك, ىزگىلىك قاسيەتتەردى بويىمىزعا ءسىڭىرۋدى ءبىر ءسات تە ەستەن شىعارعان ەمەس. ماسەلەن, بىرەۋدىڭ جالعىز سيىرى بۇزاۋلاسا, ءۇي يەلەرى ۋىزىن جەتكەنىنشە كورشى-قولاڭعا تاراتىپ بەرەتىن. مۇنىڭ ارعى جاعىندا بىرلىككە, ۇيىمشىلدىققا جەتەلەۋ قاعيداتى جاتقانىن قازىرگى جاستار بىلسە, جاماندىققا بوي الدىرماس ەدى. وتكەننەن ساباق, عيبرات الا ءبىلۋ – ونەگەنىڭ ءبىر ءتۇرى. قۇستىڭ سۇتىنەن باسقانىڭ ءبارى بولا تۇرا, قۇدايىن ۇمىتىپ, استامشىلىققا بوي ۇرىپ جاتاتىنىمىز وتىرىك ەمەس. كورشى مەن كورشى ارالاسپايتىن, ەسىك اشپايتىن, حال-جاعداي سۇراسپايتىن بولدىق. ونى كورىپ وسكەن جەتكىنشەك قانداي ءتالىم الماق؟ ەرتەرەكتە سوناۋ الماتىدان ايگىلى ارتىستەر كەلىپ, استىق ساقتايتىن قويمالاردا كونتسەرت قوياتىن. بۇگىنگىدەي كولىك تاسقىنى جوق. اۋدان ورتالىعىنان وگىز جەككەن اربالارمەن اكەلەتىن. ەل ىشىندەگى جوقتىقتى, تارىنشىلىقتى كورىپ-وسكەن اعا ۇرپاق ەڭبەكتىڭ, ماڭداي تەردىڭ, ءبىر ءۇزىم ناننىڭ قادىرىن بىلگەنىمەن, كەيىنگى ۇرپاق باردىڭ قادىرىن باعالاي المايتىنى نەلىكتەن؟ الدە «زامان قيىندىعىن» سىلتاۋ ەتىپ, قارا باستىڭ «اماندىعىن» عانا قۋالاپ كەت­كەندەرى مە؟ قازىرگى ايتاتىن اندەرى دان­دىراق: «سەن قايدا بارا جاتىرسىڭ؟ مەنى دە سوڭىڭنان الا كەت», دەگەن سەكىلدى ارزان شۋماقتار, ءمانسىز ماتىندەر... كيگەن كيىمدەرى دە ولپى-سولپى. بۇلار حالقىمىزدىڭ اتام زاماننان بەرگى سالتىن, مادەنيەتىن بىلسە, مۇنداي «قويىرتپاقتارعا» جول بەرمەس ەدى. ءوزىمىزدىڭ تاڭسىعىمىزدى كوزگە ىلمەي, وزگەنىڭ قاڭسىعىنا ەلىكتەۋشىلىكتەن تۋعان مۇنداي جامان ادەتتەردىڭ قاراقۇرتتاي قاپتاپ بارا جاتقانى جاسىرىن ەمەس. جارتىلاي جالاڭاش انشىلەردىڭ «ونەرىن» تاماشالاماق تۇگىلى ەكى قۇلاعىڭدى باسىپ, قاشىپ شىققانداي بولاسىڭ. ەسىمدە, قازاقتىڭ الىپ تۇلعالارىنىڭ ءبىرى ءىلياس وماروۆ مادەنيەت ءمينيسترى بولىپ تۇرعاندا قانشاما ونەر تارلاندارىن قاپىسىز تانىپ, قامقور بولعانىن سانامالاپ ايتۋدىڭ ءوزى قيىن. پارلامەنت دەپۋتاتتارى ءۇشىن جاستار تاربيەسىنە ءبىر كىسىدەي اتسالىسىپ, تەلەارنالارداعى اتىس-شابىس, كىسى ءولتىرۋ سەكىلدى نەبىر زورلىق-زومبىلىقتى ناسيحاتتايتىن سەريالدارعا توسقاۋىل قوياتىن زاڭ نورمالارىن قابىلداۋ سونشالىقتى قيىن با؟ ق.توقسانباي جازعانداي, سانانى ۋلاعان ونداي كەلەڭسىزدىكتى كەلەشەكتە قالاي جويۋ كەرەك, سولقىلداعان جاس شىبىق ءۇشىن نەنىڭ پايدالى, نەنىڭ زياندى ەكەنىن قالاي جەتكىزۋگە بولادى دەگەن كوڭىلدەگى الاڭدى كوپپەن بولىسكەنگە نە جەتسىن. «ەل ءىشى – التىن بەسىك» دەپ وبەكتەپ جاتامىز. قازىر وسى ءسوز اقىلعا قونىمدى, ساناعا سىيىمدى ما؟ كەسىپ ايتۋ قيىن. ويتكەنى, قازاق ەلدى مەكەندەرىنىڭ قاتارى سەلدىرەپ, قازىر شامالى ۇيدەن عانا تۇرادى. كەزىندە شاعىن اۋىلداردىڭ بولاشاعى جوق, كۇڭگىرت دەگەن سىلتاۋمەن مەكتەپتەر, بالاباقشالار جابىلىپ تىندى... الەۋمەتتىك, رۋحاني سالالاردا ورىن العان ورالىمسىزدىقتار مەن كەلەڭسىز­دىكتەردى كورە وتىرىپ, وسكەلەڭ ۇرپاقتى وگەي­لىككە ءوزىمىز سالىپ جۇرگەن جوقپىز با دەگەن دە ويعا كەلەسىڭ. جاقسىلىق ىسقاقوۆ, سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى, ەڭبەك ارداگەرى پەتروپاۆل