اشىق پىكىر, كەلەلى وي

سارسەنبىدە جۇرتشىلىق پەن ءماسليحات دەپۋتاتتارى الدىندا وبلىس اكىمى سەرىك ۇمبەتوۆ ءوڭىردىڭ 2010 جىلعى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋى مەن الداعى نەگىزگى باعىتتارى جايلى ەسەپ بەردى. بايانداما قازاقستان رەسپۋبليكا­سىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ «بولاشاقتىڭ ىرگەسىن بىرگە قالايمىز» اتتى حالىققا جولداۋىن باسشىلىققا الىپ, الداعى ات­قارىلاتىن اۋقىمدى ىستەردى جۇيەلەۋمەن ءوربىدى. جولداۋدا ەلىمىزدىڭ ءوسىپ-وركەن­دەۋى­نىڭ باسىم باعىتتارى مەن كەلەلى مىندەتتەرى, قالىپتى دامۋ ۇستىندەگى قۋاتى, بەرەكەلى بولاشاعى ايقىندالعان. مۇنىڭ ءوزى جەتىسۋ جۇرتشىلىعىنان دا قولداۋ تاۋىپ, بارلىق دەڭگەيدەگى اكىمدەردىڭ ەسەپتىك كەزدەسۋلەرىندە اشىق پىكىر, ورىندى وي قالىپتاسىپ, اشىقتىق سيپاتتا جالعاسقانى ايتىلدى. وبلىستاعى اۋىلدىق, كەنتتىك, قالا­لىق وكرۋگ اكىمدەرى 10-20 قاڭتار ارا­لى­­عىندا  90 مىڭ ادام قاتىسقان 724 كەز­دەسۋ ءوت­كى­زىپ­تى. وندا 2522 تۇرعىن سويلەپ, 914 ۇسى­نىس ەن­گىزگەنىن حالىقتىڭ بەلسەندىلى­گىنىڭ ار­تۋى­­مەن بايلانىستىرۋعا بولادى. ال اۋدان, قالا اكىمدەرىنىڭ تۇرعىندار الدىن­داعى 286 ەسەپ بەرۋ كەزدەسۋلەرىنە 70 مىڭ­داي ادام قاتى­سىپ, 1287-ءسى جارىسسوزگە قا­تىس­قان. وتكەن جىلعى وبلىستىق ءماسليحات­تىڭ كەڭەيتىلگەن سەسسياسىندا ەسەپ بەرگەن وبلىس باسشىسىنا 26 ۇسىنىس پەن ەسكەرتۋ ايتىلعان ەدى. بۇگىن ولاردىڭ 24-ءى ورىن­دال­عانى حالىققا جەتكىزىلدى. ءنا­تيجەسىن­دە, تالدىقورعانداعى 86 تۇرعىن ءۇي تەكسەرىلىپ, شاتىرلارىن ءۇش كەزەڭدە ءجون­دەۋ ءۇشىن سمەتالىق-جوبالىق قۇجات­ت­اما ءازىر­لەنىپ, قۇرىلىس جۇمىستارى جالعاسسا, وزگە دە ماسەلەلەردىڭ تياناعى كەلتىرىلگەن. جەتىسۋلىقتار وتكەن جىلى ونەر­كا­سىپتە  345,1 ملرد. تەڭگەنىڭ ءونىمىن ءوندى­رىپ, جىل وتكەن سايىن وڭدەۋ كاسىپ­ورىن­دارىنىڭ ۇلەسى ءوسۋ ۇستىندە. وڭىردە ۇدە­مەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدارلاماسىمەن وتكەن جىلى  جالپى قۇنى 18,3 ملرد. تەڭگەلىك 10 نىسان پاي­دا­­لانۋعا بەرىلگەن. سونداي-اق, يندۋستريا­­­لان­­دىرۋ كارتاسىنان تىس 34 جاڭا نىسان ىسكە قوسىلىپ, جۇزدەگەن ادام جۇمىسپەن قامتىلسا, باعدارلاما اياسىندا تالعار اۋدانىندا كورەيلىك جۇك اۆتوموبيلدەرى مەن اۆتوبۋستارىن ءىرى توراپتاعى قۇراس­تىرۋ زاۋىتىنىڭ  ءبىرىنشى كەزەگى ىسكە قو­سىل­عان. اعىمداعى جىلى تاعى 10 جوبا­نى جۇزەگە اسىرۋ جوسپارلانۋدا. اگرارلىق سەكتوردا 227,8 ملرد. تەڭگە­نىڭ جالپى ءونىمى ءوندىرىلىپ, ءونىم ءوندىرۋ كولەمى جونىنەن وبلىس رەسپۋبليكادا ءبىرىنشى ساتىدا تۇرعانى دا ايتىلدى. اۋىل شارۋاشىلىعىن مەملەكەت تاراپىنان  قولداۋ كولەمى جىل سايىن ارتىپ, ەسەپتى كەزەڭدە بۇل ماقساتتا وبلىستا ون ميللياردتان استام قارجى يگەرىلگەن. الماتى قالاسىنىڭ ماڭىنان ازىق-ت ۇلىك بەلدەۋىن قۇرۋ ماقساتىندا 44,2 ملرد. تەڭگە بولاتىن 48 ينۆەستيتسيالىق جوبا ازىرلەنسە, ونىڭ ىشىندە 2010 جىلى قۇنى 7,4 ملرد. تەنگەنى قۇرايتىن  9 جوبا جۇزەگە اسىرىلىپتى. ال, 28 جوبانىڭ 12-ءسى اعىمداعى جىلى ىسكە اسىرىلسا, 16 جوبا 2015 جىلعا دەيىن ورىندالماقشى. ماسەلەن, ازىق-ت ۇلىك ونىمدەرىن مولايتۋدا شيكىزات وڭدەۋگە ەرەكشە كوڭىل ءبولىن­گەن. كوكسۋ جانە ىلە اۋداندارىندا ماي­لى داقىلداردى, ەڭبەكشىقازاق اۋدانىن­دا جەمىس-كوكونىس,  ىلە جانە تالعار اۋ­دان­دا­رىن­دا ءسۇت ونىمدەرىن وڭدەيتىن جاڭا زاۋىت­­تار تۇتىنۋشى سۇرانىسىن قاناعات­تان­دىرعانى سونىڭ دالەلى. جالپى, وب­لىستا اگرارلىق سەكتور ونىمدەرىن قايتا وڭدەۋ سالاسىندا 819 كاسىپورىن جۇمىس ىستەپ, وندا 17 مىڭداي ادام جۇمىسپەن قام­تىلدى, دەدى بايانداماشى. وبلىس اكىمى, سونىمەن قاتار, قانت ءوندىرىسىن ارتتىرۋ, سۋارمالى جەرلەردى ۇتىمدى پايدالانۋ,  باسەكەگە قابىلەتتى  اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن ۇقساتۋ باعىتىندا نەعۇرلىم بەلسەندى, ۇتىمدى جۇمىس جۇرگىزۋ قاجەتتىگىن ناقتىلادى. ءوڭىر ەكونوميكاسىنىڭ دامۋى ورتا ءجا­نە شاعىن بيزنەستىڭ وركەندەۋىنە  تاۋەل­دى. وتكەن جىلى اتالعان سالادا 472 ملرد. تەڭ­گەنىڭ ءونىمى ءوندىرىلىپ, جەرگىلىكتى بيۋدجەتكە 12,7 ملرد. تەڭگە كولەمىندە ءتۇسىم ءتۇسىپتى. ەسەپتى كەزەڭدە شاعىن نەسيە بەرەتىن ۇيىم­دار ارقىلى شاعىن جانە ورتا بيزنەس جوبا­لارىنا 3,8 ملرد. تەڭگە نەسيە بەرىلگەن. «بيز­نەستىڭ جول كارتاسى – 2020» باع­دار­لاماسى اياسىندا رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن 1,5 ملرد. تەڭگە ءبولىنىپ, ونىڭ 509 ملن. تەڭگەسى يندۋستريالىق ينفراقۇرى­لىم­دى دامى­تۋعا جۇمسالعانى دا ايتىلدى. وڭىردە 69 ەلدى مەكەن تابيعي گازبەن قام­تىلعان. وبلىس بويىنشا گاز قۇبى­رى­نىڭ جالپى ۇزىندىعى 1,6 مىڭ شاقى­رىم­دى قۇرايدى. «جول كارتاسى» باع­دارلاما­سىن جۇزەگە اسىرۋ كەزىندە تال­دى­قورعان قالاسىنداعى سۇيىتىلعان گاز­دىڭ 94 توپ­تىق رەزەرۆۋار­لىق قوندىرعىلارى جوندەۋ­دەن ءوتتى. ءناتي­جەسىندە, 14 مىڭنان استام پاتەردى  ورتا­لىق گازبەن جابدىقتاۋ جۇيە­س­ىنە قوسۋعا مۇمكىندىك تۋعىزىلدى. باياندامادا «اۋىز سۋ» باعدارلاماسى اياسىندا قولعا الىنعان جۇمىستار مەن «سارىوزەك – قورعاس – قوعالى – كوكسۋ – قارابۇلاق» اۆتوجولدارى  قايتا قال­پى­نا كەلتىرىلگەنى, ءبىلىم بەرۋ مەن دەن­ساۋ­لىق ساقتاۋ, مادەنيەت سالالارىنداعى ات­قارىل­عان جۇمىستارعا ەگجەي-تەگجەيلى توق­تال­عان وبلىس اكىمى بۇل ماقساتتاعى جۇمىستار الدا دا جالعاساتىنىن اتاپ ءوتتى. وتكەن جىلى 33 000 جاڭا جۇمىس ور­نى اشىلسا, جۇمىسسىز رەتىندە تىركەلگەن 27 441 ادامنىڭ 26 236-سى جۇ­مىسقا ورنالاسقان. وتكەن جىلى 8 جاڭا مەكتەپ, 10 بالاباقشا سالىنسا, 59 شاعىن ورتالىق اشىلىپ, 130 ءبىلىم شاڭىراعى كۇردەلى جوندەۋدەن وتكەن. 2010 جىلى 13 ەمدەۋ مەكەمەسى سالىنسا, 171-ىنە كۇردەلى جوندەۋ جۇرگى­زى­لىپ, رەسپۋبليكالىق باعدار­لا­ما­مەن ەڭ­بەك­شىقازاق اۋدانىندا اۋرۋحانا, دوستىق كەنتىندە كوپ سالالى اۋرۋحانا, وتەگەن باتىر كەنتىندە ايماق­تىق بالالار اۋرۋ­حا­ناسى حالىق يگىلىگىنە اينال­عان. سونداي-اق, مادەنيەت مەكەمەلەرىنىڭ ماتەريالدىق بازاسىن نىعايتۋ بارى­سىن­دا دا جاقسى ىستەر جالعاسۋدا. حا­لىق­­تىڭ سالاماتتى ءومىر سالتىن قالىپ­تاستىرۋى مەن سپورتقا دەگەن ىنتاسىن ارتتىرۋ جەمىسىن بەرىپ  كەلەدى. وتكەن مەرزىمدە وبلىس اكىمىنىڭ ەلەك­تروندى سايتىنا تۇرعىنداردان 866 حات-حابار تۇسسە, ولار دەر كەزىندە جاۋاپ ال­عان. سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى كۇ­رەس, مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەردىڭ «ار-نا­مىس» كودەكسىن ساقتاۋ ماسەلەلەرى تۇ­راقتى باقىلاۋعا الىنىپ وتىر. – بۇگىن وتكەن جىلى 11 ناۋرىزدا بول­عان قىزىلاعاش وقيعاسىنا توقتال­ماي كەتە المايمىن. اپات ايماعىندا 542 ءۇي سالى­نىپ, 105 ءۇي كۇردەلى ءجون­دەۋدەن ءوتىپ, وسى زا­مانعى جاڭا كەنت پايدا بولدى. «جان­سۇگىروۆ» قوعامدىق قورىنا تۇسكەن قارجى ەسەبىنەن ءاربىر وتباسىنا قاجەتتى جاب­دىق­تار مەن جيھاز, باسقا دا جاع­داي­لار جا­سال­دى, – دەدى س.ۇمبەتوۆ. ەلباسىنىڭ «بولاشاقتىڭ ىرگەسىن بىرگە قالايمىز» جولداۋى  بۇگىندە جال­پى­ۇلتتىق يدەياعا اينالىپ, «نۇر وتان» پارتياسىنىڭ تاياۋدا وتكەن سەزىندە مەملەكەت باسشىسى اتاپ كورسەتكەندەي, «ءبىز بەرىك بىرلىگىمىزدىڭ ارقاسىندا ۇلان-عايىر جەتىستىككە قول جەتكىزدىك. الداعى ۋاقىتتا ءاۋىزبىرلى­گىمىزدى نىعايتا تۇسسەك, بۇدان دا بيىك بەلەستەردى باعىندىرا بەرەرىمىز انىق», دەگەن ءسوزى ءبىزدىڭ بارلىق جۇمى­سىمىزدىڭ وزەگى بولۋى ءتيىس. جانە ەل مەرەيىن اسقاقتاتاتىن بيىكتەردى باعىن­دىرامىز, دەدى س.ۇمبەتوۆ. «ونلاين» رەجىمىندە تىكەلەي بايلا­نىس ارقىلى بارلىق اۋدان, قالالاردا اكىمنىڭ ەسەبىن تىڭداعاندار سۇراق قو­يىپ, ناقتى جاۋاپ الۋىنا مۇمكىندىك تۋ­عى­زىلدى. وبلىس اكىمىنە ەسكەلدى, قارا­ساي, سارقان اۋداندارىنىڭ جۇرت­شى­لى­عى جول جوندەۋ, دارىگەرلىك قىز­مەت كور­سەتۋ, تاعى باسقا سۇراقتارىنا جاۋاپ السا, پانفيلوۆ اۋدانى, سارى­بەل اۋىلىن­داعا كوپ جىلدان بەرى قۇرىلىسى توقتاپ قالعان ءبىلىم شا­ڭى­راعىن سالۋ جايىن­داعى ماسەلە شەشىمىن تاباتىن بولدى. ول بويىنشا ءتيىستى مەكەمە باسشىلارى­نا جەدەل تاپسىرما بەرىلدى. جارىسسوزگە قاتىسقان شارۋا قوجا­لىعىنىڭ جەتەكشىسى, ەڭبەك ەرى كۇلاش ايتجانوۆا قارا جەردىڭ قاسيەتىن قادىر­لەگەن جاركەنتتىكتەر قول جەتكىزگەن جۇ­مىس­تارعا توقتالدى. ىلە اۋداندىق ءماس­لي­حاتىنىڭ دەپۋتا­تى, «ءداۋ­لەت-بەكەت» كوو­پەراتيۆىنىڭ ءتور­اعا­سى سىدىق داۋلەت اسىل تۇقىمدى تۇيە وسىرۋدەگى قول جەتكىزگەن تابىستارىن ورتاعا سالدى. تۇيە ءسۇتىن وڭدەيتىن زاۋىتتا وتكەن جىلى 850 توننا شۇبات ءوندىرىلىپ, 50 توننا ەت الماتى, استانا قالالارى مەن باسقا دا وبلىستار تۇتىنۋشىلارىنا ۇسىنىلىپتى. سونداي-اق, رايىمبەك اۋدانى, ش.ءۋا­ليحانوۆ اتىنداعى ورتا مەكتەپ مۇعا­لىمى ىڭكار قۋانىش­بەكقىزى «ديپلوممەن – اۋىلعا» باعدارلا­ماسىمەن كەل­گەنىن جەتكىزدى. جاس مامانداردى قول­­داۋ ماق­سا­تىن­دا اۋداندا جاقسى جۇ­مىس جال­عاسىن تاۋىپتى. قازىرگى كەزدە مەكتەپ بىتىرگەن 27 جاس تۇلەك وبلىس اكىمىنىڭ گرانتىمەن جوعارى وقۋ ورىندارىندا ءبىلىم الۋدا. ولار دا كۇنى ەرتەڭ قاتارى­مىزدى تولىق­تىرادى, دەدى ول. اتا-انا قامقورلىعىنسىز قالعان قام­كوڭىل بالعىندارعا وڭىردە مۇمكىن­دى­گىنشە قولداۋ كورسەتىلۋدە. سونىڭ ءبىرى وبلىس اكى­مىنىڭ وتكەن جىلعى ەسەبىندە «اينا­لايىن» بالالار ءۇيىنىڭ تۇلەگى ءداۋ­رەن توباجانوۆ باۋىرلارىمەن باس­پا­ناسىز ءجۇر­گە­نىن قىن­جىلا ايتقان-دى. بۇل جولى داۋرەن سول ءوتىنىشىنىڭ ورىن­دالعانىن, ءپا­تە­رلى بول­عانىن جەتكىزدى. وسىنداي الەۋ­مەت­تىك جا­عى­نان جەت­كىلىك­سىز قامتىل­عان ءى.جانسۇگىروۆ اتىن­داعى جەتىسۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەر­سي­تەتىنىڭ ستۋدەنتى ءاي­گەرىم شانشارباەۆا وب­لىس اكىمىنىڭ گران­تى­مەن ءبىلىم الۋعا قول جەتكىزىپتى. جانە 354 زا­مان­داسىم وسىن­داي جەڭىلدىكتى يەلەنۋدە, دەدى. سۇراق بەرگەندەر مەن سويلەگەندەر قاتارى ەداۋىر بولدى. ءبارى دە ساۋال­دارىنا ناقتى جاۋاپ الدى. كۇمىسجان بايجان. الماتى وبلىسى.