25 جىلدىڭ 25 ءساتى
پرەزيدەنتتىڭ ءباسپاسوز قىزمەتى مەن «ەگەمەن قازاقستاننىڭ» بىرلەسكەن جوباسى
«مەن ءوز حالقىمنىڭ جولىندا باسىمدى بايگەگە تىككەن اداممىن. ماعان ارى ءۇشىن جانىن ساداعا ەتەتىن وسىنداي تەكتى حالىققا, مەنى ۇلىم, پەرزەنتىم دەپ توبەسىنە كوتەرگەن حالىققا, ارعى-بەرگى قازاق بالاسىنىڭ بىردە-ءبىرىنىڭ پەشەنەسىنە بۇيىرماعان باقىتتى – تولىققاندى, تاۋەلسىز مەملەكەت قۇرۋدىڭ قاسىندا بولۋ باقىتىن بۇيىرتقان حالىققا قىزمەت ەتۋدەن ارتىق ەشتەڭەنىڭ كەرەگى جوق. وسى جولدا مەن بويىمداعى بار قايرات-قابىلەتىمدى, ءبىلىم-بىلىگىمدى اياماي جۇمسايمىن, قانداي دا تاۋەكەلگە بارامىن», دەگەن ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ۇلتتى ۇيىتىپ, جۇرتتى جۇمىلدىرۋىنىڭ ارقاسىندا بۇگىنگى كەمەل كۇنگە تابان تىرەدىك. وسى كەمەل شاققا جەتۋ جولىندا پرەزيدەنت قارجى قىسپاعى بۇيىرگە ينەدەي قادالىپ, قادامدى اشتىرماي جاتقاندا, كورەگەندىكپەن بەلدى بەكەم بۋىپ, بۇگىن قينالعان جاننىڭ ەرتەڭ سىيلاناتىنىنا سەنىپ, 1993 جىلدىڭ 5 قاراشاسىندا «بولاشاق» حالىقارالىق ستيپەندياسىن تاعايىندادى. بۇل ەل تاريحىنا التىن ارىپپەن جازىلاتىن وقيعا ەكەنى شىندىق. سەبەبى, ونىڭ ناتيجەسىن قازىر كورىپ تە, ءبىلىپ تە, سەزىپ تە وتىرمىز. بۇدان كەيىن مەملەكەت باسشىسى «نازارباەۆ زياتكەرلىك مەكتەپتەرىن», ودان سوڭ «نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتتى» اشۋعا مۇمكىندىك جاسادى. «بولاشاق» بولاشاقتىڭ باستاۋى بولدى قۇرىعى ۇزىن دەگەن كەڭەس ءداۋىرىنىڭ شاڭىراعى وپىرىلىپ ورتاسىنا ءتۇسىپ, قۇرساۋداعى قۇلدىق سانانى تاۋەلسىزدىك ۇعىمى قاعىپ-سىلكىپ, سىرەسكەن قاتاڭ قاعيدالار كەلمەسكە كەتىپ, ەلدىڭ كەلەشەگى ءۇشىن دەلىنگەن ۇلكەن جۇمىس وسىدان 23 جىل بۇرىن قولعا الىنىپ, كوپتەگەن تالاپتى جاس «بولاشاق» باعدارلاماسى بويىنشا شەتەلدىڭ جوعارى وقۋ ورىندارىندا ءبىلىم الۋعا تالپىندى. ەلباسىنىڭ سول باعدارلاماسى اياسىندا 1994 جىلى ءبىر توپ قازاقستاندىق ستۋدەنت, العاش رەت شەتەلدىك جوعارى وقۋ ورىندارىنا جىبەرىلدى. 1997 جىلى ەل دامۋىنىڭ نەگىزگى كەزەڭى ايقىندالعانى بەلگىلى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ 2030 جىلعا دەيىنگى دامۋ ستراتەگياسى ۇسىنىلدى. بۇل قۇندى قۇجاتتىڭ ماقساتتارى مەن مىندەتتەرىن ءتيىمدى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن «بولاشاق» باعدارلاماسىنا وزگەرىستەر ەنگىزىلدى. ويتكەنى بەل الىپ كەلە جاتقان نارىق تالابى ەسكى سۇرلەۋدى ىسىرىپ, جاڭا جول سوراپتارىن العا تارتتى. وسىعان بايلانىستى سول جىلدىڭ ناۋرىز ايىندا ەلباسى جارلىعىمەن «بولاشاق» باعدارلاماسىنىڭ ەرەجەسى ازىرلەندى. وندا قۇجاتتاردى قابىلداۋ, ۇمىتكەرلەردىڭ بىلىمىنە, بىلىگىنە قاراي ىرىكتەۋ, ۇيلەسىمسىزدىكتەردەن ارىلۋ, ستيپەندياتتار وقۋىن تولىق اياقتاعان سوڭ ولاردى ەلىمىزدىڭ مەملەكەتتىك ورگاندارىنا, ۇيىمدارىنا جۇمىسقا ورنالاستىرۋ ناقتىلاندى. 1994-1997 جىلدارى ستيپەنديا نەگىزىنەن ەكونوميكالىق جانە گۋمانيتارلىق سالا ماماندارىنا بەرىلدى. ۇمىتكەرلەر ءتورت ەلدە, ناقتىلاي تۇسسەك, اقش, ۇلىبريتانيا, گەرمانيا, فرانتسيادا وقىدى. تەحنيكالىق سالاعا دەن قويعان جاستار كوپ بولمادى. سوعان وراي, 2000 جىلى «قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ «بولاشاق» حالىقارالىق ستيپەندياسىن تاعايىنداۋ ءۇشىن ۇمىتكەرلەردى ىرىكتەۋ ەرەجەلەرىن بەكىتۋ تۋرالى» پرەزيدەنتتىڭ جارلىعىنا سايكەس ينجەنەرلىك جانە تەحنيكالىق ءبىلىمى بارلار شەت تىلدەرىنىڭ ءبىرىن ەركىن مەڭگەرمەسە دە كونكۋرسقا قاتىسۋ قۇقىعىنا يە بولدى. قوعام دامۋىنىڭ قارقىنىنا, ەل ومىرىندەگى وزگەرىستەردىڭ ۇردىسىنە قاراي مەملەكەت باسشىسى 2005 جىلعى ءوزىنىڭ حالىققا جولداۋىندا «بولاشاق» باعدارلاماسى بويىنشا وقيتىن جاستاردىڭ سانىن ءار جىل سايىن 3 مىڭ ادامعا ارتتىرۋدى تاپسىرىپ, جاستار الەمنىڭ وزگە دە جەتەكشى جوعارى وقۋ ورىندارىندا ءبىلىم الۋ قاجەتتىگىن مىندەتتەدى. نارىقتىق ەكونوميكانى ورنىقتىرۋدا باسەكەنىڭ ءباسى ەسەلەنە تۇسەتىنى ەسكەرىلىپ, باسىم باعىتتارعا يە يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋدى جۇيەلى ۇيلەستىرەتىن, ءبىلىم مەن عىلىم, مەنەدجمەنت, ماركەتينگ, لوگيستيكا, جاڭا اقپاراتتىق تەحنولوگيالار, تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىق, وزگە دە سالالاردىڭ قىر-سىرىن ۇعاتىن بىلىكتى كادر دايارلاۋدى ۋاقىت العا شىعاردى. ونىڭ ۇستىنە سۇرانىس تا ارتىپ كەلە جاتتى. باعدارلامانىڭ تياناقتى اتقارىلۋىن ويلاستىرا كەلىپ, ەل ۇكىمەتى 2005 جىلدىڭ ساۋىرىندە ارنايى قاۋلى قابىلداپ, «حالىقارالىق باعدارلامالار ورتالىعى» اكتسيونەرلىك قوعامىن قۇرىپ, قۇجات قابىلداۋ مەملەكەتتىك قىزمەتتەر تىزىمىنە ەنگىزىلدى. سول سەكىلدى, بۇرىن تالاپكەرلەر الەمنىڭ 13 ەلىندە ءبىلىم السا, ەندى شىعىسقا دا بەت بۇرۋ ويلاستىرىلدى. سول ارقىلى ۇمىتكەرلەر دۇنيەجۇزىنىڭ 33 مەملەكەتىندە وقۋعا قول جەتكىزدى. ولاردىڭ قاتارىندا قىتاي, جاپونيا, وڭتۇستىك كورەيا, مالايزيا, سينگاپۋر, ت.ب. بولدى. ەكونوميكاعا ەكپىن بەرەتىن مۇناي-گاز, ەنەرگەتيكا, بيوتەحنولوگيا, مەملەكەتتىك باسقارۋ ءتارىزدى ماماندىقتاردى وقىتۋ ءبىر جۇيەگە ءتۇستى. سونىمەن «بولاشاق» باعدارلاماسىنىڭ وتكەن جىلدارداعى كەزەڭىن قىسقاشا بەس تولقىنعا ءبولىپ تۇجىرىم ايتار بولساق, 1994-2004 جىلدارى مەملەكەتتىك باسقارۋ, ديپلوماتيا, ساۋدا سالاسى بويىنشا 785 ستۋدەنت وقىدى. ەكىنشى تولقىن – 2005-2007 جىلداردى قامتيدى. بۇل تۇستا 2574 ستيپەنديا بولىنگەنىن ەسكە سالا كەتەيىك. ءۇشىنشى تولقىن, ياعني 2008 جىلدان باستاپ قالاداعى عانا ەمەس, ەلدى مەكەندەردىڭ دە باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن ارتتىرۋ بويىنشا پرەزيدەنتتىڭ تىكەلەي تاپسىرماسىمەن اۋىل جاستارىنا جول اشىلدى. ءتورتىنشى تولقىندا – باكالاۆرياتقا وقىتۋ توقتاتىلدى. ەسەسىنە, جۇمىس بەرۋشىنىڭ سۇرانىسىنا قاراي مامان دايىنداۋ جولعا قويىلدى. 2012 جىلدان تاعىلىمدامادان ءوتۋ باعدارلاماسى نەگىزىندە ينجەنەرلىك-تەحنيكالىق, مەديتسينا, پەداگوگ قىزمەتكەرلەر ساناتىن كەڭ اۋقىمدا قامتۋ ءوز شەشىمىن تاپتى. سونىمەن بىرگە شەتەلدەردىڭ جوعارى وقۋ ورىندارىن بىتىرگەن جاستار ءوز ەلىمىزدە 5 جىل ەڭبەك ەتۋ دە دايەكتەلدى. بەسىنشى تولقىندا (2014-2016) ۇمىتكەرلەردى قابىلداۋ كەزىندە ساپاعا باسا نازار اۋدارۋ, ىرىكتەۋدە مولدىرلىكتى ساقتاۋ, شەتەل جانە مەملەكەتتىك ءتىلدى ءبىلۋ تالاپ ەتىلىپ, ماگيستراتۋرا باعدارلاماسىنا وراي, مادەنيەت جانە باق قىزمەتكەرلەرىن دە وقىتۋ باستالدى. 2015 جىلدان باستاپ اعىلشىن ءتىلىن ءوز وتانىمىزدا وقىتۋدى كوزدەيتىن «6+6» تىلدىك دايارلاۋدىڭ جاڭا مودەلى ىسكە قوسىلدى, ماگيستراتۋرا جانە دوكتورانتۋرا باعدارلاماسى قولجەتىمدى بولدى. باق دەگەندە جۋرناليستەر قاۋىمى ويعا ورالاتىنى انىق. وزگەلەر سەكىلدى جۋرناليستەر دە ۋاقىت تالابىنا ساي, باسەكەگە قابىلەتتى بولۋ كەرەكتىگى ويلانتىپ جۇرەتىن. ەندى ول دا «بولاشاق» باعدارلاماسى اياسىندا جۇزەگە اسۋ ۇستىندە. ارىپتەستەرىمىز وسى مۇمكىندىك نەگىزىندە بىرىنشىدەن, شەت ءتىلىن مەڭگەرۋگە, ەكىنشىدەن, وزگە جۇرتتارداعى باسىلىم تاجىريبەسىن ۇيرەنىپ قانا قويماي, مول تاعىلىم الۋىنا جاعداي تۋدى. «بولاشاق» باعدارلاماسى جۇمىس ىستەي باستاعان شيرەك عاسىرعا تاياۋ مەرزىمدە ستيپەندياتتاردىڭ ۇزىن سانى 12040 قۇرادى. شەتەلدە وقيتىن جاستارعا 2005-2016 جىلدارى 11255 ورىن ءبولىنىپتى. مۇنىڭ 3379-ى باكالاۆرياتتى, 5581-ءى ماگيستراتۋرانى, 36-سى اسپيرانتۋرانى, 87-ءسى كلينيكالىق ورديناتۋرانى, 248-ءى دوكتورانتۋرانى ءبىتىرىپ شىقسا, 1661 ادام تاعىلىمدامادان وتكەن. ءبىتىرۋشىلەردىڭ 97,3 پايىزى قىزمەتكە ورنالاسىپتى. 2016 جىلى «بولاشاق» باعدارلاماسىمەن وقيتىن تالاپكەرلەرگە 700 ستيپەنديا قاراستىرىلعان ەكەن. بيىل وتكەن رەسپۋبليكالىق كوميسسيانىڭ ەكى وتىرىسىنىڭ شەشىمىمەن 313 جاس ستيپەندياعا يە بولىپتى. «مەن ەشتەڭەگە قاراماستان جاستاردى الەمنىڭ ۇزدىك ۋنيۆەرسيتەتتەرىنە جىبەرۋ تۋرالى شەشىم قابىلدادىم. جانە دە مەن قاتەلەسپەپپىن. ءححى عاسىردا بولاشاقتى بولجاۋ ەمەس, ونى جاساۋ كەرەكتىگى انىق بولدى. بولاشاق جامان نەمەسە جاقسى بولا المايدى. ول ءبىز قالاي جاساساق سولاي بولادى», دەگەن ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ «بولاشاق» تۇلەكتەرىمەن ديدارلاسىپ تۇرۋدى داستۇرگە اينالدىرىپ كەلە جاتقانى بەلگىلى. «بولاشاق» باعدارلاماسىنىڭ 15 جىلدىعىنا وراي ەلوردادا وتكەن القالى جيىندا «قازىرگى شىندىق مىنانداي: بۇگىنگى مەملەكەت ءوزىنىڭ ينتەللەكتۋالدى رەسۋرستارىمەن باسەكەگە تۇسەدى. دامىعان ەلدەردىڭ ۇلتتىق بايلىعىنىڭ 75 پايىزى وسى ينتەللەكتۋالدىق كاپيتالدى قۇرايدى. باسەكەنىڭ باستىسى – ءبىلىم ءباسەكەسى», دەدى. ودان سوڭ «ينتەللەكتۋالدىق ۇلت-2020» ۇلتتىق يدەيا تۋرالى وي وربىتە كەلىپ, «يدەيانىڭ باستى ماقساتى – جاڭا قازاقستاندىقتاردى تاربيەلەۋ. ەلدى ادام كاپيتالى ارقىلى باسەكەگە قابىلەتتى ەتۋ. ول ءۇشىن بىرىنشىدەن, ءبىلىم جۇيەسىنىڭ يننوۆاتسيالىق دامۋىنا جول اشۋ كەرەك», دەپ بايلام جاساعان بولاتىن. ال حالىقارالىق باعدارلامانىڭ 20 جىلدىعىندا وركەن جايعان ەلىمىزدىڭ جاقسى ىستەرىنە جاستاردىڭ, اسىرەسە بولاشاقتىقتاردىڭ كوپ ۇلەس قوسىپ جاتقانىن تاراتا ايتىپ, «بولاشاق» ستيپەندياتتارىنىڭ بارلىعى «شانحاي رەيتينگىنىڭ» وندىعىنا كىرەتىن الەمنىڭ جەتەكشى ۋنيۆەرسيتەتتەرىندە ءبىلىم الۋدا. مۇنىڭ ءبارى «بولاشاق» باعدارلاماسىنىڭ جوعارى ناتيجەلىلىگىن بىلدىرەدى. الەمدىك عىلىم, ءبىلىم ورتالىقتارىندا وقۋ ارقاسىندا ەلىمىزدە جاس عالىمداردىڭ, پەداگوگتاردىڭ, مەنەدجەرلەردىڭ جاڭاشىل ورتاسى ءوسىپ-جەتىلۋدە», دەپ بۇل باعدارلاما ەلىمىز بويىنشا ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىنىڭ لوكوموتيۆىنە اينالعانىن العا تارتقان ەدى. سول القالى جيىنداردا بولاشاقتىقتار ەلباسى قامقورلىعىن ەرەكشە اتاعانى ەستە. مىسالى, دارىگەر دميتري گوربۋنوۆ العاشقى ستيپەندياتتاردىڭ ءبىرى ەكەنىن تىلگە تيەك ەتىپ, 2003 جىلى ەلباسى اشىپ بەرگەن ۇلتتىق ورتالىقتا قىزمەت ەتەتىنىن, كەيىنگى كەزەڭدە ول مەكەمەدە 2 مىڭ ادامنىڭ جۇرەگىنە كۇردەلى وپەراتسيا جاسالعانىن, ءوزى 160 ازاماتتى قاتارعا قوسقانىن جەتكىزسە, جيىرما جىلدىقتا ءسوز العان عالىم امانقوس مەكتەپتەگى: «پرەزيدەنتتىڭ «بولاشاق» باعدارلاماسى تەك جاستارعا عانا ەمەس, ءبىز سەكىلدى كەڭەس داۋىرىندە ءبىلىم العانداردىڭ دا وزگە ەلدەردە وقۋىنا مۇمكىندىك جاسادى», دەدى. زاڭگەر دياس يبراشەۆ: «شەتەلدە وقۋ ارقىلى وزگە ەلدەردىڭ زاڭدارىن تەرەڭ بىلۋمەن قاتار, وتاندىق زاڭدارىمىزبەن سالىستىرا وتىرىپ زەردەلەي الامىز. مۇنىڭ ءوزى قازاق ەلىنىڭ بىرتە-بىرتە وركەنيەت جولىنا تۇسە باستاعانىن, ەلباسى ايتقان تاپسىرمالاردى ورىنداۋعا نەگىز قالانعانىن دايەكتەيدى», دەگەن ەدى. «بولاشاقتىڭ» تاعى ءبىر تالانتتى تۇلەگى ساياسات نۇربەك: «ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ «قازاقستان-2050» باعدارلاماسى اياسىندا اتقارىلعان ىستەرگە بولاشاقتىقتار ءوز ۇلەستەرىن قوسا باستادى. بۇل باعدارلاما ۇرپاقتار ساباقتاستىعىن قالىپتاستىرىپ قانا قويماي, ادەمى ءداستۇردى ورنىقتىرىپ وتىر دەگەن بولاتىن. شىنىندا, «بولاشاق» تۇلەكتەرى قازىر ەل مەن ەلباسى سەنىمىن باتىل اقتاۋدا. مەملەكەتتىك قۇرىلىمداردا, ۇلتتىق كومپانيالاردا, وڭىرلەردە ونداپ ەمەس, جۇزدەپ قىزمەت ەتەدى. بەلدى مينيسترلىك تۇتقاسىن ۇستاعان ازاماتتار دا بارشىلىق. الماتى (ب.بايبەك) مەن استانا ء(ا.يسەكەشەۆ) قالاسىنىڭ اكىمدەرى دە «بولاشاق» ستيپەندياتتارى. وسى ارادا مەملەكەت باسشىسى: «ءبىزدىڭ بۋىن ءوزىنىڭ موينىنا تۇسكەن اۋىر جۇكتى تىك كوتەرىپ, تاۋەلسىزدىكتى ورناتتى. بولاشاقتا ونى الىپ ءجۇرۋ سىزدەردىڭ ەنشىلەرىڭىزگە بۇيىرادى», دەگەن ءسوزى ويعا ورالادى. زەرەكتەرگە ارنالعان زياتكەرلىك مەكتەپتەر ۇلت جاقسىسى, الاش رۋحتى احمەت بايتۇرسىن ۇلى 1913 جىلى: «...اۋەلى ءبىز ەلدى ءتۇزەۋدى بالا وقىتۋ ءىسىن تۇزەۋدەن باستاۋىمىز كەرەك», دەگەن ەكەن. وسى عاسىردا كوشباسشىمىز نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى: «بولاشاقتا ەڭبەك ەتىپ, ءومىر سۇرەتىندەر بۇگىنگى مەكتەپ وقۋشىلارى», دەدى. مۇنى ۇلت, ۇرپاق ماسەلەسىندەگى ۇندەستىك دەپ بىلگەنىمىز ابزال. مەملەكەت باسشىسى 2009 جىلى «ۇلتتىق ينتەللەكتىنىڭ دىڭگەگىن قۇرۋ قاجەت, قازاقستاننىڭ ينتەللەكتۋالدى ەليتاسىن تاربيەلەۋدىڭ ىرگەتاسى بولۋعا قابىلەتتى مەكتەپتەر قۇرۋ» دەپ باسەكەگە توتەپ بەرە الاتىن, ومىرگە وزىندىك بەلسەندى كوزقاراسى بار جوعارى بىلىكتى جەكە تۇلعانى تاربيەلەۋ, مەكتەپ قابىرعاسىنان باستاپ وقۋشىلاردى عىلىمي زەرتتەۋ جانە تاجىريبەلىك قىزمەتكە قاتىستىرۋ, قازاقستاندىق جانە الەمدىك ءبىلىم جۇيەسىنىڭ وزىق ۇلگىسىنە سايكەس جالپى ورتا ءبىلىمنىڭ يننوۆاتسيالىق مودەلىن جاساۋ كەرەكتىگىن ايتقان بولاتىن. وسىنىڭ نەگىزىندە قازاقستان رەسپۋبليكاسى تۇڭعىش پرەزيدەنتىنىڭ ينتەللەكتۋالدى مەكتەپتەرىنىڭ دامۋ ستراتەگياسى جاسالدى. ونى «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتىنىڭ 20 ينتەللەكتۋالدى مەكتەپتەرى» سەرپىندى جوباسى اياسىندا ىسكە اسىرۋ كوزدەلدى. ستراتەگيانىڭ باستى ماقساتتارى, ءبىرىنشى – يننوۆاتسيالىق ءبىلىم بەرۋ مودەلىن جۇزەگە اسىراتىن ينتەللەكتۋالدى مەكتەپتەر جۇيەسىن قۇرۋ جانە دامىتۋ; ەكىنشى – جوعارى ءبىلىم ساپاسىن قامتاماسىز ەتەتىن قازاقستاندىق جانە حالىقارالىق ءبىلىم بەرۋ ستاندارتتارىمەن سايكەستەندىرىلگەن فيزيكا, ماتەماتيكا جانە بيولوگيا باعىتتارىن قامتيتىن يننوۆاتسيالىق مودەل ازىرلەۋ; ءۇشىنشى – جاڭا ءبىلىم بەرۋ مودەلىنە ساي كادر پوتەنتسيالىن قالىپتاستىرۋ; ءتورتىنشى – حالىقارالىق ستاندارتتارعا ورايلاس مەكتەپتى باسقارۋدىڭ جاڭا مودەلىن قۇرۋ (ۇيىمدىق اكىمشىلىك, قارجى-شارۋاشىلىق); بەسىنشى – قازاقستاندىق جانە شەتەلدىك ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارىمەن ىنتىماقتاستىقتى ورىستەتۋ; التىنشى – جيناقتالعان جاعىمدى تاجىريبەنى وتانىمىزدىڭ باسقا جالپى ورتا ءبىلىم مەكەمەلەرىنە تاراتۋ. نازارباەۆ زياتكەرلىك مەكتەپتەرى – عىلىم, ءبىلىم, ەكونوميكا جانە ساياسات سالاسىندا دارىندى بالالارعا ارنالعان تاڭداۋلى وقۋ جەلىسى دەسەك, بۇل الدا ايتقان ەكى مودەل, ياعني جاراتىلىستانۋ – ماتەماتيكا, فيزيكا, حيميا, بيولوگيا پاندەرىن تەرەڭدەتىپ ءۇش تىلدە وقىتادى. ەكىنشى مودەل دە سول تاسىلمەن حالىقارالىق باكالاۆريات باعدارلاماسى بويىنشا ءبىلىم بەرەدى. بۇل ءادىس 35 جىلدان استام تاريحى بار, ديپلومىن الەمنىڭ 102 ەلى قولداپ, 1300-دەن استام ۋنيۆەرسيتەتى ماقۇلداعان وكسفورد, گارۆارد, كەمبريدج, يەل, سوربوننا, لوندوننىڭ ەكونوميكا مەكتەبى سياقتى اتتارى الەمگە ايگىلى ءبىلىم وردالارىندا ورنىققان ەكەن. ەلباسى بەلگىلەپ بەرگەن ناقتى باعىتتار بويىنشا جان-جاقتى ازىرلىكپەن باستالعان ءىس كوپ كەشىكپەي وتانىمىزدىڭ جاس ۇرپاعىنا ءبىلىم بەرۋدى جۇزەگە اسىردى. ءبىرىنشى ينتەللەكتۋالدى مەكتەپ 2009 جىلى استانادا بوي كوتەردى. ونىڭ تۇساۋكەسەر راسىمىنە ەلباسى ءوزى قاتىسىپ, «ءححى عاسىر ءبىلىم مەن عىلىم عاسىرى بولادى. سارقىلمايتىن, تەرەڭ بويلاعان سايىن ەسەلەپ ارتا بەرەتىن ءبىر بايلىق بار, ول – ءبىلىم. ال ءبىلىم نەگىزى – مەكتەپتە», دەپ ۇلبىرەگەن ۇل مەن قىزعا اق باتاسىن بەردى. سودان بەرى دە ءبىراز جىلدىڭ ءجۇزى بولدى. العا قويعان ماقسات – وتانىن شىن سۇيەتىن پاتريوتتار, كوپ ءتىل بىلەتىن, كرەاتيۆتى جانە سىني تۇرعىدان ويلايتىن, سالاماتتى ءومىر سالتىن ۇستايتىن, ساۋاتتى ءارى جاۋاپكەرشىلىكتى جاقسى سەزىنەتىن ۇرپاق قالىپتاستىرۋ بولسا, بۇل قازىر ءوز شەشىمىن تاپتى دەۋگە نەگىز بار. ءسوزىمىز جالاڭ شىقپاس ءۇشىن ناقتى مىسالداردى العا تارتالىق. نازارباەۆ زياتكەرلىك مەكتەپتەرىن بىتىرگەن تۇلەكتەر سانى 5256-نى قۇراپتى. ونىڭ ءاربىر ءۇشىنشىسى ۇزدىكتەر قاتارىنان تابىلسا, 65 پايىزى وتە جاقسى, جاقسى دەگەن باعا الىپتى. 15 پايىزى ءبىر عانا پاننەن 4 دەگەن باعا الىپ قالعان. ءار جىلى 12 سىنىپتى اياقتاعاندار IELTS تاسىلىمەن سىناق تاپسىرۋ ءۇردىسىن قالىپتاستىرعان. بيىلعى تۇلەكتەردىڭ 52 پايىزى 6 بالدىق كورسەتكىشپەن كوزگە ءتۇسىپتى. بۇلاردىڭ 89 پايىزى ءوز وتانىمىزدىڭ جوعارى وقۋ ورىندارىنا, 4 پايىزى تمد, وزگە دە مەملەكەتتەردىڭ ۋنيۆەرسيتەتتەرىنە قابىلدانعان. ءبىلىمى ۇزدىك, تىلدەردى جەتىك مەڭگەرگەن 108 تالانتتى جاس وڭتۇستىك كورەيا, گونكونگ, ۆەنگريا, اقش ەلدەرىنىڭ وقۋ گرانتىن جەڭىپ السا, 114 دارىندى تۇلەك ءبىر ەمەس وركەنيەتتى ەلدەردىڭ ەكى جوعارى وقۋ ورنىنىڭ گرانتىن يەلەنگەن, 14 ورەن جۇيرىك الەمدەگى الدىڭعى قاتارلى ۋنيۆەرسيتەتتەردىڭ 3 گرانتىنىڭ جەڭىمپازى اتانىپتى. بۇل كورسەتكىشتەر زياتكەرلىك مەكتەپتەردىڭ قول جەتكەن تابىسىن كورسەتەرى انىق. ەلدىڭ ىقىلاسىنا بولەنىپ, العىر جاستىڭ بابىن كەلتىرىپ, باعىن اشقان زياتكەرلىك مەكتەپتەردە ءوز جۇرتىمىزدىڭ 2442 تاڭداۋلى ۇستازدارى ساباق بەرەدى ەكەن. ولارمەن بىرگە 244 شەتەلدىك مۇعالىمنىڭ قىزمەت ەتىپ جۇرگەنىن ايتا كەتەلىك. مۇعالىم ۋاقىت تالابىنا قاراي ءبىلىمىن جەتىلدىرىپ وتىرۋ كەرەك دەسەك, بۇل تۇرعىدا تەك بيىلدىڭ وزىندە 306 پەداگوگ وزدەرىنىڭ شەبەرلىگىن شىڭداپتى. 168 ۇستاز مودەراتور دەڭگەيىنە كوتەرىلسە, 97 مۇعالىم بىلىكتى ساراپشى, 6 وقىتۋشى جوعارى دارەجەلى زەرتتەۋشى مۇعالىم دەڭگەيىنە جەتىپتى. تاعى ءبىر اتاپ ايتارلىق نارسە, نازارباەۆ زياتكەرلىك مەكتەپتەرى – ءۇش ءتىلدى ءبىلىم بەرۋ ءتاسىلىن الەمدىك تاجىريبەگە ساي جۇرگىزىپ كەلە جاتقانى بىردەن ءبىر ءبىلىم مەكەمەسى. ءبىلىم ۇياسىندا ءتىل ءبىلۋ ماسەلەسى جۇيەلى شەشىمىن تاۋىپ, ءار ساباقتىڭ ءوتۋ بارىسىندا, سويلەۋ مەن تىڭداۋ, وقۋ مەن جازۋ تياناقتى جۇرگىزۋ ءۇردىسى قالىپتاسقان. سودان دا بولۋ كەرەك, وقۋشىلاردىڭ ءۇش ءتىلدى تەرەڭ ءبىلىپ جاتقانى. زاماناۋي مەكتەپكە وقۋشىلاردى قابىلداۋ كونكۋرستىق نەگىزدە جۇرگىزىلەدى. سىناق دەربەس ءبىلىم بەرۋ ۇيىمىنىڭ Citو مەن CTY ورتالىقتارىمەن بىرلەسىپ ازىرلەگەن جاڭا جۇيە نەگىزىندە وتكىزىلەتىنىن نازارعا سالا كەتەيىك. اينالاسى ون جىلعا تولماعان ۋاقىت ىشىندە نازارباەۆ زياتكەرلىك مەكتەپتەرى جۇيەسىنە كىرەتىن 20 ءبىلىم ۇياسى وتانىمىزدىڭ بارلىق وڭىرىندە قازىر جاس ۇرپاققا ءبىلىم بەرىپ, تاربيە ۇيرەتىپ كەلەدى. بۇل بىلىمگە ۇمتىلعان ۇل مەن قىزعا جاسالعان كەرەمەت قامقورلىق ەكەنى ءسوزسىز.
ەلدەگى ەرەكشە ۋنيۆەرسيتەت
تاۋەلسىز مەملەكەتتىڭ الداعى دامۋ باعدارىن ايقىنداپ بەرگەن پرەزيدەنت ءوزىنىڭ «قازاقستان-2050» ستراتەگياسىندا «ەكى جەتەكشى يننوۆاتسيالىق كلاستەردى – نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتتى جانە يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيالار پاركىن دامىتۋدى جالعاستىرۋ كەرەك», دەگەن بولاتىن. قازىر سول نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەت ۇلتتىق برەندكە اينالدى دەۋگە بولادى. ەلباسىنىڭ تىكەلەي باستاماسىمەن, ءجىتى قامقورلىعىمەن شاڭىراق كوتەرگەن, الەمدىك دەڭگەيدەگى ءبىلىم مەكەمەلەرىمەن يىق تىرەستىرە باستاعان ايتۋلى وقۋ ورنى قازاق توپىراعىندا بۇرىن قالىپتاسا قويماعان ەليتالىق جوعارى وقۋ ورنى دەڭگەيىنە كوتەرىلدى. وتكەن بەلەستەرىنە, بۇگىنگى كوتەرىلگەن بيىگىنە نازار اۋدارساق, ىرگەتاسى 2009 جىلى قالانىپ, الىس-جاقىن شەتەلدەرگە بارماي-اق ءوز وتانىمىزدا الەمدىك ستاندارت دەڭگەيىنە ساي ءبىلىم بەرۋگە, عىلىمي زەرتتەۋلەرگە نەگىزدەلگەن ۋنيۆەرسيتەت 2010 جىلدىڭ كۇزىندە العاشقى تالاپكەرلەرگە ەسىك اشتى. سول جىلدىڭ جەلتوقسان ايىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسى پارلامەنتىنىڭ ءماجىلىسى «نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ» مارتەبەسى تۋرالى زاڭ قابىلدادى. 2011 جىلى ۋنيۆەرسيتەت قۇقىقتىق مارتەبەسىن وزگەرتىپ, «نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەت» دەربەس ءبىلىم بەرۋ ۇيىمى» دەپ اتالدى. ءداۋىر تالابىنا ساي كۇشتى عىلىمي قۇرىلىمى بار ءبىلىم ورداسىنا ۇزدىك ۇلتتىق جانە حالىقارالىق وقىتۋشىلار مەن زەرتتەۋشىلەر شاقىرىلىپ, ولارعا وقىتۋ بازاسى جاقسى جاراقتالعان مەكەمەدە شىعارماشىلىق جۇمىسپەن اينالىسۋعا بارلىق مۇمكىندىك جاسالدى. 2015 جىلدىڭ ماۋسىمىندا نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەت ءوزىنىڭ العاشقى تۇلەكتەرىن قاناتتاندىردى. 380 باكالاۆر مەن 142 ماگيسترانت ۋنيۆەرسيتەتتىڭ ديپلومدارىن الدى. وتكەن جىلدىڭ كۇزىندە وقۋ ورنىندا مەديتسينا مەكتەبى جۇمىسقا كىرىسىپ, جەلتوقسان ايىندا «قازاقستان رەسپۋبليكاسى ءبىلىم بەرۋدى دامىتۋدىڭ 2011-2020 جىلدارعا ارنالعان مەملەكەتتىك باعدارلاماسىن بەكىتۋ تۋرالى» پرەزيدەنت جارلىعىنا وراي, ۇكىمەت نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەت دەربەس ءبىلىم بەرۋ ۇيىمىنا زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتى مارتەبەسىن بەردى.
ۋنيۆەرسيتەتتىڭ بۇكىل تىنىس-تىرشىلىگىن مەملەكەت باسشىسى ءوز باقىلاۋىندا ۇستاپ كەلەدى. جولى تۇسكەن سايىن ءبىلىم بەرۋ, عىلىم ۇيرەنۋ, تاربيە تاعىلىمى جايلى كەڭەسىپ, قول جەتكەن جەتىستىككە ءدان ريزالىعىن ءبىلدىرىپ, الدا تۇرعان اۋقىمدى مىندەتتەردى شەشۋدى ويلاستىرىپ كەلە جاتقانى ءمالىم. سونداي ءبىر ادەمى جۇزدەسۋ بيىل دا ماۋسىم ايىندا بولدى. وقۋ ورنىن ءبىتىرىپ شىققان تۇلەكتەرگە ديپلوم تاپسىرۋ راسىمىنە قاتىسىپ, ۇستىمىزدەگى جىلى 638 مامان ۇلكەن ءومىر جولىنا شىققانىن جەتكىزىپ, «ۋنيۆەرسيتەت الەمدىك دەڭگەيدەگى عىلىم جانە ءبىلىم بەرۋ ورتالىعى بولىپ قالىپتاسقانىن ءبارىمىز ماقتان ەتەمىز. ونىڭ ۇستىنە, ستۋدەنتتەر ءۇشىن وقۋ تەگىن. نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتتە ءبىلىم الۋ قۇنى باكالاۆريات باعدارلاماسى بويىنشا – 4 جىلدا ورتا ەسەپپەن 87 مىڭ دوللار, ماگيستراتۋرا ءۇشىن 36 مىڭ دوللار بولدى. بۇل شىعىستاردىڭ بارلىعىن مەملەكەت وتەيدى, ويتكەنى بىزگە كادرلار وتە كەرەك», دەگەن ەدى. ءوز ەلىمىزدە دايىندالعان ماماندارعا شەتەلدە قانشا قارجى شىعىن بولاتىنىن ەسكە سالىپ, «مەملەكەت وقۋ اقىسىن, ستيپەنديا جانە كولىك شىعىندارىن تولەيدى. بۇل – وراسان مول قارجى. ماسەلەن, «بولاشاق» ءبىر ماگيستردى وقىتىپ شىعۋدىڭ قۇنى ۇلىبريتانيادا – جىلىنا 55 مىڭ دوللار, اقش-تا ەكى جىلدا – 136 مىڭ دوللار. PhD باعدارلاماسى ءبىر دوكتورانت ءۇشىن ۇلىبريتانيادا ءتورت جىلعا – 200 مىڭ دوللار, اقش-تا بەس جىلدا 400 مىڭ دوللار تۇرادى», دەپ ناقتى دايەكتەر كەلتىرىپ, مەملەكەتىمىز ءبىلىم الۋعا تالپىنعاندارعا ۇلكەن قامقورلىق كورسەتىپ جاتقانىن ايتقان بولاتىن.
ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ وسىنداي وزىق يدەياسىنىڭ ارقاسىندا قىرۋار قارجى ۇنەمدەۋگە بولاتىنىن جوعارىداعى باعا دەرەكتەرى ايقىندايدى. وعان قوسا كۇنى ەرتەڭ الدىڭعى تولقىننىڭ ءىزىن باسىپ, ءىسىن ىلگەرى اپاراتىن ۇل مەن قىز, ولاردىڭ اتا-انالارى, ەندىگى جەردە وزگە ەلدىڭ ءبىلىم بەرۋ مەكەمەسىنە ەمەس, وتاندىق نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتكە تۇسۋگە تالپىناتىنى, ءۇمىتىن ۇكىلەپ, ارمانىنا قانات ەتىپ بايلارى حاق. جالپى, نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتتىڭ ستراتەگيالىق ماقساتتارىنا كوڭىل اۋدارساق, ءبىرىنشى – وتانىمىزداعى ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىن رەفورمالاۋداعى كوشباسشىلىق, بۇل دەگەنىمىز, جيناقتالعان الەمدىك تاجىريبەنى قازاقستاندىق جوعارى وقۋ ورىندارى مەن زەرتتەۋ ورتالىقتارىنا تاراتۋدى قامتاماسىز ەتۋ; ەكىنشى – اكادەميالىق كوشباسشىلىقتى دامىتۋ جانە ونى قولداۋ ارقىلى ۋنيۆەرسيتەتتىڭ العا قويعان ميسسياسىنا جەتۋ; ءۇشىنشى – عىلىمي كوشباسشىلىقتا تورتكۇل دۇنيەنىڭ ايتۋلى عالىمدارىمەن جانە زەرتتەۋ ورتالىقتارىمەن ارىپتەستىكتى, الەمدىك دەڭگەيدەگى عىلىمي زەرتتەۋ جۇيەسىن ورنىقتىرۋ; ءتورتىنشى – دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىندا قىزمەت كورسەتۋ مودەلىن جاساۋ, ونى قازاقستاننىڭ دەنساۋلىق ساقتاۋ ءىسىندەگى قىزمەت كورسەتۋ مودەلى رەتىندە قالىپتاستىرۋ; بەسىنشى – يننوۆاتسيالار جانە عىلىمدى وندىرىسكە ەنگىزۋدە ەلدەگى يننوۆاتسيالىق نەگىزگى قوزعاۋشى كۇشى بولۋ, مۇنىمەن بىرگە, استانانىڭ وڭىرلىك يننوۆاتسيالار ورتالىعىنا اينالۋىنا ىرگەتاس قالاۋ. مىنە, قانداي كەلەلى ىستەر العا قويىلىپ وتىر.
ۋنيۆەرسيتەتتەگى ستۋدەنتتەردىڭ جالپى سانى 3 916 ەكەن. بيىل 1 200 تالاپكەر قابىلدانىپتى. ولارعا 300-گە جۋىق پروفەسسور, نۇسقاۋشىلار, وقىتۋشىلار ءبىلىم بەرەدى. وقيتىن مىڭداعان جاستارعا دا, قىزمەتكەرلەرگە دە بارلىق جاعداي قاراستىرىلعان. وقۋ بازالارى الەمدىك دەڭگەيدە جاراقتالعان. مامان دايىنداۋ ءىسى باكالاۆريات, ماگيستراتۋرا, دوكتورانتۋرا باعدارلامالارى بويىنشا جۇرگىزىلەدى. ايتالىق, باكالاۆريات: ينجەنەريا, عىلىم جانە تەحنولوگيالار, گۋمانيتارلىق جانە الەۋمەتتىك عىلىمدار مەكتەبى جۇيەسىندە جۇرگىزىلسە, ماگيستراتۋرا: جوعارى ءبىلىم بەرۋ, جوعارى مەملەكەتتىك ساياسات, جوعارى بيزنەس, ينجەنەريا, عىلىم جانە تەحنولوگيالار, گۋمانيتارلىق جانە الەۋمەتتىك عىلىمدار, مەديتسينا مەكتەپتەرىندە ورىندالىپ كەلەدى. ال دوكتورانتۋرا: جوعارى ءبىلىم بەرۋ, ينجەنەريا, مەديتسينا مەكتەپتەرىندە جۇزەگە اسۋ ۇستىندە. سول سەكىلدى, عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىقتارىنىڭ ءوزى ءبىر جاتقان الەم دەۋگە بولادى. وندا ءومىر تۋرالى عىلىمدار, ەنەرگيا ۇنەمدەۋ, دەنساۋلىق ساقتاۋ, وزگە دە الۋان ءتۇرلى ىزدەنىستەر «Nazarbayev University Research and Innovation System», «National Laboratory Astana», باسقا دا ورتالىقتاردا ادامنىڭ اقىل-ويى مەن زاماناۋي تەحنيكا, تەحنولوگيانىڭ كومەگىمەن اتقارىلىپ, ونىڭ ناتيجەلەرى وندىرىستە, وزگە دە ءتيىستى ورىنداردا ءوز ناتيجەسىن كورسەتىپ كەلەدى. نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتتىڭ ستراتەگيالىق دامۋ مودەلى الەمنىڭ ۇزدىك 30 ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەيتينگىندەگى جەتەكشى جوعارى وقۋ ورىندارىمەن ارىپتەستىككە نەگىزدەلگەن. ءبىلىم ورداسىنىڭ الدا ايتقان ءار مەكتەبى مەن زەرتتەۋ ورتالىعى دۇنيە ءجۇزىنىڭ تومەندەگىدەي جەتەكشى ۋنيۆەرسيتەتتەرىمەن جانە عىلىمي ورتالىقتارىمەن سەرىكتەستىكتە جۇمىس ىستەۋدە. ماسەلەن, University College London ( ۇلىبريتانيا) – ينجەنەريا مەكتەبىنىڭ ارىپتەسى, ال University of Pittsburgh (اقش) – مەديتسينا مەكتەبىنىڭ, National University of Singapore, Lee Kuan Yew School of Public Policy (سينگاپۋر) – جوعارى مەملەكەتتىك ساياسات مەكتەبىنىڭ سەرىكتەسى بولىپ سانالادى. بۇدان وزگە دە ارىپتەستەر بارشىلىق.
بيىل اتالمىش وقۋ ورنىندا بولعاندا ەلباسى: «شيرەك عاسىردا ءبىزدىڭ وتانىمىز بارشا قازاقستاندىقتار ەڭبەگىنىڭ ارقاسىندا بۇرىن-سوڭدى بولماعان جەتىستىكتەرگە قول جەتكىزدى. بىرقاتار جاھاندىق رەيتينگتەر كورسەتكىشتەرى بويىنشا, قازاقستان قازىردىڭ وزىندە دامىعان 50 ەلدىڭ قاتارىنا قوسىلدى. بۇگىندە ءبىزدىڭ الدىمىزدا بۇرىنعىدان دا اۋقىمدى مىندەتتەر تۇر. الەمنىڭ دامىعان 30 ەلى قاتارىنا قوسىلۋ جونىندەگى ءورشىل ماقساتقا جەتۋ ءۇشىن «100 ناقتى قادام» ۇلت جوسپارى جۇزەگە اسىرىلۋدا», دەدى. شىنىندا, شيرەك عاسىر ىشىندە كوتەرىلگەن بەلەس, شىققان بيىك ازاتتىق قولعا تيگەن جىلدارى «دۇنيەدە تاۋەلسىز قازاق ەلى بار», دەپ جار سالعان كوشباسشى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ تىنىمسىز تىرلىگىنىڭ, قاجىرلى قايراتىنىڭ, ەرەن ەڭبەگىنىڭ جەمىسى مەن جەڭىسى ەكەنى انىق.
ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ 2014 جىلعى ۇلتىمىزدىڭ ۇيىتقىسى سانالاتىن ۇلىتاۋ تورىندە بەرگەن سۇحباتىندا, «ءبىزدىڭ ەلدىگىمىز, قازاق جۇرتىنىڭ ارعى ءتۇبى عۇنداردان باستالادى. عۇنداردان كەيىن كوك تۇرىكتەرگە جالعاسادى. ودان كەيىن التىن وردا ورنىعادى. ءسويتىپ, حاندىق داۋىرگە ۇلاسىپ, كەيىن بىرتىندەپ, تاۋەلسىزدىككە كەلىپ تىرەلەدى. وسىنداي ۇلكەن تاريحىمىز بار. جاستارىمىز مۇنى ءبىلۋ كەرەك. ءبىز كەشە عانا پايدا بولا قالعان حالىق ەمەسپىز» دەي كەلىپ, «ۇرپاقتار ءبىرىنىڭ جولىن ءبىرى جالعايدى. ول جول – سارا جول, ءماڭگىلىك ەلدىڭ جولى!», دەگەن ەدى. سول ءماڭگىلىك ەلدىڭ – ماڭگىلىك جولىندا اتقارىلعان ەل دامۋىنىڭ مىقتى تۇعىرىنا اينالعان, الدا تاراتا ايتقان ءبىلىم بەرۋدەگى باياندى باعدارلار ازات ەلدىڭ ومىرىندەگى ايتۋلى وقيعا ەكەنى ءسوزسىز. بۇل جۇمىس ەل تاريحىندا ءوز تاڭباسىمەن قالاتىنى اقيقات.
سۇلەيمەن مامەت,
«ەگەمەن قازاقستان»
سۋرەتتى تۇسىرگەن ەرلان وماروۆ, «ەگەمەن قازاقستان»
