تۇپكى ماقسات – تۇركىلەر تاريحىن تانۋ

حالىقارالىق تۇركى اكادە­ميا­­سىنىڭ (TWESCO) ۇيىمداس­تى­رۋى­مەن جولعا شىققان «ءتاڭىر­تاۋ­دان وتۇكەنگە دەيىن: ۇلى دالا كوشپەندىلەرىنىڭ تاريحي-ءما­د­ە­ني قازىنالارى» اتتى II حا­لىق­ارالىق ەكسپەديتسياسىنىڭ جۇ­مىسى موڭعوليا جەرىندەگى بايان-اگت سۇمىنىندا جالعاسىن تاپ­تى. ەجەلگى زامانداردان بەرى اتاۋى ەشبىر وزگەرمەگەن ءحانۇي مەن كۇنۇي دەپ اتالاتىن قوس وزەننىڭ قۇيىلىسىندا ورنالاسقان «شيۆەت ۇلان» تاريحي-عۇرىپتىق كەشە­نىنىڭ رەسمي اشىلۋ سالتاناتىنا ەكسپە­دي­تسيا مۇشەلەرى مەن ايماق­تاعى جەرگىلىكتى جەردىڭ بيلىك وكىل­دەرى جانە تۇرعىندارى قاتىستى. وسى ەكسپەديتسيا اياسىندا وتكەن « ۇلى دالا كوشپەلىلەرى: تاريحي-مادە­ني ۇندەستىكتەر» اتتى دالا سە­مي­­نارىن­دا تۇركىتىلدەس مەملە­كەت­تەر­دىڭ وكىل­دەرى مەن ءتۇرلى حالىق­ارا­­لىق ۇيىم­داردىڭ, سونىمەن قاتار موڭ­عول ەلىندەگى ءتيىستى قۇرى­لىم­دار­دىڭ مامان­دارى, بەلگىلى عالىم­دار قاتى­سىپ, پايىمدى پىكىرلەرىمەن ءبولىستى. تاڭ قىلاڭ بەرە ءحانۇي تۋريس­تىك بازاسىنان شىعىپ, كۇن ار­قان بويى كوتەرىلگەندە «شيۆەت ۇلان» كەشەنىنە جەتكەن ەكسپە­دي­تسيا مۇشەلەرىن جەرگىلىكتى جۇرت­شى­لىق وزدەرىنە ءتان ءداستۇر-جورال­­­عى­لارىمەن قارسى العان بو­لا­­ت­ىن. تەڭىز دەڭگەيىنەن 1340 مەتر بيىك­­تىكتە جاتقان كونە ءتۇر­كى­لەر زا­مانىنا جاتاتىن تاڭ­با­لى تاس­­­تارى بار كەشەندەگى قاز­با جۇ­مىس­­تارىنىڭ رەسمي تا­نىس­تىرىلۋىنا عالىمداردان بولەك, بۇلعىن ايماعىنداعى ءۇل­كەن­دى-كىشىلى شارۋا قوجالىق يە­لەرى كوپ جينالعان ەكەن. سوڭعى ەكى جىل بويى تۇركى اكادەمياسىنىڭ مۇرىن­دىق بولۋىمەن زەرتتەۋ جۇمىس­تارى جۇرگىزىلىپ جاتقان كەشەن­دە جاڭالىق از ەمەس. وندا بۇگىنگە دەيىن موڭعوليا مەن قازاق­ستاننىڭ ارحەولوگ ماماندارى قازبا جۇمىستارىن جۇرگىزگەن. ەكس­پە­ديتسيا ساپارىنىڭ اياسىندا حالىق­ارالىق تۇركى اكادەمياسى مەن موڭعوليا تاريح ارحەولوگيا ينستيتۋتىنىڭ بىرلەسكەن توبى اعىمداعى جىلدىڭ 15 ماۋسىمى مەن 15 تامىزى ارالىعىندا اتقار­عان جۇ­مىستارى ناتيجەسىنىڭ ال­عاش­­قى كەزەڭىن كوپشىلىككە تانىس­تىر­دى. ارحەولوگيالىق زەرتتەۋدىڭ باس­تى ماقساتى – كونە تۇرىك ءداۋى­رى­­نىڭ قايتالانباس بىرەگەي ءارى دارا «شيۆەت ۇلان» عۇرىپتىق كە­شەنى­نىڭ عيماراتى مەن جالپى جوباسىن انىقتاۋ. سونىمەن قاتار ارحەولوگيالىق جۇمىستاردىڭ ءناتي­جەسىندە تابىلعان دەرەك­تەر­گە سۇيەنە وتىرىپ, كەشەن قۇرا­مىن­داعى تاڭباتاس, ادام جانە جان­ۋار­دىڭ تاس مۇسىندەرىنە عىلى­مي تالداۋ مەن جاڭعىرتۋلار جاساۋ. اسپان استىندا اشىق مۋزەي قۇرۋ جولدارى دا قاراستىرىلىپ وتىر. ارحەولوگتاردىڭ كوز جەتكىزگەن دەرەگىنشە, «شيۆەت ۇلان» عۇرىپتىق كەشەنىنىڭ جالپى قۇرىلىمى 120/45 مەترلىك اۋماقتا بازالت (جانار تاس) تاسپەن قالانعان ۇزىنا بويىنا سوزىلىپ جاتقان تىك ءتورتبۇرىش ءپىشىندى 11 كىشىگىرىم مۇنا­رالى قامال قابىرعالاردان تۇرادى. ىشىندە بىتىك تاس پەن ونىڭ تاستان قالانعان تۇعىرى, قامالدىڭ قاقپاسى, قاقپانىڭ وڭ جانە سول جاق كىرەبەرىس تۇسى, ورتالىق الاڭ, سونىمەن قاتار سەگىز قاناتتى باس قورعان بار. سونىمەن قاتار ارت­قى تۇستاعى قامال ولاردىڭ ارا­لارىن بايلانىستىرعان تاس قابىر­عالارمەن جالعاسقان. كونە تۇرىك داۋىرىندە يمپەريانىڭ قاعان, يابعۇ, شاد, بۇيرىق, تارحان, تەگىن سىن­دى بيلىك يەلەرى مەن وزگە دە جوعارى لاۋازىمدى تۇلعالارىنا ارنايى عۇرىپتىق كەشەندەر ورنا­تىپ, ارۋاعىنا تاعزىم ەتىپ, مەم­لەكەت­تىك دەڭگەيدە ءداستۇر, جورال­عىلار ات­قا­رىپ كەلگەنى بىزگە تاريح­تان بەلگىلى. «شيۆەت ۇلان» عۇرىپ­تىق كەشەنىن سونداي ورىنعا ساناپ وتىر. ول ەلدىڭ تۇتاستىعىن, ءبىرلى­گىن نىعاي­تۋعا قىزمەت ەتكەن. بۇل ءسوزى­مىزدى عۇرىپتىق كەشەن اۋماعىندا جاتقان ەنى ءبىر, بيىكتىگى ەكى جارىم مەتر شا­ما­سىنداعى تاقتا تاستىڭ بەتىنە بە­دەر­لەنگەن 50-گە جۋىق تايپالىق تاڭ­با­لاردىڭ كورىنىسى ناقتىلاي تۇسەدى. كەشەن اۋماعىن كوزبەن كورىپ, قۇندى جادىگەرلەردى جاقىننان تانىپ قايتۋ ءۇشىن تۇركيادان ارنايى ساپارلاپ كەلگەن تۇركيا عىلىم اكادەمياسىنىڭ پرەزي­دەنتى احمەت ادجار «شيۆەت ۇلان­نىڭ» تۇركى الەمى تاريحىندا الار ور­نى مەن ماڭىزدىلىعى جوعا­رى ەكەندىگىن ايتادى. ال تاريح عى­لىم­دارىنىڭ دوكتورى, تۇركياداعى ەگەي ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ تۇركولوگ عالىمى حاتيجە شيرىن بولسا, «شيۆەت ۇلان» تاڭبالارىن مۇقيات زەرتتەپ-تانۋدى جاڭاشا ۇلگىدە جۇرگىزۋ كەرەك دەگەن پىكىردە. ايتا كەتۋ كەرەك, اۋقىمدى جوبا­عا «ەگەمەن قازاقستان» گازەتى دە قا­تىسۋ­دا. سونىمەن قاتار «قازاق­­ستان» ۇلتتىق تەلەارناسى اقپارا­ت­تىق قولداۋ كورسەتىپ وتىر. نۇرلىبەك دوسىباي, «ەگەمەن قازاقستان» – موڭعوليادان