باستى قۇندىلىقتار باستاۋى

حالىق ارمانىنىڭ اسقارالى اسۋىنا داڭعىل جول اشقان اتا زاڭ امالدارى اسقاق ادالدىقتىڭ ارايلى ايدارىنا اينالدى. ەلدىڭ باق تىلەگى مەن اق نيەتى نۇرلى ارناعا توعىستى. وعان دالەل وتە كوپ. سونىڭ ءبىرى رەتىندە, وسى اقيقاتتىڭ ارناسىنا باستاۋ بولعان سوناۋ 1995 جىلعى 22 مامىرداعى ەلباسىمىزدىڭ قاۋلىسىمەن ارنايى قۇرىلعان ساراپتىق-كونسۋلتاتيۆتiك كەڭەس, اتا زاڭىمىزدىڭ جوباسىن دايىنداۋ بارىسىندا ازاماتتاردىڭ 1100 ۇسىنىسىن ەسكەرىپ, سوعان وراي وسى زاڭ جوباسىنداعى 99 باپتىڭ 55-ىنە ەلەۋلى وزگەرىستەر ەنگىزگەن سوڭ, ەل كونستيتۋتسياسى بۇكىلحالىقتىق ءارى جەكە ادامنىڭ مۇددەسىن كوزدەۋشى ناعىز نەگىزگى زاڭ رەتىندە قابىلداندى. مىنە, كونستيتۋتسيا جوباسىنىڭ جارتىسىنان كوبى حالىقتىڭ ۇسىنىسى بويىنشا جازىلىپ جانە سول ارقىلى ءاربىر ازامات ءوزىنىڭ كوكەيكەستى ماسەلەسىن كوتەرگەنىن كورىپ وتىرمىز. وسىلايشا قازاقستاندىقتار ءوز قۇقىنىڭ قورعالۋى قامىن و باستا-اق قامداي الدى. بۇل ءبارىمىز ءجيى ايتاتىن ناعىز دەموكراتيانىڭ شىنايى كورىنىسى, ياعني, مەملەكەتتىك بيلىكتىڭ بىردەن-ءبىر باستاۋى – حالىق ەكەندىگىنىڭ دالەلى بولدى. ءسويتىپ, 1995 جىلدىڭ 30 تامىزىندا رەسپۋبليكالىق رەفەرەندۋمدا بارشا قازاقستاندىقتار داۋىس بەرىپ, ولاردىڭ 90 پايىزعا جۋىعى جاڭا كونستيتۋتسيانى قابىلداۋدى جاقتادى. وعان ەشكىمنىڭ تالاسى بولعان دا ەمەس, بولمايتىندىعى دا ءسوزسىز. سە­بەبى, كوپتىڭ ءۇنىن ۇكىلەگەن اتا زاڭ بار مازمۇنى مەن ءمانى ارقىلى ەل ءۇشىن نۇرلى جولدى باعىتتاپ بەردى. قازىرگى ەلدىڭ باعىتى سول كوپ تىلەگىنىڭ جۇزەگە اسۋىنىڭ ءبىر كورىنىسى. بۇل سىندارلى سارا جولىمىزعا تۇسۋىمىزگە, قازىرگى تىنىشتىق پەن بىرلىكتىڭ, تۇراقتىلىقتىڭ قالىپتاسۋىنا, ەلدىڭ جان-جاقتى دامۋىنا سەپ بولدى. ارينە, تاۋەلسىزدىك كەزىندەگى العاشقى جانە سوڭعى اتا زاڭنىڭ جازىلۋىندا, ونىڭ قابىلدانۋ بارىسىندا ايتىس-تارتىس بولماي قالعان جوق. سونىڭ بىرقاتارىن ەلباسى ءوزىنىڭ «عاسىرلار توعى­سىندا» اتتى كىتابىندا: «مەن ەكو­نوميكالىق رەفورمالارعا كەرەكتى زاڭداردى قابىلدايتىن ماجىلىستەردىڭ كوبىنە قاتىستىم. ولاردى كوپ ادامدار تۇسىنگەن دە جوق, قابىلداعىلارى دا كەل­مەدى. ماعان قازاقستان كون­ستيتۋتسياسىنىڭ ۇلتىمىز بەن رەس­پۋب­ليكا حالىقتارىنىڭ ءمۇد­دەلەرىن قوزعايتىن ءاربىر بابى بويىنشا سويلەپ, قانداي دا بولماسىن ءبىر باعىتقا بىرجاقتى بۇرى­لىپ كەتپەۋگە كۇش سالۋعا تۋرا كەلدى. العاشقى كونستيتۋتسيا سونداي قىزۋ تالاس ۇستىندە قابىل­داندى. مەنى, اسىرەسە, جەر, ءتىل, ءبىزدىڭ مەملەكەتىمىزدىڭ سيپاتى ماسەلەلەرىنىڭ قالاي شەشىلەتىندىگى قاتتى تولعاندىردى. دەگەنمەن دە كەڭەستەن كەيىنگى كەزەڭدەگى پار­لامەنتتىك ەكى شاقىرىلىم ءبارى­مىز ءۇشىن دە قوعامدى دەمو­كراتيا­لاندىرۋدىڭ ۇلكەن مەكتەبى بولدى. بالكىم, كەمشىلىكتەردەن قۇرالاقان ەمەس شىعار. الايدا, قازاق­ستان مەملەكەتتىگىنىڭ نەگى­زىن سالعان شە­شىم­دەر قابىل­داندى. بۇل – سايا­سي مامىلە مەك­تەبى ەدى. ەڭ باستىسى ەگەمەن مەم­لەكەتتىڭ ەڭ ءبىرىنشى كون­ستيتۋتسياسى قابىلداندى. ول – ءتاۋ­ەل­سىزدىگىمىزدىڭ باس­تاپقى كەزەڭىندەگى, ءسوزسىز, ساياسي-قۇقىقتىق جەتىستىگىمىز ەدى», دەپ كەلتىرەدى. جالپى, بىلە بىلگەن جانعا, وسى جاڭا كونستيتۋتسيا جوبا­سىنىڭ بىرنەشە, انىعىراق ايتقاندا, 18-گە جۋىق نۇسقاسى قارالدى. كونستيتۋتسيا جوباسىن تالداۋ جانە ساراپتاۋ ءۇشىن پرەزيدەنتتىڭ قاۋلىسىمەن قۇرىل­عان, جوعارىدا ايتىلعان, ساراپ­تامالىق كونسۋلتاتيۆتىك كەڭەسكە سول كەزدەگى: يۋ.باسين – ادىلەت مينيسترلىگى, قازاق مەملەكەتتىك زاڭ ينستيتۋتىنىڭ پروفەسسورى, زاڭ عىلىمدارىنىڭ دوكتورى; ۆ.كيم – قازمۇۋ مەم­لە­كەت­تىك قۇقىق كافەدراسىنىڭ مەڭ­گەرۋشىسى, زاڭ عىلىمدارىنىڭ دوكتورى; ك.كولپاكوۆ – قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ جوعارعى كەڭەستەگى جەكە وكىلى, زاڭ عىلىمدارىنىڭ دوكتورى; ا.كوتوۆ – ادىلەت مينيسترلىگى, قازاق مەم­لەكەتتىك زاڭ ينستيتۋتىنىڭ جەكە قۇقىق عىلىمي زەرتتەۋ ور­تا­لى­عى دي­رەكتورىنىڭ ورىنباسارى, زاڭ عىلىمدارىنىڭ دوكتورى; ب.مۇحامەدجانوۆ – قازاق­ستان رەسپۋبليكاسى پرەزي­دەنتى اپ­پا­را­تىنىڭ زاڭ شىعارۋ ورگانى جانە قۇقىقتىق ساراپتاۋ ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى; ە.نۇرپەيىسوۆ – ادىلەت مينيس­تر­لىگى, قازاق مەملەكەت­تىك زاڭ ينستيتۋتىنىڭ رەكتورى, زاڭ عىلىمدارىنىڭ كانديداتى; ع.ساپارعاليەۆ – مەملەكەت جانە قۇقىق ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى, قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇعا-نىڭ كوررەسپوندەنت مۇشەسى; م.سۇلەيمەنوۆ – ادىلەت مينيس­ترلىگى, قازاق مەملەكەتتىك زاڭ ينس­تيتۋتىنىڭ جەكە قۇقىق عىلى­مي-زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى, قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇعا-نىڭ كوررەسپوندەنت مۇشەسى (عىلىمي جەتەكشى); ن.ءشاي­كەنوۆ – ادىلەت ءمينيسترى, زاڭ عى­لىمدارىنىڭ دوكتورى بەكىتىلدى. ءتىپتى كەلىسىم بويىن­شا بۇل قۇ­رامدا شەتەلدىك ساراپشىلار دا بولدى. باستى زاڭدى قۇجاتىمىزدىڭ جازىلۋ تاريحى تۋرالى ءسوز قوزعا­عاندا پروفەسسور, قازاقستان رەسپۋب­ليكاسىنىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن زاڭگەرى زينايدا فەدوتوۆنا­نىڭ ەسكە الۋلارىنا توقتالماي وتە المايسىز. «كونستيتۋتسيا­نى دا­يىن­­دايتىن جۇمىس توبىن ن.ءا.نازارباەۆ باسقار­دى, مەن ونىڭ ورىنباسارى بولدىم, ال جاس ساراپ­شىلاردى بەلگىلى عالىم, اكادەميك, زاڭ عىلىم­دارى­نىڭ دوكتورى عايرات ساپارعاليەۆ باسقاردى. سونى­­مەن جۇمىس توبى­نىڭ قۇ­رامىن­دا باۋىرجان مۇحا­مەدجانوۆ, كونستانتين كول­پاكوۆ, يۋري كيم جانە باس­قالار بولدى. وسىلايشا, 1993 جىل­دىڭ قاڭتارىندا العاش­قى كونستيتۋتسيانى قابىلداۋعا دايىن­دىق اياقتالادى. بىراق ونى باستان-اياق وقىپ, ازىرلەگەن ن.نازارباەۆ ەكەنىن زينايدا فە­دوتوۆنا جاسىرمايدى. «ول كوميسسيا توراعاسى بولعاندىقتان, بۇكىل جوبانى جاتقا بىلەدى. وتە قيىن بولدى. بۇل وتپەلى كەزەڭ بولدى. وسى كەزدە تۇبەگەيلى وزگە­رىس­تەردى ەنگىزۋ قيىن بولدى, ءويت­كەنى قوعام دا تىنىشسىز بولدى. ەكونوميكانىڭ, الەۋمەتتىك سالا­نىڭ جاعدايى قانداي بولعانىن حالقى­مىزدىڭ ەسىندە قالىپ قويدى. سون­دىقتان دا قوعام كەز كەلگەن سالانىڭ وزگەرۋىنە سەزىمتال بولىپ, مەملەكەت ءۇشىن الدىڭعى قاتارعا بىردەن شىعۋ مۇمكىن ەمەس بولدى», دەيدى. ءسويتىپ, 1993 جىلعى كونس­تيتۋتسيا مەملەكەتتىڭ ەگەمەندىك تۋرالى دەكلاراتسيا جانە «قازاق­ستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەم­لەكەتتىك تاۋەلسىزدىگى تۋرالى» كونس­­تيتۋتسيالىق زاڭنىڭ نەگىزىندە قابىلداندى. بارلىق زاڭنىڭ نەگىزگى قاعيداتتارى وسى ەكى ءداۋىر قۇجاتىندا قامتىلدى. ول ءبىزدىڭ تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ قالىپتاسۋىنا جانە ەلدىڭ دامۋى مەن نىعايۋىنا نەگىز بولدى. وسىلايشا قازاقستان ءوز تاۋەلسىزدىگىن جاريالاعان سوڭ تۇڭ­عىش كونستيتۋتسياسىن 1993 جىلى 28 قاڭتاردا قابىلدادى. بۇل قابىلدانعان كونستيتۋتسيادا بيلىك بولىنبەدى. پرەزيدەنتتىك بيلىك جۇيەسى بولسا دا وندا جوعارعى كەڭەستىڭ وكىلەتتىگى جوعارى بولىپ قالدى جانە ونى شەشۋ تەتىكتەرى بولمادى. سوندىقتان سول كەزدىڭ وزىندە-اق كونستيتۋتسيانى قايتا جازۋ كەرەكتىگى تۇسىنىكتى بولدى. وسى ماقساتتا 1995 جىلعى كونستيتۋتسيا قابىلداندى. ول جاڭا ءومىردىڭ بارلىق جاعدايلارىن جان-جاقتى ەسەپكە الدى. «مەن ءوز باسىم تىكەلەي الەم­دەگى جيىرما ەلدىڭ كونستيتۋتسيا­سىن تالداپ, ولاردان كونسپەكتى جاساپ الدىم. ناتيجەسىندە, جاڭا كونستيتۋتسيانىڭ قاجەتتىگى تۋرالى شەشىم قابىلداماس بۇرىن بىزدە بەس جىلدا جينا­قتالعان تاجىريبە بولدى. ءبىز سودان نەگىزگى باسىمدىقتاردى, ماقساتتاردى اجىراتىپ, ولارعا جەتۋدىڭ قۇرالدارىن ۇيرەندىك. كونستيتۋتسيانى قابىلداۋ قار­­ساڭىندا ونداعان جىلدار بويى ازاماتتارىمىزدىڭ وي-ساناسىندا قوردالانىپ قالعان ستەرەوتيپتەردى جويۋ ءۇشىن, مەملەكەت پەن قوعامدى تۇبەگەيلى رەفورمالاۋ بارىسىندا پايدا بولاتىن كوپتەگەن وبەكتيۆتى جانە سۋبەكتيۆتى پروبلەمالاردى شەشۋ ءۇشىن بىرنەشە جىلعا سوزىلعان تاباندى جۇمىستار اتقارۋعا تۋرا كەلدى. ءيا, كەيدە ءبىزدىڭ شەشىمدەرىمىز جارتىكەش, ىمىراشىل سيپاتتا دا بولدى. كەز كەلگەن جاڭا ىستە بولاتىنى سياقتى, قاتەلىكتەر دە جىبەرىلەتىن. وسىنىڭ ءبارى سول كەزدەردە انىق وتپەلى سيپاتتا بولعان مەملەكەتتىك ينستيتۋتتار مەن زاڭنامالىق قىزمەتتەردەن كورىنىس تاۋىپ وتىردى. بىراق, سول ءبىر قيىن-قىستاۋ جىلداردى ەسكە العاندا, ەلىمىزدى كۇردەلى الەۋمەتتىك كاتاكليزمدەرگە سوقتىرماي, امان ساقتاپ, الەمدىك قوعامداستىقتىڭ تەڭ قۇقىقتى مۇشەسى رەتىندەگى وسى زامانعى مەملەكەت قۇرۋ ءۇشىن نە كەرەكتىڭ ءبارىن ىستەگەنىمە, مەملەكەتتى قۇرۋعا قىزمەت جاساعانىما سە­نىم­دىمىن», دەپ جازادى ەلباسى كىتابىندا. سوسىن 1994 جىلى ءوز قولىمەن ادىلەت مينيسترلىگىنە جاڭا كونستيتۋتسيانىڭ جوباسىن تاپسىرعان بولاتىن. ناق وسى ۇلگى-جوبا بۇگىنگى اتا زاڭىمىزدىڭ نەگىزىن قالاعانى ءسوزسىز دەيمىز. ءسويتىپ, جوعارىدا ايتقانى­مىزداي, 1995 جىلعى 30 تامىزدا كونستيتۋتسيا جونىندەگى رەفەرەندۋمدا بىردەن-ءبىر دۇرىس جول تاڭدالعانى انىق بولدى. سونىڭ ارقاسىندا, مىنە, بۇگىندە قازاقستان ابدەن قالىپتاسقان, الەمنىڭ ابىرويلى جانە لايىقتى مەملەكەتتەرى قاتارىنا ەندى. ال مۇنداي جولدان ءوتۋ وڭاي بولماعانى بەلگىلى. ەڭ باستىسى اسىعىستىققا سالىنىپ, قا­تەلىك جىبەرىپ الماۋ كەرەك ەدى. پرەزيدەنتتىڭ ارقاسىندا ءبىز دۇرىس تاڭداۋ جاساي بىلدىك. مەملەكەت باسشىسىنىڭ وسى باس­تى قۇجاتتى جازۋدا, دايىنداۋدا ونىڭ جۇمىسىنا باستان-اياق ارالاسۋىندا دەيمىز. ءار باپ ەل يگىلىگىنە قىزمەت ەتۋى ءۇشىن تەرەڭنەن ويلادى, الىستى بولجادى. ماسەلەن, پرە­زيدەنت قازاقستان رەسپۋبلي­كاسى كونستيتۋتسياسىنىڭ 20 جىلدىعىنا ارنالعان «كون­ستيتۋتسيا: بىرلىك, تۇراقتىلىق, ءور­كەندەۋ» اتتى حالىقارالىق عىلىمي-تاجىريبەلىك كونفەرەنتسيادا: «بۇل – ءبىزدىڭ نەگىزگى زاڭىمىزدىڭ بارلىق ەرەجەلەرى مەن قاعيداتتارىنىڭ ناقتى ءىس جۇزىنە اسۋى. جاقسى جاعىنا قاراي وزگەرۋگە بەيىم تۇراتىن مەملەكەتتىك جانە قوعامدىق قۇرىلىس قانا ءتيىمدى بولىپ سانالادى. ءبىزدىڭ اتا زاڭىمىزدا تابىستى دامۋ ءۇشىن دە, ۇلتتىڭ ءوزىن-ءوزى جاڭعىرتۋى ءۇشىن دە قاجەتتى بارلىق قۇقىقتىق تەتىكتەر بار. ءبىز 2050 جىلعا دەيىنگى ستراتەگيالىق باعدارلامامىزدىڭ نەگىزىندە الدىمىزعا قازاقستاندى الەمدەگى ەڭ دامىعان 30 ەلدىڭ بىرىنە اينالدىرۋ جونىندە جاھاندىق ماقسات قويدىق», دەدى. دەمەك وسى كونستيتۋتسيامىزدا تايعا تاڭبا باسقانداي ەتىپ كور­سەتىلگەن ازاماتتارىمىزدىڭ تەڭ قۇ­قىلى بولۋى – ەلىمىز بەن جەرى­مىزدەگى ۇلتتار مەن ۇلىس­تاردىڭ تاتۋ-ءتاتتى تىرشىلىك قۇ­رۋىنىڭ ناتيجەسى دەيمىز. ويتكەنى اتا زاڭ ولاردىڭ بۇگىنگىدەي بەيبىت, الاڭسىز عۇمىر كەشۋىنىڭ بىردەن-ءبىر كەپىلى بولىپ وتىر. سوندىقتان دا اتا زاڭىمىزدىڭ بىلتىر وتكەن 20 جىلدىعىن تويلاۋ قارساڭىندا دا ەلىمىزدىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندە كوپتەگەن ايتۋلى شارالار ءوت­كىزىلدى. ءىرى كەزدەسۋلەر بولدى. سو­نىڭ ءبىرى رەتىندە ايتار بولساق, ماسەلەن ۇلتتىق اكادەميالىق كىتاپ­حانادا اتا زاڭىمىزعا 20 جىل تولۋىنا بايلانىستى ارنايى «كونستيتۋتسيا» زالى دا اشىلدى. كونستيتۋتسيامىزدىڭ قۇندى­لىعى جايىندا ايتقاندا ەلدى­گىمىز ءۇشىن ەرەن ەڭبەك ەتىپ كەلە جاتقان, مەملەكەتتىك ىرگەلى ءىرى ىستەردى جۇزەگە اسىرعان, قازىرگى جوعارعى سوتتىڭ ءتور­اعاسى قايرات ءماميدىڭ: «اتا زاڭىمىزدىڭ العاشقى بابىنا سايكەس قازاقستان رەسپۋبليكاسى ءوزىن دەموكراتيالىق, زايىرلى, قۇقىقتىق جانە الەۋمەتتىك مەملەكەت رەتىندە ورنىقتىرا كەلە, ءوزىنىڭ ەڭ قىمبات قازىناسى – ادام جانە ادامنىڭ ءومىرى, قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارى دەپ جاريالادى. ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ كونستيتۋتسيانىڭ سەنىم­دى كەپىلى رەتىندە ادام مەن ازا­ماتتاردىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن قورعاۋ, زاڭ ءۇس­تەمدىگىن قامتاماسىز ەتۋ, قۇقىقتىق مەملەكەت قۇرۋدىڭ باعى­تىن بەرىك ۇستاندى. وسى قاعيدانى باسشىلىققا العان سوت كورپۋسى قوعامدىق قاتىناستاردى قۇقىقتىق رەتتەۋدىڭ الەمدىك, دەمو­كراتيالىق ستاندارتتارىنا سايكەس حالىق سەنىمىن اقتاۋ ءۇشىن قالتقى­سىز قىزمەت ەتىپ كەلەدى. كونس­تيتۋتسيا – ەلدىڭ بار­لىق سالا­سىن­داعى: ساياسات, ەكونومي­كا, الەۋ­مەتتىك سالاداعى جەتىستىك­تەر­دىڭ, قوعامدىق تۇراق­تىلىق پەن كەلى­سىمدى قامتاماسىز ەتۋدىڭ بەرىك قۇقىق­تىق ىرگەتاسى بولىپ تابىلادى», دەدى. بۇل ايتىلعاندارمەن ءومىر شىندىعى تولىق ۇشتاسىپ وتىر. ەندەشە قازىرگى كونستيتۋتسيا – ەلىمىزدىڭ ىرگەلى مەملەكەتتىك-قۇقىقتىق اكتىسى بولىپ تابى­لاتىن­دىعىندا ءسوز جوق. ول ادامنىڭ جانە ازاماتتىڭ كەڭ اۋقىمدى امبەباپ قۇقىقتارىنا, ەركىن سايلاۋ وتكىزۋگە, مەملەكەتتىك بيلىكتىڭ بىرتۇتاستىعى جانە بيلىكتىڭ ءۇش تارماققا ءبولىنۋى قاعيداتىنىڭ جۇزەگە اسىرىلۋىنا, جەرگىلىكتى باسقارۋ جانە ءوزىن-ءوزى باسقارۋ جۇيەسىنىڭ قىزمەت ىستەۋىنە كەپىلدىك بەرەدى. كونستيتۋتسيالىق كەڭەس توراعاسى يگور روگوۆ ايتقانداي, قوعامدىق ومىرىمىزدە كونستيتۋتسيانىڭ جاسام­پازدىق قۋاتى كۇننەن-كۇن­گە ارتا تۇسۋدە. ەلىمىزدىڭ نەگىزگى زاڭىنىڭ قۋاتى, الەۋەتى وتە زور. سوندىقتان كون­ستيتۋتسيامىز بارلىق تۇيتكىلدى ماسەلەنى شەشۋدىڭ زاڭدى كوزى بولىپ تابىلادى.  الەكساندر تاسبولاتوۆ, «ەگەمەن قازاقستان»