شىعانداعان شىرعالاڭ

يادرولىق قارۋدىڭ ادامزاتقا كەلتىرەتىن قاسىرەتىن سوزبەن ايتىپ جەتكىزۋ قيىن. قازاقستان ءالى كۇنگە ونى ءوز باسىنان كەشۋدە. تەك سىناق ءۇشىن عانا جارىلعان قارۋدىڭ ءوزى سەمەي پوليگونى ايماعىنىڭ حالقى مەن ەكولوگياسىنا, وشكەنىنە 25 جىل بولسا دا, ءالى زاردابىن تيگىزۋدە. الەم ەلدەرىنىڭ ايتۋلى كوشباسشىلارى, ادامزاتتىق اۋقىمداعى قايراتكەرلەر ودان جاپپاي قۇتىلۋدى, جويۋدى, تىم بولماسا تاراتپاۋدى ۇسىنىپ وتىرسا دا كەيبىر ەلدەردىڭ وركوكىرەكتەۋ باسشىلارى ونى شوقپارداي جاسقاپ, وزگە ەلدەرگە قىر كورسەتۋ ءۇشىن پايدالانعىسى كەلەدى. «ادامزاتتىڭ اجداھاسى» اتانعان وسى قارۋعا قارسى قوزعالىستىڭ باسىندا قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ بەلسەندى ارەكەتتەر جاساپ جۇرگەنىن بۇكىل الەم جۇرتشىلىعى مويىنداپ وتىرعانىن بىلەمىز. بۇگىنگى كۇنى يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ تۋرالى جالپىعا ورتاق شارتتان (ياقتجش) باس تارتىپ, ءتىپتى ماگاتە-ءنىڭ قۇرامىنان دا شىعىپ, ونى ءوندىرۋدى توقتاتپاي وتىرعان ەلدىڭ ءبىرى – كورەي حالىق دەموكراتيالىق رەسپۋبليكاسى (كحدر). 1985 جىلى كسرو-نىڭ قىسىمىمەن بۇل ەل ياقتجش-عا قول قويعان, ونىڭ الدىندا, 1974 جىلى ماگاتە قاتارىنا دا وتكەن. بىراق 1994 جىل­دىڭ ناۋرىز ايىندا العاشقىدان, ماۋسىم ايىن­دا سوڭعىدان شىعىپ كەتتى. كحدر-ءدىڭ يادرولىق-زىمىراندىق باع­دار­­لاماسى وسى ەلدى كوممۋنيستىك باعىتتا قۇرۋشى كيم ير سەننىڭ ءتىرى كەزىندە, سوناۋ 1956 جىلى قولعا الىنعان ەكەن. سول جىلى ەكى سوتسياليستىك ەل – كحدر مەن كسرو يادرو­لىق باعىتتا ىنتىماقتاستىق تۋرالى كەلى­سىمگە قول قويعان. الايدا, كسرو مەن بەرىك وداق­تاستىق ورناتقان كحدر يادرولىق قارۋدى ءوندىرۋدىڭ سوڭىنا كوز جۇمىپ تۇسپەي, ونىڭ قۋاتىن بەيبىت ماقساتقا قول­­دانۋعا عانا كۇش سالعان. ال كسرو كۇي­رە­گ­ەن سوڭ سوتسياليستىك رەجىمدەر جاپ­­پاي جابىلىپ جاتقان شاقتا اۆتو­ريتار­­لىق قۇرىلىمدى كۇشپەن ساقتاپ, دەمو­­كرا­تيالىق قۇندىلىقتاردى تالاپ ەتكەن پرو­گرەسشىل ۇندەۋلەردى قابىلداماي, جابىق كۇيىندە قالۋدى جاقتاعان بۇل ەل سىرتقى كۇش­تەردىڭ قىسىمىنان ساقتانۋ ءۇشىن قارۋلانۋعا بەت الدى. سونىڭ ىشىندە يادرو­لىق قارۋ جاساۋدىڭ جولىن ىزدەي باس­تادى. كسرو-مەن جاقسى قارىم-قاتىناستا بولعان جىلدارىندا كحدر ودان 5 مەگا­ۆاتتىق كۇشى بار زەرتتەۋ رەاكتورىن العان. كوپتەگەن مامانداردىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, كحدر-ءدىڭ يادروشىلارى پلۋتوني الۋعا وسىنىڭ نەگىزىندە قول جەتكىزگەن. 1990 جىلدىڭ ماۋسىم ايىندا اقش ءوزىنىڭ جاقىن وداقتاسى – وڭتۇستىك كورەيانىڭ اۋماعىنان تاكتيكالىق يادرولىق قارۋىن شىعاراتىنى جونىندە شەشىم قابىلدادى. وسىنىڭ ورايىنا ماگاتە سولتۇستىك كورەيانى (كحدر-ءدى كوبىنەسە وسىلاي اتايدى) اتومدىق نىساندارىنا ينسپەكتسيا جاساۋعا كوندىرگەن. تەكسەرىس بارىسىندا اتوم قۋاتى بەيبىت جولمەن پايدالانۋدىڭ شەگىنەن اسىپ, قارۋ جاساۋ مۇمكىندىگىنە جەتكەنى انىقتالادى. بۇل باياندامامەن كەلىسپەگەن كحدر ۇيىممەن ۇزاق ارباسىپ, اقىرى 1994 جىلى, جوعارىدا ايتقانىمىزداي, ونىڭ قۇرامىنان شىعىپ كەتتى. بۇل داعدارىستىڭ تەرەڭگە كەتكەنى سونداي, سول كەزدەگى اقش پرەزيدەنتى بيلل كلينتون اسكەري ماماندارىنا كحدر-گە باسىپ كىرۋدىڭ سوعىس شىعىندارىن ەسەپ­تەۋدى بۇيىرادى. ماماندار ونى العا­شىن­دا 61 ميلليارد دوللار دەپ, ارتىنان ناقتىلاي كەلە, 100 ملرد. دوللاردىڭ ۇستىنە شىعاتىنىن ەسەپتەپ شىعارادى. مۇنداي شىعىننان باس تارتقان كلينتون اكىمشىلىگى ماسەلەنى كەلىسسوز ۇستەلىنىڭ ۇستىنە بۇرۋدى قالاعان. ال بۇل ۋاقىتتا كحدر-ءدىڭ بۇرىنعى وداقتاسى كسرو-نىڭ ورنىنداعى رەسەي ءوت­پەلى كەزەڭدەگى ءوز باسىنىڭ قايعىسىمەن اۋرە بولىپ, كيكىلجىڭگە بەلسەندى ارالاسقان جوق. كلينتوننىڭ ماقساتىن اقش-تىڭ بۇرىن­عى پرەزيدەنتى دجيممي كارتەر جۇزە­گە اسىردى. ول 1994 جىلى سول كەزدەگى كحدر باسشىسى كيم ير سەنگە كەلىپ, ۇزاق­قا سوزىلعان كەلىسسوزدەر ناتيجەسىندە ءسولتۇس­تىك كورەيانىڭ يادرولىق قارۋ جاساۋ باعدار­لاماسىن توقتاتۋعا قول جەتكىزدى. ارينە, سونىڭ ورايىنا اقش تا كحدر-ءدىڭ تالابىمەن وزىنە ءبىرشاما مىندەتتەر قابىلداعان. 2001 جىلى اقش ۇكىمەتىنىڭ باسشىلى­عى­نا كىشى دج.بۋش كەلگەنى بەلگىلى. ول كحدر-مەن اراداعى كەلىسسوزدەرگە اسقاقتىقپەن قاراپ, اقش-تىڭ موينىنا العان مىندەتتەرىن ورىنداۋدان باس تارتىپ, ساياسي قىسىمدى جالعاستىرۋدى دۇرىس دەپ سانادى. بۇعان شامدانعان كحدر دە قول جەتكىزىلگەن كەلىسىمدەردەن شىعىپ, ءوزىنىڭ يادرولىق باعدارلاماسىن جالعاستىراتىنىن مالىمدەدى. جەكە-دارا قىسىمنان ەش ناتيجەگە قول جەتكىزە الماعان اقش اكىمشىلىگى ەندى قاتارعا قىتاي, رەسەي, وڭتۇستىك كورەيا جانە جاپونيا مەملەكەتتەرىن قوسىپ الىپ, التى مەملەكەت وسى ماسەلە بويىنشا 2003-2004 جىلدارى ءۇش كەزەڭدى كەلىسسوزدەر جۇرگىزگەن. الايدا, بۇل كەلىسسوزدەر دە ەش ناتيجە بەرگەن جوق. كحدر ءوزىنىڭ يادرولىق قارۋ جاساۋ باعدارلاماسىن جالعاستىرىپ, 2004 جىلدىڭ قىركۇيەك ايىندا اتوم قارۋىنا ۇقساس ءبىر قارۋدى سىناقتان وتكىزگەندىگى بەلگىلى بولدى. ال 2005 جىلدىڭ 10 اقپانىندا ەلدىڭ ءسىم-ءى يادرولىق قارۋ جاساپ العاندىعى تۋرالى رەسمي تۇردە مالىمدەدى. بۇل حابار بۇكىل الەمدى شوشىتتى. اسىرەسە, جاقىن كورشىلەرى وڭتۇستىك كورەيا مەن جاپونيا قاتتى تۇرشىكتى. ءويت­كەنى, اتوم قولدانىلسا الدىمەن زارداپ شەگەتىن وسىلار عوي. سوندىقتان, ولار وزدەرى­نىڭ وداقتاسى اقش-تى التى جاقتى كەلىسسوزدەردى ەشقانداي شارت قويماي جالعاستىرۋعا كوندىردى. الايدا, اقش-تىڭ وڭتۇستىك كورەياداعى ەلشىسى الەكساندر ۆەرشبوۋ ءوزىنىڭ جاۋاپسىز مالىمدەمەسىمەن ماسەلەنى كۇردەلەندىرىپ جىبەردى. ول سولتۇستىك كورەياداعى كوممۋنيستىك جۇيەنى «قىلمىستى رەجىم» دەپ ساناۋعا بولاتىنىن ايتقان سوڭ پحەنيان تاعى دا ەرىن موينىنا الىپ تۋلاپ, سەۋلدەن اقش ەلشىسىن دەرەۋ قۋىپ جىبەرۋدى ءۇزىلدى-كەسىلدى تالاپ ەتتى. وسى تالاپ ورىندالماعاندىقتان قايتادان يادرولىق باعدارلامانى قولعا الىپ, ونى ىسكە اسىرۋدى بۇرىنعىدان دا اسقان جىتىلىكپەن جالعاستىرا بەردى. ءسويتىپ, 2006 جىلدىڭ 9 قازانىندا 10 كيلوتونناداي قۋاتى بار ەكىنشى يادرولىق قارۋىن سىناقتان وتكىزدى. بۇل وقيعا بۇكىل ادامزاتتىڭ الاڭداۋشىلىعىن تۋعىزدى. الەمدىك دەرجاۆالاردىڭ ءبارى ونى ايىپتاعان مالىمدەمەلەر جاسادى. ەشقانداي مالىمدەمەلەرگە, بۇۇ-نىڭ وزىنە جاساعان سانكتسيالارىنا ءمان بەرمەگەن كحدر 2009 جىلدىڭ مامىر ايىندا بۇرىنعىدان دا قۋاتتى بومباسىن سىناقتان وتكىزدى. ودان كەيىنگى سىناق 2013 جىلى بولسا, 5,1 بالدىق جەر سىلكىنىسىن تۋعىزعان سوڭعى سىناقتى بۇل ەل 2016 جىلدىڭ قاڭتار ايىندا جاسادى. بۇعان دەيىن كحدر-ءدىڭ سۋتەگى بومباسىن جاساۋعا قول جەتكىزدىك دەگەن مالىمدەمەسىنە سەنبەگەندەر ەندى ونى ءىس جۇزىندە كوردى. سونىمەن قاتار, كحدر يادرولىق قارۋدى مىڭداعان شاقىرىمعا جەتكىزە الاتىن بالليستيكالىق زىمىرانداردى جاساۋعا دا قول جەتكىزگەن. ولاردى ءتىپتى ەكسپورتقا دا شىعارىپ, ءتۇرلى دەرەكتەر بويىنشا اراب ەلدەرى مەن پاكىستانعا ساتقان. 2012 جىلدىڭ اياعىندا وربيتاعا «كۆانمەنسون» اتتى جەر سەرىگىن ۇشىرىپ, عارىشتىق دەرجاۆالار كلۋبى­نا دا ەندى. ودان كەيىن دە وسى باعىت­تاعى جۇمىسىن ۇدەتىپ, بۇگىنگى كۇنى كحدر الەمدىك بەيبىتشىلىككە قاۋىپ ءتوندىرىپ وتىرعان ەلگە اينالدى. كحدر رەجىمى تاراپىنان كۇتىلەتىن قاۋىپ تىنىق مۇحيتى ايماعىنداعى ەلدەردى وسى كۇندەرى قاتتى دۇربەلەڭگە سالۋدا. ورتاق قاتەر ءتىپتى جاپونيا مەن قىتايدى ءوزارا جاقىنداسۋعا ءماجبۇر ەتتى. ال وڭتۇستىك كورەيانىڭ پرەزيدەنتى پاك كىن حە كورەي تۇبەگىنىڭ ازاتتىق العانىنا 71 جىل تولعان سالتاناتتا سويلەگەن سوزىندە ەلدىڭ قاۋىپسىزدىگىن ساقتاۋ ءۇشىن امەريكالىق زىمىرانعا قارسى قورعانىس (زقق) جۇيەسىن ورناتۋ قاجەتتىگىن اشىق ايتتى. اقش-تىق اببرەۆياتۋراسى THAAD دەپ اتالاتىن بۇل جۇيەنىڭ تۇبەكتە ورناتىلۋىنا قىتاي مەن رەسەي تۇبەگەيلى قارسى, ويتكەنى, ولار امەريكانىڭ ايماقتاعى ىقپالى ارتىپ كەتەتىنىنەن سەسكەنەدى. اتموسفەرادان جوعارى قاباتقا شىققان زىمىرانداردى جويا الاتىن بۇل كەشەننىڭ رادارلىق قۋاتى دا الاپات. ول سولتۇستىك-شىعىس ازياداعى بارلىق اسكەري قيمىلداردى باقىلاۋعا الا الادى. ارينە, بۇل رەسەي مەن قىتايعا كەرەك ەمەس. بىراق پاك كىن حە ءوز ەلىنىڭ قاۋىپسىزدىگى ءۇشىن كورشىلەرىنىڭ الاڭداۋشىلىعىن قۇلاققا ىلگىسى كەلمەي وتىر. بۇرىن اشىق ايتپايتىن بۇل ماسەلەنى ول قازىر كۇن تارتىبىنە شىعاردى. سوڭعى دەرەكتەرگە قاراعاندا, پحەنيان جىلىنا ءبىر اتوم بومباسىن جاساي الاتىن مۇمكىندىككە قول جەتكىزگەن. جاپوننىڭ «كيودو تسۋسين» اقپارات اگەنتتىگىنە جازباشا بەرگەن جاۋابىندا كحدر-ءدىڭ اتوم قۋاتىن زەرتتەۋ ينستيتۋتى وسىنداي دەرەك ايتقان. ول بارلاۋشىلىق, ساراپتامالىق جولدارمەن الىنعان مالىمەتتەرگە دە سايكەس كەلەدى. ەندەشە, وعان سەنبەۋگە ءاددىڭ جوق. ادامزاتقا قاۋىپ توندىرەتىن وسىنداي ارەكەتتەردى قۇرىقتاۋ جولىندا باستاما كوتەرۋدە قازاقستان الدىڭعى شەپتە كەلە جاتىر. سەمەي يادرولىق سىناق پوليگونىنىڭ جابىلۋىنا 25 جىل تولۋىنا ارنالعان استانادا بولاتىن «يادرولىق قارۋسىز الەم» حالىقارالىق كونفەرەنتسياسىنىڭ دا دىتتەگەن مىندەتى وسى. وعان الەم ەلدەرىمەن قاتار, بەدەلدى حالىقارالىق ۇيىمداردان بىلىكتى وكىلدەر كەلەدى دەپ كۇتىلۋدە. جاقسىباي سامرات, «ەگەمەن قازاقستان»