داستۇرگە ادالدىڭ دىڭگەگى بەرىك

ادامزاتتىڭ ورتاعى – جەر جارىقتىقتىڭ ءبىر بۇرىشىندا بولعان جاقسىلىق يا جاماندىق ونىڭ باسقا قياندارىنا دا جەتپەي قويمايدى ەكەن. بەيبىتسۇيگىش بىزدەي ەلگە سونىڭ جاقسىلىعى عانا كەرەك ەدى... يسلام اتىن جامىلىپ, كۇللى دۇنيەگە لاڭ سالعاندار اللانىڭ ادال مۇسىلماندارىن الەمدىك قوعامداستىق الدىندا اقتالۋعا ماجبۇرلەپ ءجۇر. ءار جەردە ءبىر بۇرق ەتىپ, جازىقسىز جانداردى ۇلارداي شۋلاتقان تەررورلىق ارەكەتتەردىڭ سەبەپتەرى قانداي, ولاردىڭ الدىن الۋعا بولا ما؟ وسى توڭىرەكتەگى ساۋالدارمەن ءبىز «نۇرلى ءبىلىم» تەرىس ءدىني اعىمداردان زارداپ شەككەندەرگە كومەك ورتالىعى» قوعامدىق بىرلەستىگى ءتورايىمىنىڭ ورىنباسارى, قاراعاندى وبلىسى اكىمىنىڭ ءدىن ماسەلەلەرى جونىندەگى شتاتتان تىس كەڭەسشىسى, قازاقستان مۇسىلماندارى ءدىني باسقارماسىنىڭ جانىنداعى رانت مۇشەسى ر.م.سىزدىقوۆقا جولىعىپ, سۇحبات قۇرعان ەدىك. – رۇستەم مالىك ۇلى, وسىدان ءبىراز بۇرىن اقتوبەدە بولعان جانتۇرشىگەرلىك وقيعالار قو­عام­دى تاعى دا قوبالجىتتى. بۇل يس­لاموفوبيانى ءبىزدىڭ ەلدە دە كۇ­شەيتپەي مە؟ – كەيىنگى وقيعالار يسلام دىنىنە كولەڭكە تۇسىرگەنى انىق. الەمدىك اۋقىمداعى تۇجىرىمدارعا تالداۋ جاساپ كورسەك, دۇنيەجۇزىنىڭ, ونىڭ ىشىندە وتاندىق تا بۇقا­رالىق اقپارات قۇرالدارى «يس­لام – تەرروردىڭ ءدىنى» دەگەن سىڭاي­­داعى بىرجاقتى پىكىرگە بەيىم تۇرادى. شىندىعىندا, يس­لام – بەيبىتشىلىككە, تاتۋلىققا شاقى­راتىن ءدىن. وكىنىشكە قاراي, قازىرگى جاعدايدىڭ ءوزى سول: ءدىن ماسەلەلەرىنەن حابارى جوق كەي ادامدار الگىندەي جانتۇرشىگەرلىك ىستەرگە بارىپ, وزدەرىن تازا يسلامدامىز دەپ جاريالاعان ازعانتاي توپتاردىڭ ارەكەتىنەن ءداستۇرلى مۇسىلمان قاۋىمى سونداي ەكەن دەپ جاتادى. شىن مانىندە, ولار داستۇردەن الشاق سالافيا-ۆاححابيا اعىمىنىڭ وكىلدەرى. كوپكە توپىراق شاشۋعا بولمايدى. كەي ازاماتتار يسلام ءدىنىنىڭ ساقال قويۋ, حيدجاب كيۋ ءتارىزدى سىرت كەلبەتتىك سيپاتتارىن قۇپتامايدى. بىراق, دۇرىس تۇسىنىڭىزدەر, ونىڭ ءبارى ءداستۇرلى ءدىن تۋرالى ءبىلىمنىڭ ازدىعىنان جاسالاتىن تۇجىرىمدار. – سىزدەردىكىندەي ۇيىمدار بۇكىل قازاقستان بويىنشا جۇ­مىس ىستەۋدە. جەر-جەر­دەگى يمام­دار دا الدىن الۋ جۇمىس­تارىن جۇرگىزۋدە. قوعام­دى ءبۇلدى­رۋ­شىلەرمەن كۇرەسكە نە جەتىس­پەيدى؟ – بىرىنشىدەن, ەلدەگى حالىقتىڭ باسىم بولىگى دىننەن حابارسىز, ءدىني ساۋاتىن اشۋعا دەگەن قۇلقى دا جوق. ءداستۇرلى دىندەردىڭ نەگىزگى تۇجىرىمدارىن جانە ولاردىڭ تەرىس اعىمداردان ايىرماسى نەدە ەكەنىن ءاربىر ازامات ءبىلۋى ءتيىس. سونىمەن قاتار, جۇمىس ىستەپ جۇرگەن ءدىن قايراتكەرلەرىنىڭ كوپشىلىگىندە سونشا ءبىر تەرەڭ ءدىني ءبىلىم جوق. حالىقتىڭ ءدىن تۋرالى ساۋاتىن كوتەرە بىلسەك, ءبىز تەرىس اعىمداردىڭ اپەرباقان يدەولوگيا­سىنا قارسى تۇرا الار يممۋنيتەت قالىپتاستىرا الار ەدىك. ەكىنشىدەن, كەيبىر ەلدەردىڭ وڭ تاجىريبەسىنەن ۇلگى الىپ, اتالمىش تەرىس اعىمعا زاڭ جۇزىندە تىيىم سالۋ قاجەت. ايتالىق, سوناۋ 1999 جىلدىڭ وزىندە رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ داعىستان رەس­پۋب­ليكاسىندا «داعىستان رەس­پۋب­ليكاسىنىڭ اۋماعىندا ۆاح­حابيتتىك جانە وزگە دە ەكسترەميستىك قىزمەتتەرگە تىيىم سالۋ تۋرا­لى» زاڭ كۇشىنە ەندى. 2009 جىل­دىڭ باسىندا تاجىكستاننىڭ جوعارعى سوتى دا «سالافيا» ءدىني-فۋن­دامەنتاليستىك اعىمىنىڭ قىزمەتىن زاڭسىز دەپ تاۋىپ, ونىڭ ەل اۋماعىندا ارەكەت جاساۋى­نا تىيىم سالۋ تۋرالى شەشىم شىعاردى. وسىنداي زاڭ اكتىلەرى رف چەشەنستان رەسپۋبليكاسىندا, ءوز­بەك­ستان مەن ينگۋشەتيادا دا بار. – ەكسترەميستەر وزگەلەردى ءوز قاتارىنا قانداي ادىستەرمەن تارتادى جانە بولاشاق رادي­كالداردىڭ جاسىنا شەك قويىلا ما؟ ولار كوبىنەسە يسلام­نىڭ قانداي اياتتارى مەن قاعي­دا­لارىنا يەك ارتادى؟ – يدەولوگيالىق وڭدەۋگە الىناتىن قۇربانداردىڭ الەۋمەتتىك پورترەتى قانشا ۋاقىت وتسە دە وزگەرگەن ەمەس – ولاردىڭ ءبارى دۇرىس ءدىني ساۋاتى جوق جاستار (17-30 جاس). تەرىس اعىمنىڭ جەتەك­­شىلەرى راديكالدى يدەولوگيانى ولاردىڭ ساناسىنا ايداي انىق اقيقات رەتىندە قۇيا بىلەدى, سەندىرە بىلەتىندەرى سونشا, ولارمەن ەشكىم تالاسپايدى دا. بۇل قۇراننىڭ كەيبىر اياتتارىن بۇرمالاپ ءتۇسىن­دىرۋ جولىمەن جۇزەگە اسىرىلادى. ءدىني تەرمينولوگيانى بۇر­مالاپ ءتۇسىندىرۋ ءدىندار ادامدى اقيدا ماسەلەلەرىندە ابدەن شاتاس­تىرىپ, تاۋحيد, يمان, كۇپىرلىك, مازھاب, ماسيح جانە شيرك ۇعىم­دارى تۋرالى تۇسىنىگىن تاس-تالقان ەتەدى. سونىمەن قاتار, ورتا­عاسىرلىق مۇسىلماندىقتى قايتا جاڭعىرتۋعا باعىتتالعان ۋتو­پيالىق ۇمتىلىسقا بەيىم تۇرادى. – بالالارى راديكالدار شىر­ماۋىنا ءتۇسىپ قالماۋى ءۇشىن اتا-انالار نەگە كوڭىل ءبول­گەنى ءجون؟ – بالانىڭ مىنەز-قۇلقىنىڭ عانا ەمەس, سىرت كەلبەتىنىڭ دە وزگەرە باستاۋىنا كوڭىل اۋدارىپ وتىرۋ قاجەت. ءدىني ماعىناداعى جاڭا سوزدەر ايتا باستاسا نازار اۋدارعان ءجون. نەگىزى, ماعىناسى جامان بولماسا دا, ءبىر سوزدەردى ءجيى قايتالاسا, اسا جاقسى ەمەس. ساقال ءوسىرىپ, شالبارىنىڭ بالاعىن شولتيتىپ, قارا كيىم كيۋگە اۋەستەنە باستاۋى مۇمكىن. ءداستۇرلى يس­لام ءدىنى مەن قازاقتىڭ ۇلتتىق داعدىسىنا ساي, ءمىناجاتتان سوڭ نەمەسە اس قايىرعاندا بەت سيپاماي قويادى. «تەلەديدار كورۋ – ھارام ءىس, ياعني كۇنا, قازىرگى وقۋ ورىندارىندا وقۋعا بولمايدى, ولار كاپىردىڭ وقۋى» دەگەن سياقتى اڭگىمەلەر ايتا باستايدى. مۇنىڭ ءبارى بالانىڭ جاقىندارى ءۇشىن بەلگى بولۋى كەرەك. بۇل ونىڭ «مەن راديكال بولىپ بارامىن, ۇلتتىق, مورالدىق, ءدىني داستۇرلەر ەندى ماعان جات!» دەگەن جاڭا كوزقاراسىنىڭ ايعاقتارى. ال وسىنىڭ بارىنە سەبەپ – ونىڭ جاقىندارى دا ءداستۇرلى ءدىننىڭ نەگىزدەرىنەن بەيحابار بولۋىندا. راديكالدى ەكسترەميستىك اعىمدارعا كەرەگى دە وسى. ابايدىڭ مۇراسىن بىلمەۋ, قازاق­تىڭ العاشقى ۇستازى ىبى­راي ءالتىنساريندى, ءدىني سە­نىم ماسەلەسىندە ءماشھۇر ءجۇسىپ كو­پەەۆتى, شاكارىم قۇدايبەر­دى ۇلىن, تاعى دا سول سەكىلدى ۇلتى­مىزدىڭ ۇلى تۇلعالارىن تانىماۋ, ءوز حالقىنىڭ ۇلتتىق ءدىني-مادەني قۇندىلىقتارىن بىلمەۋدىڭ اقىرى وسىنداي قاسىرەتكە اپارىپ ۇرىندىرادى. «بىلىمدىگە دۇنيە جارىق, ءبىلىمسىزدىڭ كۇنى كارىپ» دەگەن سول. باسقا جول جوق. قازاقتىڭ ماڭدايالدى زيالىلارى بىلگەن نەگىزگى ءدىني قاعيدالاردى ءبىلۋىمىز كەرەك, ولاي بولمايدى ەكەن, بالالارىمىز ەرتەڭ ءدىني ماڭگۇرتكە اينالادى. سوندىقتان اتا-انالار ءوز بالالارىنىڭ قانداي ءدىني اقپاراتتى قايدان جانە كىمنەن الىپ جۇرگەنىن بايقاۋى كەرەك. ولار اقپاراتتى عالامتوردان نەمەسە باسپا ءونىمى تۇرىندە الۋى مۇمكىن. – اقتوبە وقيعاسىنان كەيىن سالافيت قوزعالىسىنا تىيىم سالۋ ماسەلەسى قىزۋ تالقىلانا باستادى. كەي ءدىنتانۋشىلار سالا­فيزمدى بىرنەشە دەڭگەيگە بولەدى دە, سولاردىڭ ءبىرى ورتا­شا, ياكي ۇستامدى سالافيزم دەسەدى. سالافيزمگە تىيىم سالۋ ءما­سەلەسىنە ءسىز قالاي قارايسىز, ول ءوزى وڭاي ما؟ جالپى, ۇستام­دى سالا­فيزم دەگەن بولا ما؟ سالا­فيزم مەن ۆاححابيزم دەگەنىمىز نە ءوزى؟ – الدىمەن «ءداستۇرلى يسلام» جانە «يسلامدىق راديكاليزم» دەگەن ۇعىمداردى انىق­تاپ العانىمىز دۇرىس بولار دەپ ويلايمىن. قازاقستاندىق مۇ­سىلماندار ءۇشىن ءداستۇرلى يسلام – وسى ەلدىڭ بايىرعى حالقى ىقىلىم زامانداردا قابىلداعان, ونىڭ ۇلتتىق سالت-ساناسىمەن, مادەنيەتىمەن, دۇنيەگە كوزقا­راسىمەن ەتەنە قابىسىپ كەتكەن, ءوز ءىشى تۇگىل, وزگە ۇلت وكىلدەرىمەن دە بەيبىت, ءوزارا تاتۋ ءومىر ءسۇرۋ­دى دارىپتەيتىن, وتان­عا ادال, قان­داي دا ءبىر ساياسي ماقساتقا ۇم­تىلمايتىن بايسالدى ءدىن. يسلامدىق راديكاليزم – بۇر­مالانعان ءدىني ىلىممەن بۇركەنىپ, سونىمەن عانا اقتالعان بولاتىن ۇشقارى ءدىني كوزقاراستار مەن قاراما-قايشى ارەكەتتەردىڭ جيىنتىعى. قازىرگى مەملەكەتتىك قۇرىلىستى وزگەرتۋگە ۇمتىلىپ, سول ماقساتقا قاراپايىم مۇسىل­مانداردىڭ ءدىني نانىم-سەنىمىن وپا­سىزدىقپەن پايدالاناتىن, وزدەرىن «كاپىرلەرمەن» كۇرەس­كەرمىز دەپ تانتيتىن راديكالدار – يسلامدىق راديكاليزم وكىلدەرى. ايتا كەتۋ كەرەك, سانانى رادي­­كالداۋ ەكى كەزەڭدە جۇرگى­زى­لەدى. ءبىرىنشىسى – مارگينالداۋ كەزەڭى – ءوز ءىزباسارلارىن يدەو­لوگيا تۇرعىسىنان ءدىني-مادەني ماڭگۇرتكە اينالدىرۋ, قۇن­دىلىقتار جايلى تۇسىنىگىن وزگەرتۋ, ولاردى سالافيا-ۆاححا­بيا اعىمىنىڭ ەكسترەميستىك سا­رىنداعى راديكال عالىمدارىنا تابىندىرۋ. وندا دا پارسى شىعاناعى ەلدەرىنىڭ (ساۋد ارابياسى, مىسىر جانە ت.ب.) يدەولوگيالىق ورتالىقتارىندا ارەكەت ەتۋشى عالىمداردى قول­دان اسپەتتەپ, قازاقستاندىق جاس­تاردىڭ ءدىني ساناسىنا سىڭىرەدى. بۇل ءدىني كوشباسشىلار تەرىس اعىم وكىلدەرىن ماڭگۇرتتەندىرىپ, كەيىن راديكالعا اينالدىرادى. بۇعان قوسا, وسى ماڭگۇرتتەندىرۋ كەزەڭى جيھاد پەن راديكاليزمنىڭ نەگىزگى العىشارتى سانالادى. 2000-2010 جىلدارى «ۇستامدى» ۋاعىز ايتۋشىلاردىڭ تاربيەسىن كورگەن قازاقستاندىق جاستار ەستەرىڭىزدە مە؟ مىنە, تاپ سولار زورلىق-زومبىلىق پەن نەبىر سۇمدىق تاۋەكەلگە بەيىم بولىپ شىقتى. راديكالداندىرۋدىڭ ەكىنشى كەزەڭى – بۇل تىكەلەي زورلىق-زوم­بىلىققا, تەررورلىق ارەكەت­كە شاقىرۋ. وسىنداي اسا قاۋىپ­تى راديكالدىق يدەولوگيا قازاق­ستاندا ەتەك جايىپ كەت­پەۋى ءۇشىن سالافيا-ۆاححابيا اعىمىنا عانا ەمەس, رەسپۋبليكا اۋماعىنداعى بارلىق داستۇردەن تىس كۇماندى ءدىني ىلىمدەرگە زاڭ ءجۇ­زىندە تىيىم سالۋ قاجەت دەپ ەسەپتەيمىز. سالافيزم-ۆاححابيزم دەگە­نىمىز نە؟ بەدەلدى الەمدىك سا­راپ­شىلاردىڭ تۇجىرىمىنا سۇيەنسەك, بۇل كادىمگى, زورلىق-زومبىلىق, ادامداردى توپاستاندىرۋ, ولاردىڭ ساناسىنا قاسيەتتى ماتىندەردەن ءۇزىپ-ج ۇلىپ الىپ, ادەيى قاتە ءتۇسىندىرۋ جولىمەن بيلىك جۇرگىزۋ ايلا-شارعىسى. وسى تورعا قاراپايىم حالىقتىڭ وڭاي ءتۇسۋىن قامتاماسىز ەتەتىندەر سالافيزم-ۆاححابيزم وكىلدەرى. الەمدىك ساراپشىلاردىڭ انىق­­تاۋىنشا, ۆاححابيزم مەن سالافيزم – «ناتسيزم» جانە «گيتلەريزم» دەگەن سياقتى سينونيم سوزدەر. ناتسيزم – يدەولوگيا بولسا, گيتلەريزم – ءدال سول يدەولوگيانىڭ ونى جۇزەگە اسىرعان ادامنىڭ اتىمەن اتالعان ءتۇرى عانا. ءبىز ايتىپ وتىرعان جاعدايدا دا «سالافيزم» يدەولوگيا دا, ال «ۆاححابيزم» – سول يدەولوگيانى جۇزەگە اسىرعان مۇحام­ماد ابد ءال-ۆاححابتىڭ تەگى. حالىقارالىق, ياعني ءارتۇرلى مەملەكەتتەردە ارەكەت ەتەتىن بول­عاندىقتان, ول بىردە تازا ءدىني ء(دى­ني-مادەني-يدەولوگيالىق) بول­­عانسىپ, ءدىن بوستاندىعى مەن ءسوز بوستاندىعىن جامىلا­دى. ماسەلەن, قازاقستاندا قاتا­رىنا ادامدار تارتىپ, ولارعا يدەو­لوگيالىق ۋاعىزدار جۇرگىزىپ, اراب ءتىلىنىڭ ساباقتارىن, قايى­رىمدىلىق اكتسيالارىن وتكىزەدى. ودان سوڭ جاسىرىن توپتار («سپياششيە ياچەيكي») قۇرادى نەمەسە, ءتىپتى «جاسىرىن مودجاحەدتەر» بولادى. تيىسىنشە زاڭناما بولماعاندىقتان, ولارعا بيلىك تە ەشقانداي ايىپ تاعا المايدى. بەلگىلى ءبىر ۋاقىتى كەلگەندە الگى دايىن وتىرعاندار «جاھاندىق جيھادتىڭ» انا جەردەن ءبىر, مىنا جەردەن ءبىر بۇرق ەتە قالاتىن ۇرىس قيمىلدارىنا نەمەسە ءبىر رەتتىك تەررورلىق ارەكەتىنە پايدالانىلادى. وسى جەردە ايتا كەتۋ كەرەك, 2011-2012 جىلدارى بولعان وقي­عالاردان كەيىن ءمۇفتيات زيالىلارى ءدىني تەرروريزم مەن ەكس­ترەميزمنىڭ الدىن الۋعا جاۋاپتى ورىندارعا سالافيت-ۆاححابيتتەردى ۇستامدى جانە راديكال دەپ ءبولۋ قاتە ەكەنىن, بۇلاي قاتەلەسۋدىڭ سالدارى قوعام ءۇشىن دە, مەملەكەت ءۇشىن دە قاۋىپتى بولۋى مۇمكىن ەكەنىن بىرنەشە رەت ەسكەرتتى. – راديكالعا اينالاتىندار ءداستۇرلى يسلامي ادەبيەتتى وقىمايدى, يمامداردىڭ ايت­قانىن تىڭدامايدى, كەرەك دەسەڭىز, ولاردى ەلەمەيدى دە. دۇرىس كىتاپتار مەن كىتاپ­شالار جەتكىلىكتى شامادا شىعا­رىلىپ جاتىر, جالعان ءدىني اعىمداردىڭ قاۋىپتىلىگى تۋرالى ۋاعىزدار دا ايتىلۋدا. تەرىس اعىمعا كىرگەندەر وزدە­رىن تەرىس جولعا تۇستىك دەپ ەسەپ­تەمەيدى. ماسەلە, سوندا. ولار وزدەرىنىكىن ءجون, ءادىل سانايدى. سولاردىڭ كوكىرەك كوزىن قالاي اشۋعا بولادى؟ ولار شەتەلدەردەن قاڭعىپ كەلگەن الدەكىمدەرگە ەمەس, ءوزىمىزدىڭ يمامدارعا قۇلاق اسۋى ءۇشىن نە ىستەۋ كەرەك؟ – راديكالدىق تەرىس اعىمداردىڭ الەمدىك كوشباسشىلارى ءوز ءىزباسار­لارىنىڭ الدىندا قالىپتاسقان رەسمي ءدىنباسىلاردى, ولاردىڭ ءىلىمىن, ادەبيەتىن, تاعى باسقاسىن قارالاۋعا ۇلكەن كۇش سالادى. رەسمي ءدىن وكىلدەرىنە قاتىستىنىڭ بارىنە – ۋاعىزدارىنا, كىتاپ­تارىنا, ساباقتارىنا, جيىندارىنا, ت.ب. ولاردا قاتاڭ تۇردە تىيىم سالىنعان. راديكالدىق اعىمداردىڭ جەتەكشىلەرى ءوز ءشا­كىرتتەرىنە ولاردى اداسقاندار, كۇناھارلار, ءتىپتى سايتاننىڭ قۇلدارى دەپ تۇسىندىرەدى. ياعني, اقيقات جولىمەن كەلە جاتقان تەك ءبىز, راديكالدى اعىمداردىڭ كوشباسشىلارى دەسەدى. بۇل جەردە توسىلىپ قالماۋ ءۇشىن ءدىن سالاسى وكىلدەرى ءدىني, قۇقىقتىق, تاريحي ءبىلىمىن تەرەڭ­دەتە ءتۇسۋى قاجەت. ويتكەنى, تەرىس اعىم كوشباسشىلارى ءداستۇرلى يسلام ءدىنىنىڭ قاعيداتتارىنا كۇمان كەلتىرىپ, داۋ شىعارعان كەز كەلگەن جاعدايدا وعان تىزگىندى بەرىپ قويمايتىنداي بولۋ كەرەك. قازاقستان مۇسىلماندارىنا شەتەلدەردەن جاسالاتىن كەز كەلگەن ىقپال قاۋىپتى بولاتىنىن ەستەن شىعارماعان ابزال. ويتكەنى, قازاقستاندىقتار شەتەلدىك ۋاعىز ايتۋشىنىڭ ءدىني-ساياسي سارىنداعى سوزدەرىنە ەرەدى, شەتەلدىك ءدىني ورتالىقتارعا قاراپ بوي تۇزەيدى. بۇل مەملەكەت قاۋىپسىزدىگىنە قاتەر توندىرەدى. باس بوستاندىعىنان ايىرۋ ورىندارىندا ەكسترەميستىك جانە تەرروريستىك ارەكەتتەرى ءۇشىن وتىرعان ازاماتتار, سونداي-اق, ۇرىس قيمىلدارى ءجۇرىپ جاتقان جاقتارعا كەتكەندەر سالافيزم-ۆاححابيزم يدەولوگياسىن ۇستانۋ­شىلار ەكەنىن ءومىردىڭ ءوزى دالەلدەپ وتىر. سولاردىڭ ىشىندە ءداستۇرلى يسلامنىڭ بىردە-ءبىر وكىلى جوق. ەلباسى دا ءوز سوزىندە: «سوقىر فاناتيزم ءبىزدىڭ بەيبىتسۇيگىش حال­قىمىزدىڭ پسيحولوگياسى مەن دىلىنە مۇلدە جات. ول قازاق­ستاننىڭ مۇسىلماندارى ۇست­اناتىن حانافي مازھابىنا قاراما-قايشى», – دەگەن بولاتىن. – اڭگىمەڭىزگە راحمەت. اڭگىمەلەسكەن قايرات ءابىلدينوۆ, «ەگەمەن قازاقستان» قاراعاندى