بەيبىتسۇيگىش ەل باستامالارى

الەم ساراپشىلارى تاراپىنان قىزۋ قولداۋ تاپتى «يادرولىق قارۋسىز الەم قۇرۋ» حالىقارالىق كونفە­رەنتسياسى اياسىندا بىرنەشە پانەلدىك سەسسيا ۇيىم­داستىرىلدى. وعان وتاندىق جانە شەتەلدىك ساراپشىلار قا­تىستى. ماسەلەن, «يادرولىق سىناقتارعا تىيىم سالۋ جانە بۇۇ-نىڭ يادرولىق قارۋسىزدانۋعا قول جەتكىزۋدەگى ءرولى» تاقىرىبىنداعى سەسسياعا قاتىسۋشىلار كوتەرىلىپ وتىرعان ماسەلەگە قاتىستى وزدەرىنىڭ وي-پايىمدارىن ورتاعا سالدى. «New Agenda Countries» ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمى ساراپشىلار توبىنىڭ مۇشەسى, بۇۇ باس حاتشىسىنىڭ قارۋسىزدانۋ ماسەلەلەرى جونىندەگى بۇرىنعى جوعارعى وكىلى سەرحيو دۋارتە مۇنداي جيىندار يادرولىق قارۋسىزدانۋ ماسەلەسىن, وسى باعىتتا جۇزەگە اسىرىلۋى ءتيىس ءىس-شارالاردى جان-جاقتى تالقىلاۋ ءۇشىن ماڭىزدى ەكەنىن العا تارتتى. كەيبىر ەلدەر وزدەرىنىڭ اسكەري قۋاتىن كۇشەيتكىسى كەلىپ وتىرعان جايى بار. مىنە, بۇلاردىڭ بارلىعى يادرولىق قارۋدان تۋاتىن قاۋىپ-قاتەردى كۇن تارتىبىنەن تۇسىرمەي وتىر. يادرولىق قارۋ بارلىق ەلدىڭ تۇراقتىلىعى مەن قاۋىپسىزدىگىنە قاۋىپ توندىرەدى. بۇل ورايدا, حالىقارالىق قوعامداستىق قازاقستانمەن بىرلەسىپ, يادرولىق قارۋعا تىيىم سالۋ باعىتىندا جۇمىستار جۇرگىزىپ كەلەدى. ءبىز بۇل كونفەرەنتسيادا ماڭىزدى دەكلاراتسيا قابىلداپ, ونداعى ماقسات-مىندەتتى قوعامعا جەتكىزۋىمىز كەرەك, دەدى. تايلاندتان كەلگەن بۇۇ اشىق جۇمىس توبىنىڭ يادرولىق قارۋسىزدانۋ بويىنشا كوپجاقتى كەلىسسوزدەردى ىلگەرىلەتۋ جونىندەگى توراعاسى تحاني تحونگفاكدي بۇل جۇمىس توبىنىڭ نەگىزگى تەتىگىنە, ونىڭ اتقارار قىزمەتىنە توقتالدى. جۇمىس توبىنىڭ تەتىگى بيىلعى جىلدىڭ 9 تامىزىندا, نيۋ-يورك قالاسىندا ىسكە قوسىلدى. ياعني, بۇل بۇگىندە بۇۇ باس اسسامبلەياسىنىڭ يادرولىق قارۋسىزدانۋ سالاسىندا جاڭا باعىتتار بويىنشا جۇمىس جۇرگىزىپ جاتىر دەگەندى بىلدىرەدى. بۇگىندە بۇل ماسەلەنىڭ ءتۇيىنىن قالاي تارقاتۋ جولدارى ءالى دە ايقىن ەمەس. ءبىزدىڭ جۇمىس توبىمىز ءتۇرلى يدەياعا نەگىزدەلگەن باس­تامالاردى كوتەرىپ كەلەدى. ءبىزدىڭ ءوزىمىزدىڭ زاڭدىق ەرەجەلەرىمىز بار. ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك پەن ۇجىمدىق قاۋىپسىزدىككە قاتىستى ءتۇرلى پىكىرتالاستار مەن كەزدەسۋلەر دە ۇيىمداستىرامىز. جالپى العاندا, ادامداردىڭ باسىم كوپشىلىگى يادرولىق قارۋدىڭ ادامزاتقا قاۋىپ توندىرەتىنىن جاقسى بىلەدى, سەزەدى. سەبەبى, مۇنىڭ سالدارى وتە اۋىر. ەگەر دە, مۇنداي جاعدايمەن بەتپە-بەت كەلەتىن بولساق, ول بۇكىل الەمگە ءوز زاردابىن تيگىزەتىن بولادى, دەدى ءوز سوزىندە تحاني تحونگفاكدي. سونىمەن قاتار, ول يادرولىق قارۋعا تىيىم سالۋعا قاتىستى زاڭنامالاردى جان-جاقتى تالقىلاۋ قاجەتتىگىنە, ولار اتوم قارۋىن توقتاتۋعا بىردەن-ءبىر سەپ بولاتىن تەتىك ەكەنىنە نازار اۋدارا كەلە, جۇمىس توبىنىڭ بۇل ۇسىنىسى كوپ مەملەكەت تاراپىنان قولداۋ تاپقانىن جەتكىزدى. سونداي-اق, ول بۇگىندە ازاماتتاردىڭ باسىم كوپشىلىگىنىڭ يادرولىق قارۋدان تونەتىن قاۋىپ-قاتەردى جاقسى بىلەتىنىن العا تارتا كەلە: «ماسەلەن, قازاقستان حالقى بۇل سىناقتى ءوز باسىنان كەشىردى. ونىڭ زالال-زاردابىن ءالى كۇنگە دەيىن تارتىپ وتىر. ەندەشە, بۇل ماسەلە بارلىعىمىزدى ويلاندىرۋى ءتيىس», دەدى. ال «يادرولىق قارۋسىز نەمەسە سوعىسسىز قاۋىپسىزدىك: «الەم. XXI عاسىر» مانيفەسى» تاقىرىبىندا وتكەن پانەلدىك سەسسياعا قاتىسقان بۇۇ باس حاتشىسىنىڭ ارنايى وكىلى جانە بۇۇ-نىڭ ورتالىق ازياداعى الدىن الۋ ديپلوماتياسى بويىنشا وڭىرلىك ورتالىعىنىڭ باسشىسى پەتكو دراگانوۆ يادرولىق قارۋسىز الەم قۇرۋعا ارنالعان جيىننىڭ ماڭىزىن ايرىقشا اتاپ ءوتتى. «قازاقستان بارلىق جاھاندىق, وڭىرلىك ەلدەرگە ۇلگى بولىپ وتىر. ماسەلەن, «الەم. XXI عاسىر» مانيفەسى – وتە ماڭىزدى قۇجات. يادرولىق قارۋدان ازات ايماق قالىپتاستىرۋ ماسەلەسى بۇگىندە بۇكىل دۇنيە ءجۇزىن تولعاندىرادى دەسە دە بولادى. مىنە, وسىنداي جاعدايدا, مۇنداي قۇجاتتىڭ ءرولى وراسان. بۇگىنگى تاڭدا الەمنىڭ ءار قيىرىندا قالىپتاسقان جاعىمسىز سىرتقى فاكتورلار ەلدەردىڭ تۇراقتىلىعى مەن قاۋىپسىزدىگىنە كەرى اسەر ەتۋى مۇمكىن. يادرولىق قارۋ مەملەكەتكە الاپات زاردابىن تيگىزەتىنىن ۇعىناتىن كەز كەلدى. سوندىقتان, ورتالىق ازيادا يادرولىق قارۋدان ازات ايماق قۇرۋ – بارشا مەملەكەتتىڭ قاۋىپسىزدىگى ءۇشىن قاجەت. دەمەك, بۇل باعىتتاعى ءاربىر قادام تابىستى بولۋى ءتيىس, دەي كەلە, بۇۇ قازاقستاننىڭ وسى باعىتتاعى ساياساتىن تولىقتاي قولدايتىنىن اتاپ ءوتتى. «نەۆادا-سەمەي» يادرولىق قارۋعا قارسى قوزعالىسىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى ولجاس سۇلەيمەنوۆ سەمەيدەگى سىناق پوليگونىنىڭ جابىلۋ تاريحىن تاعى ءبىر ەسكە الىپ ءوتتى. «ءبىز ول كەزدە, ەڭ الدىمەن, پارلامەنتارالىق رەفەرەندۋم ۇيىمداستىرۋدى ءجون دەپ سانادىق. ياعني, دۇنيە جۇزىندەگى بارلىق پارلامەنتتىڭ: «ادامزاتقا يادرولىق قارۋ قاجەت پە؟» دەگەن ساۋالعا جا­ۋاپ بەرۋى ءۇشىن قاجەت ەدى. ءبىز كەيبىر پارلامەنتتەردىڭ ەرىكسىزدەن «ءيا» دەپ جاۋاپ بەرەتىنىن دە الدىن الا بىلدىك. بىراق, باسىم كوپشىلىگى, شامامەن, 200-گە تارتا پارلامەنتتىڭ «جوق» دەپ جاۋاپ بەرۋى – يادرولىق سىناققا قارسى تۇرۋ ءۇشىن ماڭىزدى فاكتور بولعانى انىق», دەدى و.سۇلەيمەنوۆ. الايدا, ول قازىر ادامزاتتىڭ يادرولىق قارۋدان قاشان تولىقتاي باس تارتاتىنىن بىلمەيتىنىن, سەبەبى, الەمنىڭ وتە كۇردەلى كەزەڭدى باستان كەشىپ وتىرعانىن جەتكىزدى. «دەسەك تە, استانا تورىندە وتكىزىلىپ وتىرعان جيىن ماسەلەنىڭ دۇرىس باعىتتا جۇرۋىنە ىقپال ەتەدى دەپ ويلايمىن. بۇل ماسەلەگە, اسىرەسە, جاستاردى كوبىرەك تارتۋ كەرەك. جاستار ءبىزدىڭ تاجىريبەمىزگە سۇيەنە وتىرىپ, بۇعان دەيىنگى جۇرگىزىلگەن جۇمىستاردى ودان ءارى ناتيجەلى تۇردە جالعاستىرادى دەپ ويلايمىن», دەدى ءوزىنىڭ سوزىندە و.سۇلەيمەنوۆ. وڭتۇستىك افريكادان كەلگەن «دىندەر بەيبىتشىلىك ءۇشىن» ۇيىمىنىڭ ۆيتسە-پرەزيدەنتى ەلا گاندي يادرولىق قارۋدان باس تارتقان قازاقستاننىڭ بۇكىل الەمگە ۇلگى بولىپ وتىرعانىن ايتتى. ماسەلەن, ول: «ءبىز قازاقستانمەن بۇل ماسەلەدە بىرگەمىز. ءبىزدىڭ بۇل جاعىنان پىكىرىمىز ۇقساس. ءبىزدى قولدايتىن ەلدەر بار. دەمەك, بۇل ماسەلەدە ءبىز جالعىز ەمەسپىز دەپ ويلايمىن. سوندىقتان, يادرولىق قارۋدان باس تارتۋ توڭىرەگىندەگى جۇيەلى جۇمىستاردى جالعاستىرا بەرۋىمىز كەرەك. ول ءۇشىن, ەڭ الدىمەن, بىزدە ونى جۇزەگە اسىرامىز دەگەن سەنىم بولۋى كەرەك. سەنىم بولعان جەردە ويعا العان ءىسىمىزدى ناتيجەلى تۇردە جۇرگىزە الامىز. كەش بولماي تۇرعاندا, ورتاق كەلىسىمگە كەلگەنىمىز ءجون», دەسە, ارمەنيا ۇلتتىق اسسامبلەياسى حالىقارالىق ىستەر جونىندەگى كوميتەتىنىڭ توراعاسى ارتاك زاكاريان وسىنداي ماڭىزدى جيىندى وتكىزگەنى جانە قوناقجايلىعى ءۇشىن قازاقستان تاراپىنا العىسىن ءبىلدىردى. «بيىل قازاقستان دا, ارمەنيا دا وزدەرىنىڭ تاۋەلسىز مەملەكەت اتانۋلارىنىڭ 25 جىلدىق مەرەيتويىن اتاپ وتەدى. وسى ورايدا, قازاقستان حالقىن وسىناۋ ايتۋلى وقيعامەن قۇتتىقتايمىن», دەدى بۇل ورايدا ول. سونىمەن قاتار, ا. زاكاريان قازاقستاننىڭ يادرولىق قارۋعا تىيىم سالۋ باعىتىندا كوتەرگەن باستامالارىن جوعارى باعالاي كەلە, ەلىمىزدىڭ تاجىريبەسىنە سۇيەنە وتىرىپ, باسقا مەملەكەتتەردىڭ دە وسى ۇدەرىستى ودان ءارى جالعاستىرۋ قاجەتتىگىن اتاپ ءوتتى. «ارمەنيا ورتالىق ازيادا يادرولىق قارۋسىز ايماق قۇرۋ يدەياسىن قولدايدى. سەبەبى, بۇل حالىقارالىق جانە وڭىرلىك اۋقىمداعى كۇش-جىگەردى بىرىكتىرەر ەدى», دەدى ا.زاكاريان. ءۇندىستان پارلامەنتى جوعارعى پالاتاسىنىڭ مۇشەسى ۆيناي ساحاسرابۋدحە ءۇندىستاننىڭ يادرولىق قارۋسىزدانۋ ماسەلەسى بويىنشا بۇۇ مىنبەرىنەن باستاما كوتەرەتىن, ونىڭ قاۋىپ-قاتەرىن ازايتۋ ماسەلەسىن كۇن تارتىبىنە قويىپ جۇرگەن ەلدەردىڭ ءبىرى ەكەنىنە توقتالدى. ءۇندىستان يادرولىق قاۋىپسىزدىككە ارنالعان 4 بىردەي سامميتكە قاتىستى. سول ارقىلى بۇل قاتەردەن ارىلۋدىڭ جولدارىن ۇسىنعان ەلدەردىڭ بىرىنە اينالدى. قازاقستان مەن ءۇندىستان بۇل باعىتتا جۇيەلى جۇمىستار جۇرگىزىپ كەلەدى. ءبىز قازاقستاننىڭ يادرولىق قارۋسىزدانۋ باعىتىنداعى ءىس-شارالارىنا جان-جاقتى قولداۋ بىلدىرەمىز, دەدى ۆ.ساحاسرابۋدحە. اقش-تان كەلگەن لاۋازىمدى وكىل – «دىندەر بەيبىتشىلىك ءۇشىن ۇيىمى» باس حاتشىسىنىڭ ورىنباسارى كيوچي سۋگينو «الەم. XXI عاسىر» مانيفەسىنىڭ ماڭىزىن, ونىڭ قازىرگىدەي كۇردەلى كەزەڭدە ۇسىنىلۋ وزەكتىلىگىن اتاپ ءوتتى. «ءبىز وزگەلەردىڭ قاۋىپسىزدىگىنە قاۋىپ ءتوندىرۋ ارقىلى ءوزىمىزدىڭ قاۋىپسىزدىگىمىزدى ساقتاي المايمىز. مۇنداي تۇسىنىك الەم قاۋىپسىزدىگىنە نۇقسان كەلتىرەدى», دەي كەلە, بەيبىتشىلىكتى ساقتاۋ جولىندا الەمدىك قاۋىپسىزدىكتى الدىمەن قورعاۋ قاجەتتىگىن العا تارتتى. «سەبەبى, مەنىڭ قاۋىپسىزدىگىم سىزدەردىڭ ەلدەرىڭىزدىڭ قاۋىپسىزدىگىنە تىكەلەي بايلانىس­تى. كەز كەلگەن ەلدىڭ قاۋىپسىزدىك قالقانى ءالسىز بولسا, بۇل تيىسىنشە الەمنىڭ قاۋىپسىزدىگىنە اسەر ەتەدى. سوندىقتان, بۇل جەردە كۇش-جىگەردى بىرىكتىرۋ ماسەلەسى كۇن تارتىبىنە شىعادى. وسىنى ءاردايىم نازاردا ۇستاعانىمىز ءجون», دەدى ك.سۋگينو. بۇل كۇنى جيىنعا قاتىسۋشىلار, سونداي-اق, «يادرولىق قارۋعا ۇلتتىق دەڭگەيدە تىيىم سالۋ جانە يادرولىق قارۋدان ازات ايماقتار. ورنىقتى الەم گەوگرافياسى» جانە «باستامالار مەن ءىس-قيمىلدار» – زاڭ شىعارۋشىلار, ءدىني ليدەرلەر جانە ازاماتتىق قوعام» تاقىرىپتارى بويىنشا وتكەن سەسسيا وتىرىستارىندا دا الەمدى تولعاندىرىپ وتىرعان ماسەلە توڭىرەگىندە ءوز وي-پايىمدارىمەن ءبولىستى. ءلايلا ەدىلقىزى, «ەگەمەن قازاقستان»