قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىگى ستاتيستيكا كوميتەتىنىڭ بۇيرىعى №124

2015 جىلعى 20 تامىز,  استانا قالاسى ەكسپورتتىق جەتكىزىلىمدەر مەن يمپورتتىق تۇسىمدەر باعاسىنىڭ يندەكستەرىن قۇرۋ ادىستەمەسىن بەكىتۋ تۋرالى «مەملەكەتتىك ستاتيستيكا تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ 2010 جىلعى 19 ناۋرىزداعى زاڭىنىڭ 23-بابىنىڭ 2 جانە 4-تارماقتارىنا جانە 12-بابىنىڭ 5) تارماقشاسىنا, سونداي-اق قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق ەكونوميكا ءمينيسترىنىڭ 2014 جىلعى 30 قىركۇيەكتەگى № 33 بۇيرىعىمەن بەكىتىلگەن, نورماتيۆتىك قۇقىقتىق اكتىلەردى مەملەكەتتىك تىركەۋ تىزىلىمىندە №9779 بولىپ تىركەلگەن قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىگىنىڭ ستاتيستيكا كوميتەتى تۋرالى ەرەجەنىڭ 13-تارماعىنىڭ 2), 5) تارماقشالارىنا جانە 22-تارماعىنىڭ 12) تارماقشاسىنا سايكەس, بۇيىرامىن: 1. قوسا بەرىلىپ وتىرعان ەكسپورتتىق جەتكىزىلىمدەر مەن يمپورتتىق تۇسىمدەر باعاسىنىڭ يندەكستەرىن قۇرۋ ادىستەمەسى بەكىتىلسىن. 2. قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىگى ستاتيستيكا كوميتەتىنىڭ باعا ستاتيستيكاسى باسقارماسى زاڭ باسقارماسىمەن بىرلەسىپ زاڭنامادا بەلگىلەنگەن تارتىپپەن: 1) وسى بۇيرىقتىڭ قازاقستان رەسپۋبليكاسى ادىلەت مينيسترلىگىندە مەملەكەتتىك تىركەلۋىن; 2) وسى بۇيرىقتىڭ مەملەكەتتiك تiركەلگەننەن كەيiن ون كۇنتiزبەلiك كۇن iشiندە رەسمي جاريالانۋىن; 3) وسى بۇيرىقتىڭ قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىگى ستاتيستيكا كوميتەتىنىڭ ينتەرنەت-رەسۋرستارىندا ورنالاستىرىلۋىن قامتاماسىز ەتسىن. 3. قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىگى ستاتيستيكا كوميتەتىنىڭ باعا ستاتيستيكاسى باسقارماسى وسى بۇيرىقتى قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىگى ستاتيستيكا كوميتەتىنىڭ قۇرىلىمدىق بولىمشەلەرىنە جانە اۋماقتىق ورگاندارىنا جۇمىس بابىندا باسشىلىققا الۋ جانە پايدالانۋ ءۇشىن جەتكىزسىن. 4. وسى بۇيرىقتىڭ ورىندالۋىن باقىلاۋ قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىگى ستاتيستيكا كوميتەتى توراعاسىنىڭ ورىنباسارىنا (ج.ءا.جارقىنباەۆ) جۇكتەلسىن. 5. وسى بۇيرىق ونىڭ العاشقى رەسمي جاريالانعان كۇنىنەن باستاپ كۇنتىزبەلىك ون كۇن وتكەن سوڭ قولدانىسقا ەنگىزىلەدى. توراعا ءا.سمايىلوۆ قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىگىنىڭ ستاتيستيكا كوميتەتى توراعاسىنىڭ 2015 جىلعى 20 تامىزداعى №124 بۇيرىعىمەن بەكىتىلدى ەكسپورتتىق جەتكىزىلىمدەر مەن يمپورتتىق تۇسىمدەردىڭ باعا يندەكستەرىن قۇرۋ ادىستەمەسى 1. جالپى ەرەجەلەر 1. وسى ادىستەمە حالىقارالىق ستاندارتتارعا سايكەس قالىپتاستىرىلعان جانە «مەملەكەتتىك ستاتيستيكا تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسى 2010 جىلعى 19 ناۋرىزداعى زاڭىمەن ء(ارى قاراي – زاڭ) بەكىتىلگەن ستاتيستيكالىق ادىسناماعا جاتادى. 2. ادىستەمە سىرتقى ساۋداداعى باعا دەڭگەيىنە جالپىمەملەكەتتىك ستاتيستيكالىق بايقاۋدىڭ, زەرتتەلەتىن ىرىكتەمەلى جيىنتىقتاردى سۇرىپتاۋدىڭ, سالماقتاۋ قۇرامداس بولىكتەرىن قالىپتاستىرۋ جانە اگرەگاتتاۋدىڭ ءتۇرلى دەڭگەيىنىڭ باعا يندەكستەرىن ەسەپتەۋدىڭ نەگىزگى اسپەكتىلەرى مەن ادىستەرىن انىقتايدى. 3. وسى ادىستەمە تاۋارلار مەن ونىمدەردىڭ ەكسپورتتىق جەتكىزىلىمدەر مەن يمپورتتىق تۇسىمدەرىنىڭ باعا يندەكستەرىن قۇرۋدا جانە ونىمدەردىڭ, تاۋارلاردىڭ ەكسپورتتىق جەتكىزىلىمدەر مەن يمپورتتىق تۇسىمدەر باعاسىنا جالپىمەملەكەتتىك ستاتيستيكالىق بايقاۋ وتكىزۋ كەزىندە قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىگىنىڭ ستاتيستيكا كوميتەتىمەن جانە ونىڭ اۋماقتىق ورگاندارىمەن قولدانىلادى. 4. ادىستەمە 2012-2016 جىلدارعا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇلتتىق ستاتيستيكا جۇيەسىن بەكىتۋ بويىنشا «قازستات» جوباسى اياسىندا حالىقارالىق ەڭبەك ۇيىمى (حەۇ), حالىقارالىق ۆاليۋتا قورى (حۆق), ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق جانە دامۋ ۇيىمى (ەىدۇ), ەۋروپا قوعامداستىعىنىڭ ستاتيستيكا بيۋروسى (ەۋروستات), بۇۇ جانە دۇنيەجۇزىلىك بانكىمەن دايىندالعان «ەكسپورت جانە يمپورت باعا يندەكسى بويىنشا نۇسقاۋلىق: تەوريا جانە تاجىريبە» – 2009 قاعيداتتارى مەن ۇسىنىمدارىن ەسكەرە وتىرىپ ازىرلەنگەن. 5. تاۋارلاردىڭ, ونىمدەردىڭ ەكسپورتتىق جەتكىزىلىمدەر باعاسىنىڭ يندەكسى رەسپۋبليكادا شىعارىلاتىن جانە باسقا ەلدەرگە ەكسپورتتالاتىن تاۋارلار باعاسىنىڭ وزگەرىسىن سيپاتتايدى. تاۋارلاردىڭ, ونىمدەردىڭ يمپورتتىق تۇسىمدەر باعاسىنىڭ يندەكسى رەسپۋبليكا قاجەتتىلىگىنە دۇنيەجۇزىلىك قاۋىمداستىق ەلدەرىنەن ساتىپ الىنعان ونىمدەرگە باعانىڭ وزگەرىسىن سيپاتتايدى. ونىمدەر, تاۋارلاردىڭ ەكسپورتتىق جەتكىزىلىمدەرى مەن يمپورتتىق تۇسىمدەرى باعاسى تۋرالى جالپىمەملەكەتتىك ستاتيستيكالىق بايقاۋ دەرەكتەرى بويىنشا الىنعان ەكسپورتتىق جەتكىزىلىمدەر مەن يمپورتتىق تۇسىمدەر باعا يندەكستەرىن قۇرۋ ماقساتى قازاقستان رەسپۋبليكاسى رەزيدەنتتەرى مەن باسقا ەلدەردىڭ رەزيدەنتتەرى اراسىنداعى الماساتىن تاۋارلارعا باعا وزگەرىسىنىڭ مولشەرىن ولشەۋ بولىپ تابىلادى. 6. ستاتيستيكالىق تالداۋدا ەكسپورتتىق جەتكىزىلىمدەر مەن يمپورتتىق تۇسىمدەردىڭ باعا وزگەرىسى تۋرالى دەرەكتەر ولاردىڭ رەسپۋبليكا ەكونوميكاسىنا ىقپال ەتۋىن باعالاۋدا, سونداي-اق ۇلتتىق تابىستىڭ شاماسىن, ۇلتتىق شوت جۇرگىزۋ جۇيەسىنىڭ جانە تولەم تەڭگەرىمىنىڭ نەگىزگى اگرەگاتتارىن انىقتاۋدا دەفلياتور رەتىندە قولدانىلادى. 7. وسى ادىستەمەدە زاڭدا جانە 2011 جىلعى 28 قاڭتارداعى № 525 «كەدەن وداعىنا مۇشە مەملەكەتتەرمەن كەدەندىك سىرتقى ساۋدا جانە ءوزارا ساۋدا ستاتيستيكاسىن جۇرگىزۋ بويىنشا بىرىڭعاي ءادىسنامادا» ايقىندالعان ماندەردە ۇعىمدار مەن كەلەسى تەرميندەر جانە انىقتامالار قولدانىلادى: 1) اگرەگاتتالعان باعا يندەكسى – باعانىڭ جەكە يندەكستەرى نەگىزىندە قۇرىلادى جانە جەكەلەگەن كىشى توپ, توپ نەمەسە جالپى زەرتتەلەتىن قۇبىلىس بويىنشا باعا وزگەرىسىن سيپاتتايتىن سالىستىرمالى كورسەتكىش; 2) اگرەگاتتاۋ – تومەنگى دەڭگەيدەگى ەكونوميكالىق كورسەتكىشتەردى بارلىق كەيىنگى دەڭگەيلەردە ءىرى جيىنتىقتارعا اگرەگاتتاۋ; 3) الماستىرۋ – بايقالاتىن بازالىق وبەكتىنى جاسالاتىن سىرتقى ساۋدا مامىلەسىنىڭ ماماندانۋى ۇقساسقا ادەيى اۋىستىرۋ; 4) باعالاردى تىركەۋ – بازالىق وبەكتىلەردىڭ ىرىكتەمەلى رەپرەزەنتاتيۆتى جيىنتىعى بويىنشا وتكىزىلەتىن تاۋار, ونىمدەر جانە قىزمەتتەر باعالارىنىڭ دەڭگەيى تۋرالى اقپاراتتاردى جيناقتاۋ ءادىسى; 5) بازالىق وبەكت – ونداعى باعالاردى تىركەۋ ءۇشىن ىرىكتەلىپ الىنعان, زاڭدى تۇلعا; 6) جەكە (قاراپايىم) باعا يندەكسى – زەردەنەلەتىن جيىنتىقتىڭ (ناقتى تاۋاردىڭ, قىزمەتتىڭ) ءبىر ەلەمەنتى باعالارىنىڭ وزگەرىسى; 7) جىكتەلىم – قابىلدانعان بەلگىلەرگە سايكەس ۇقساستىقتارى مەن وزگەشەلىكتەرى بويىنشا كوپتەگەن وبەكتىلەردى توپقا ءبولۋ; 8) يمپۋتاتسيا – ءتۇسىپ قالعان, قاتە نەمەسە شاماسى جوق ماعىنالاردى باسقا ماعىنالارمەن الماستىرۋ ۇدەرىسى; 9) يندەكس سالماعى – جالپى جيىنتىعىندا ءاربىر جەكە ەلەمەنتتىڭ ماڭىزدىلىعىن كورسەتەتىن شاما; 10) وكىل-تاۋار – تاۋار توبىنداعى تاۋاردىڭ ساپاسى مەن نەگىزگى تۇتىنۋشىلىق قاسيەتىنە اسەر ەتپەيتىن جانە تۇتىنۋشىلىق بەلگىسى بويىنشا بولماشى وزگەشەلىگىمەن (بولشەكتەرمەن) ەرەكشەلەنەتىن بەلگىلى تاۋار تۇرلەرىنىڭ جيىنتىعى; 11) سالماقتاۋ – جيىنتىق كورسەتكىشتەردى الۋ ءۇشىن جانە تىكەلەي قوسىندىلاۋعا جاتپايتىن ءارتۇرلى تاۋارلاردىڭ ولشەمدەستىگىن قامتاماسىز ەتەتىن, يندەكستىك ەسەپتەۋدە قولدانىلاتىن ءراسىم; 12) سالماقتاۋ سىزباسى – ستاندارتتى جىكتەلىمگە سايكەس اگرەگاتتاۋدىڭ بارلىق ساتىلارى بويىنشا انىقتالعان ناقتى ونىمدەر (تاۋارلار), قىزمەتتەر تۇرلەرى سالماعىنىڭ جيىنتىعى; 13) ساۋدا جەڭىلدىگى – سىرتقى ساۋدا مامىلەسىنىڭ شارتتارىنا بايلانىستى جانە اعىمداعى نارىق كونيۋنكتۋراسىنا بايلانىستى ساتۋشىنىڭ ساتىپ الۋشىعا ۇسىناتىن تاۋار باعاسىنان جەڭىلدىكتەر; 14) ساۋدا ۇستەمەسى – تاۋارلاردى ساتۋ بويىنشا شىعىنداردى تولتىرۋ جانە پايدا الۋىن قامتاماسىز ەتەتىن ساتۋشىنىڭ باعا ەلەمەنتى; 15) تاۋاردى جونەلتۋ ەلى – تاۋاردى حالىقارالىق تاسىمالداۋ باستالعان, كولىك (تاسىمالداۋ) قۇجاتتارىندا مالىمەتتەر كورسەتىلگەن ەل; 16) تاۋاردىڭ مەجەلى ەلى (بەلگىلى سوڭعى مەجەلى ەل) – تاۋار تۇتىنىلاتىن, پايدالانىلاتىن نەمەسە قايتا وڭدەۋگە ۇشىرايتىن ەل; 17) تاۋاردىڭ شىعارىلعان ەلى – تاۋار تولىق وندىرىلگەن نەمەسە ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداقتىڭ كەدەن زاڭناماسىمەن ايقىندالعان كريتەريلەر نەمەسە تارتىپكە سايكەس جەتكىلىكتى قايتا وڭدەۋگە ۇشىراعان ەل; 18) تاۋار سيپاتتاماسى – باعا تىركەۋ ءۇشىن ىرىكتەلگەن جەكە تاۋاردى, ءونىمدى سايكەستەندىرۋ ءۇشىن ەرەكشەلەۋ قاسيەتى, ەرەكشىلىگى; 19) ىرىكتەۋ – ستاتيستيكالىق دەرەكتەردى جيناۋ جانە وڭدەۋ كەزىندە قولدانىلاتىن بەكىتىلگەن جىكتەۋىشتەر, نومەنكلاتۋرالار مەن انىقتامالىقتاردان جەكە ايقىندامالار. 2. قامتۋ جانە جىكتەۋ جۇيەسى 8. يندەكستىڭ قامتۋ سالاسىن انىقتاۋ جانە شەكتى شەكاراسىن (ىرىكتەمە شەڭبەرى) انىقتاۋ ونى قۇرۋدىڭ تۇپكىلىكتى ماقساتى مەن پايدالانۋدىڭ نەگىزگى باعىتىنا بايلانىستى. ەكسپورتتىق جەتكىزىلىمدەر, يمپورتتىق تۇسىمدەردىڭ باعا يندەكستەرى ءۇشىن ەكونوميكالىق جانە گەوگرافيالىق كەڭىستىگى, سالالىق قامتۋ شەڭبەرى, قامتۋدىڭ ستاتيستيكالىق بىرلىكتەرى (بازالىق وبەكتىلەر ساناتتارى) انىقتالادى. 9. يندەكستەردىڭ ەكونوميكالىق سالاسى باعانىڭ وزگەرۋى باعالاناتىن سىرتقى ساۋدا مامىلەلەرىنىڭ قامتىلۋمەن سيپاتتالادى. ەكسپورتتىق جەتكىزىلىمدەر, يمپورتتىق تۇسىمدەردىڭ باعا يندەكستەرىندە رەەكسپورتتى قوسپاعاندا سىرتقى نارىقتا وتكىزۋ ءۇشىن ەلدەن تاۋارلاردى, ونىمدەردى ەكسپورتتاۋ بويىنشا وپەراتسيالار, رەيمپورتتى قوسپاعاندا ەل ىشىندە پايدالانۋعا ارنالعان, شەكارادان تاۋارلار, ونىمدەر يمپورتى بويىنشا وپەراتسيالار ەسەپكە الىنادى . 10. ەكسپورتتىق جەتكىزىلىمدەر, يمپورتتىق تۇسىمدەر باعا يندەكستەرىن قۇرۋ ءۇشىن رەسپۋبليكانىڭ بارلىق وڭىرلەرىندە سىرتقى ساۋدا مامىلەلەرىن جۇزەگە اسىراتىن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ رەزيدەنتتەرى زەرتتەلەدى. گەوگرافيالىق قامتۋ تاۋارلاردى, ونىمدەردى ەكسپورتتاۋدى جانە (نەمەسە) يمپورتتاۋدى جۇزەگە اسىراتىن زاڭدى تۇلعالاردىڭ تىركەلگەن جەرى بويىنشا ىرىكتەمە ەسەپكە الۋدى قاراستىرادى. باعا يندەكستەرىن قۇرۋ ۇلتتىق دەڭگەيدە جۇزەگە اسىرىلادى. 11. سالالىق قامتۋ ەكسپورتتاۋشى, يمپورتتاۋشى زاڭدى تۇلعالار جاسايتىن ناقتى مامىلەلەر نەگىزىندە تاۋارلار, ونىمدەردىڭ ەكسپورتتىق جەتكىزىلىمدەرى, يمپورتتىق تۇسىمدەرى باعا وزگەرىسىن ەسەپكە الۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. ارالىق جانە سوڭعى سۇرانىستى قاناعاتتاندىرۋعا باعىتتالعان سىرتقى ساۋدا مامىلەلەرىن قۇندىق باعالاۋدى قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن تاۋارلار, ونىمدەر: 1)شيكىزات (اۋىل شارۋاشىلىعى ءونىمى, مينەرالدى شيكىزات); 2) جارتىلاي دايىن ونىمدەر; 3) دايىن ونىمدەر (تۇتىنۋ تاۋارلارى: ازىق-ت ۇلىك جانە ازىق-ت ۇلىك ەمەس تاۋارلارى); 4) ينۆەستيتسيالىق تاۋارلار (قۇرىلىس ماتەريالدارى, ماشينالار, قۇرال-جابدىقتار جانە كولىك قۇرالدارى) رەتىندە ەسەپكە الىنادى. 12. جىكتەلىمدىك جۇيە جالپىمەملەكەتتىك ستاتيستيكالىق بايقاۋعا قوسىلعان ىرىكتەمەلى جيىنتىقتاردى قالىپتاستىرۋ ءۇشىن نەگىز بولىپ تابىلادى جانە يندەكستەردىڭ قۇرىلىمىن جانە ول قانداي تاۋار توپتارىن, تاۋارلاردى, ونىمدەردى ءوزى قامتيتىنىن ايقىندايدى. حالىقارالىق دەڭگەيدە سالىستىرۋعا جانە قولدانۋعا بولاتىن جۇيەلى دەرەكتەر قاتارىن الۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن ستاندارتتى ستاتيستيكالىق جىكتەلىمدەر بار. ەكسپورتتىق جەتكىزىلىمدەر, يمپورتتىق تۇسىمدەردىڭ باعا يندەكسىن قۇرۋ جانە ماڭىزدى تاۋار تۇرلەرىنىڭ ونىمدەردى, بولىمدەر, بولىمشەلەر, توپتار, شاعىن توپتار بويىنشا اگرەگاتتاۋ ءۇشىن پايدالانىلاتىن نەگىزى ستاندارتتى جىكتەلىم ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداقتىڭ سىرتقى ەكونوميكالىق قىزمەتتىڭ تاۋار نومەنكلاتۋراسى ء(ارى-قاراي - سەقتن ەەو) بولىپ تابىلادى. سەقتن ەەو دۇنيەجۇزىلىك كەدەن ۇيىمىنىڭ تاۋارلاردى سيپاتتاۋ جانە كودتاۋدىڭ ۇيلەستىرىلگەن جۇيەسىنە, تاۋەلسىز مەملەكەتتەر دوستاستىعىنىڭ سىرتقى ەكونوميكالىق قىزمەتتىڭ تاۋار نومەنكلاتۋراسىنا (سەقتن تمد) نەگىزدەلگەن. 13. ەەو سەقتن جىكتەلىمى نەگىزىندە جانە جاسالاتىن سىرتقى ساۋدا مامىلەلەرىنىڭ ماماندانۋىن ەسكەرە وتىرىپ, ەكسپورتتىق جەتكىزىلىمدەر, يمپورتتىق تۇسىمدەردىڭ باعاسىن زەرتتەۋ نەگىزى بولىپ تابىلاتىن جانە ەكسپورتتىق جەتكىزىلىمدەر مەن يمپورتتىق تۇسىمدەردىڭ باعا يندەكسى قۇرىلىمىن قۇرايتىن تاۋارلاردىڭ, ونىمدەردىڭ تىزبەسى قالىپتاستىرىلادى. 3. ىرىكتەمەلى جيىنتىقتى قالىپتاستىرۋ 1-پاراگراف. بازالىق كاسىپورىندار 14. تاۋارلاردىڭ, ونىمدەردىڭ ەكسپورتتىق جەتكىزىلىمدەرى مەن يمپورتتىق تۇسىمدەرىنىڭ باعالارىنا جالپىمەملەكەتتىك ستاتيستيكالىق بايقاۋ بازالىق وبەكتىلەردىڭ, تاۋارلاردىڭ, ونىمدەردىڭ ىرىكتەمەلى جيىنتىعى نەگىزىندە جۇزەگە اسىرىلادى. بازالىق وبەكتىلەردىڭ ىرىكتەمەلى جيىنتىعى نەگىزگى تالاپقا – گەوگرافيالىق جانە سالالىق بولىنىستە رەپرەزەنتاتيۆتىلىككە جاۋاپ بەرۋگە ءتيىس. 15. بازالىق وبەكتىلەردى تاڭداۋ ستاتيستيكالىق بايقاۋعا قولدانىلاتىن ادىسكە بايلانىستى. تاۋارلاردىڭ, ونىمدەردىڭ ەكسپورتتىق جەتكىزىلىمدەرى مەن يمپورتتىق تۇسىمدەرىنىڭ باعاسىن زەرتتەۋ ءۇشىن بايقاۋدىڭ ىرىكتەمەلى ءادىسى قولدانىلادى. زاڭدى تۇلعالاردىڭ جالپى تىزبەسىنەن نەگىزىنەن سىرتقى نارىققا ماڭىزدى تاۋارلاردى زەرتتەيتىن جانە ۇنەمى ۇلكەن كولەمدە تاۋارلاردى, ونىمدەردى جەتكىزىپ تۇراتىن ءىرى جانە ورتا ەكپورتەرلار, يمپورتەرلار, سونىمەن قوسا سىرتقى ساۋدا مامىلەلەرىنە ماماندانعان دەلدال-ۇيىمدار تاڭداپ الىنادى. شاعىن ءۇشىن بىرقاتار شەكتەۋلەر بار, ويتكەنى ولار كاسىپورىننىڭ مەنشىك نىسانىن, مامانداندىرۋ بەيىنىن ءجيى اۋىستىرۋعا ۇشىرايدى. ىرىكتەمەلى جيىنتىققا ىرىكتەۋ كەزىندە ءجيى وزگەرمەلىلىك عانا ەمەس, سونىمەن قاتار تاۋارلار مەن ولاردىڭ سيپاتتامالارىنداعى اسسورتيمەنتتىك جىلجۋلار ءتان بولاتىن دارا كاسىپكەرلەر مەن جەكە تۇلعالار قوسىلمايدى. ىرىكتەمەلى بايقاۋ ءادىسىنىڭ باسىمدىعى جەكەلەگەن بىرلىكتەردى ەگجەي-تەگجەيلى زەرتتەۋ نەگىزىندە باس جيىنتىقتى سيپاتتايتىن دەرەكتەردى الۋ, اقپاراتتى وڭدەۋ جانە نەعۇرلىم قىسقا مەرزىمدە جانە نەعۇرلىم تومەن رەسۋرستار شىعىندارىمەن ناتيجەلەرىن قالىپتاستىرۋ بولىپ تابىلادى. 16. تاۋارلار, ونىمدەر ەكسپورتىن جانە (نەمەسە) يمپورتىن جۇزەگە اسىراتىن بازالىق وبەكتىلەردى تاڭداۋدا مەملەكەتتىك ستاتيستيكالىق تىركەلىمنىڭ دەرەكتەرى باس جيىنتىق بولىپ تابىلادى. 17. ىرىكتەمەنىڭ وڭتايلى كولەمىنە ىرىكتەلگەن بازالىق وبەكتىلەر جالپىمەملەكەتتىك ستاتيستيكالىق بايقاۋلار ءۇشىن ايقىندالعان تاۋارلار, ونىمدەردىڭ نەگىزگى توپتارىن بارىنشا ىقتيمال قامتۋدى قامتاماسىز ەتكەندە قول جەتكىزىلەدى. 2-پاراگراف. تاۋارلار, ونىمدەر 18. جالپىمەملەكەتتىك ستاتيستيكالىق بايقاۋعا ىرىكتەلىپ الىنعان وبەكتىلەردە ولاردىڭ ءونىم نومەنكلاتۋراسىن پايدالانا وتىرىپ تاۋارلاردى, ونىمدەردى ىرىكتەۋ جۇرگىزىلەدى. ولاردى تاڭداۋ كەزىندە بازالىق وبەكتىلەرمەن باعانى باقىلاۋعا كىرەتىن تاۋارلار, ونىمدەردى انىقتاۋعا قاتىستى جۇمىس جۇرگىزىلەدى. 19. رەسپۋبليكانىڭ سىرتقى ساۋدا اينالىمىنا قاتىساتىن تاۋارلار, ونىمدەردىڭ ىرىكتەمەلى جيىنتىعى ەەو سەقتن نەگىزىندە كوپ ساتىلى ىرىكتەمەنى قولدانا وتىرىپ قالىپتاستىرىلادى, وندا ءار ساتىنىڭ زەرتتەلەتىن جيىنتىقتاعى ونىڭ ۇلەسىن ەسكەرە وتىرىپ, ءوزىنىڭ ىرىكتەۋ بىرلىگى بولادى. ىرىكتەمەنى قالىپتاستىرۋ ەكى كەزەڭدە جۇرگىزىلەدى, ءار كەزەڭدە ىرىكتەۋ ءۇشىن بەلگىلى ءبىر كريتەريلەر قولدانىلادى. ءبىرىنشى كەزەڭ رەسپۋبليكانىڭ سىرتقى ساۋدا اينالىمىنىڭ قۇرىلىمىن زەرتتەۋدەن تۇرادى. ول تاۋارلاردى, ونىمدەردى ەەو سەقتن جىكتەلىمىنىڭ جەكە الىنعان بولىمىندە تاۋارلىق توپتاردىڭ بارىنشا ىقتيمال كولەمىنە ءىرى ءبولۋدى كوزدەيدى. ءاربىر بولىمنەن 6 تاڭبا دەڭگەيىندە تاۋارلىق توپتار ىرىكتەپ الىنادى, ولاردىڭ قوسىندى اينالىمى سىرتقى ساۋدا اينالىمىنىڭ جالپى قۇرىلىمىندا باسىم ۇلەس سالماققا (70%) يە. ەكىنشى كەزەڭ – جالپىمەملەكەتتىك ستاتيستيكالىق بايقاۋعا ايقىندالعان تاۋارلىق توپتارداعى وكىل-تاۋارلاردى ىرىكتەپ الۋ. ەكسپورتتىق جەتكىزىلىمدەر, يمپورتتىق تۇسىمدەر باعاسىنىڭ وزگەرۋىن بايقاۋ ءۇشىن ءتيىستى 6-تاڭبالى تاۋار توپتارىنان ەكسپورتتىڭ, يمپورتتىڭ ءارتۇرلى باعىتىن (مەملەكەتتەر) جانە تۇراقتى مامىلەلەر جوسپارلاناتىن تۇرلەرىن كورسەتەتىن بىرنەشە وكىلەتتى 10-تاڭبالى ايقىنداما (3-5 ءتۇرى اسسورتيمەنتىنە قاراي) تاڭدالىنىپ الىنادى. (110319 «وزگە دە داقىلدار داندەرىنەن ءىرى تارتىلعان ۇنتاق جارماسى مەن ۇن» كودى بويىنشا 6-تاڭبالى تاۋار توبىنا 10-تاڭبالى التى ايقىنداما كىرەدى, ولاردىڭ نەعۇرلىم وكىلەتتى 3 ايقىنداماسى ىرىكتەپ الىنادى – قارا بيداي – ەكسپورت جانە (نەمەسە) يمپورت رەسەي, بەلارۋس; ارپا – بەلارۋس; س ۇلى – وزبەكستان, قىرعىزستان, يران). ىرىكتەپ الىنعان 10-تاڭبالى ايقىندامالار بويىنشا باعانى بايقاۋ ەسەپتى جىل ىشىندە جۇرگىزىلەدى. ىرىكتەلىنىپ الىنعان ايقىندامالار بويىنشا باعانى تىركەۋ مۇمكىن بولماسا, ءبىر جىل ىشىندە باسقا 10-تاڭبالى ايقىندامانى قوسۋعا (اۋىستىرۋعا) بولادى. تاڭداپ الىنعان ءار 10-تاڭبالى ايقىنداما جانە ءاربىر ەكسپورت, يمپورت ەلى اتاۋى بويىنشا ءارتۇرلى سيپاتتامامەن, جەتكىزۋ شارتى جانە باسقا دا سيپاتتاما ء(تۇرى, ماركاسى, مودەلى, سالماعى, وراما ءتۇرى) بويىنشا, سىرتقى ساۋدا مامىلەسى جاسالاتىن كەزدە باعا دەڭگەيىنە اسەر ەتەتىن تىركەۋ ءۇشىن 1-2 وكىل-تاۋار تاڭداپ الىنادى. 20. جوعارى دەڭگەيدە وكىلەتتىلىكتى قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن ىرىكتەمەگە كەلەسى تاۋارلار, ونىمدەر كىرەدى: 1) جيناۋ تاراپىنان قولجەتىمدى, رەپرەزەنتاتيۆتى; 2) ءارتۇرلى ايلار اراسىندا سالعاستىرىمدى; 3) ۇزاق ۋاقىت ارالىعىندا سىرتقى ساۋدادا اينالىمدا جۇرگەندەر; 4) ولشەم بىرلىگى جانە ساپاسى بويىنشا انىقتالاتىن, وڭاي سايكەستەندىرىلەتىن, ساۋدا ماركاسى, ءونىم كودى جانە باسقا دا سايكەستەندىرۋ بەلگىسى بويىنشا. 21. گوموگەندى (بىرتەكتى) تاۋارلار مەن جەكە ازىق-ت ۇلىك ەمەس تاۋارلار (جيھاز, كيىم, اياق-كيىم, جۋ قۇرالدارى جانە تاعى باسقا) كەدەن ستاتيستيكاسى جانە مۇشە مەملەكەتتەرمەن تاۋارلاردىڭ ءوزارا ساۋداسى تۋرالى جالپىمەملەكەتتىك ستاتيستيكالىق باقىلاۋ مالىمەتتەرى, ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق ەلدەرىنىڭ دەرەكتەرى نەگىزىندە جاسالاتىن سىرتقى ساۋدا مامىلەلەرىنىڭ ساندىق جانە قۇندىق كولەمدەرى قامتىلعان باعالىق زەرتتەۋگە قوسىلادى. باعالىق اقپاراتتى جيناۋدىڭ مۇنداي ءتاسىلى يمپورتتالاتىن تاۋارلارعا, ونىمدەرگە قولدانىلادى, ويتكەنى بۇلار بويىنشا سىرتقى ساۋدا مامىلەلەرىن – نەگىزىنەن دارا كاسىپكەرلەر جانە جەكە تۇلعالار جۇزەگە اسىرادى. 22. ىرىكتەمەلى بايقاۋ ىرىكتەپ الىنعان بازالىق وبەكتىلەردىڭ, تاۋارلاردىڭ, ونىمدەردىڭ جىل سايىنعى وزەكتەندىرىلۋىن جانە روتاتسياسىن كوزدەيدى. وزەكتەندىرۋ رەسپۋبليكانىڭ سىرتقى ساۋدا اينالىمىنىڭ كولەمى تۋرالى ستاتيستيكالىق دەرەكتەردى تالداۋ نەگىزىندە جۇزەگە اسىرىلادى. ساتۋ كولەمىنىڭ ءتۇسۋى نەمەسە ولارعا سۇرانىستىڭ ازايۋىنان نارىقتىق ءمانىن جوعالتقان تاۋارلار, ونىمدەر جالپىمەملەكەتتىك ستاتيستيكالىق بايقاۋدان الىپ تاستالادى. ولاردىڭ ورنىنا تىركەۋگە وزدەرىنىڭ ولشەمدەرىمەن وكىلەتتىلىك كريتەريلەرگە جاۋاپ بەرەتىن جاڭا تاۋارلار, ونىمدەر قوسىلادى. بازالىق وبەكتىلەردىڭ تىزىمىنە cىرتقى ساۋدا اينالىمىنىڭ نەعۇرلىم جوعارى قۇندىق كولەمى بار جاڭا زاڭدى تۇلعالار كىرەدى. 4. باعانى تىركەۋ 23. ەكسپورتتىق جەتكىزىلىمدەر, يمپورتتىق تۇسىمدەر تاۋارلارىنا, ونىمدەرىنە باعانى تىركەۋ «ەكسپورتتىق جەتكىزىلىمدەر مەن يمپورتتىق تۇسىمدەر تاۋارلارىنا, ونىمدەرىنە باعاسى تۋرالى ەسەبى» (1-تس (ەكسپورت, يمپورت)) جالپىمەملەكەتتىك ستاتيستيكالىق بايقاۋدىڭ بەكىتىلگەن ستاتيستيكالىق نىسانىنا سايكەس اي سايىنعى نەگىزدە جۇزەگە اسىرىلادى. 24. ستاتيستيكالىق نىساندى تولتىرۋعا نەگىز ساتۋشى مەن ساتىپ الۋشى اراسىندا جاسالعان سىرتقى ساۋدا مامىلەسىن بەلگىلەيتىن بۋحگالتەرلىك ەسەپ (ساتۋ-ساتىپ الۋ شارتى, شوت فاكتۋرا, جەتكىزۋگە كەلىسىم-شارتتار جانە باسقا دا), قۇجاتتارى بولىپ تابىلادى. سىرتقى ساۋدا مامىلەلەرىنىڭ قاتىسۋشىلارى ءوزارا كەلىسەتىن ءونىمنىڭ, تاۋاردىڭ باعاسى جەتكىزىلىم شارتىمەن انىقتالادى. 25. جاسالعان سىرتقى ساۋدا مامىلەسىنىڭ وتكەن ايدىڭ 16-سى كۇنىنەن ەسەپتى ايدىڭ 14-ءى كۇنىنە دەيىنگى ارالىقتا تولەنگەن, تاۋار, ءونىم ءۇشىن تولەم كۇنىنە باعا تىركەلەدى. ەكسپورتقا شىعارىلاتىن تاۋارلار, ونىمدەردىڭ باعالارى ولاردىڭ قۇنى, تاۋارلاردى ەكسپورتتاۋشى ەلدىڭ شەكاراسىنا دەيىن جەتكىزۋ جونىندە قىزمەتتەردىڭ قۇنىمەن بىرگە جانە يمپورتتالاتىن تاۋارلار, ونىمدەردىڭ باعالارى ولاردىڭ قۇنى, ساقتاندىرۋ مەن يمپورتتاۋشى ەلدىڭ شەكاراسىنا دەيىن جاسالعان كەلىسىم شارتتارىنا سايكەس جۇكتى تاسىمالداۋ قۇنىمەن بىرگە ەسەپتە كورسەتىلەدى. 26. باعالار كەدەن باجىن ەسكەرمەي, ەسەپتى كەزەڭنىڭ (ايدىڭ) 1-ءى كۇنىنە قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق بانكىنىڭ باعامىنا سايكەس تەڭگەدە جانە بەلگىلەنگەن ولشەم بىرلىگى ءۇشىن ەسەپتەلىنىپ تىركەلەدى. باسقا ەلدەر ۆاليۋتالارىنا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇلتتىق بانكى بەلگىلەگەن ۇلتتىق ۆاليۋتا باعامىنىڭ بىرىڭعاي كۇنىن قولدانۋ قايتا ەسەپتەۋ كەزىندە ايىرماشىلىقتاردى بولدىرماۋ ءۇشىن قاجەت, بۇل باعالىق سالىستىرۋدىڭ ساقتالۋىن قامتاماسىز ەتەدى. 27. باعالار مەجەلى ەل كودتارى بويىنشا جەكەلەي جانە (نەمەسە) ىرىكتەلگەن وكىل تاۋاردىڭ شىققان ەلى بويىنشا تىركەلەدى. سىرتقى ساۋدا ستاتيستيكاسىندا مىنالار: 1) ەكسپورت كەزىندە – تاۋاردىڭ سوڭعى بەلگىلى مەجەلى ەلى (مەجەلى ەل); 2) يمپورت كەزىندە – تاۋاردىڭ شىعارىلعان ەلى, سەرىكتەس بولىپ ەسەپتەلەدى. تاۋارلاردىڭ شىعارىلعان ەلى بەلگىسىز بولعان جاعدايدا, سونداي-اق, تاۋار ەاەو مۇشەلەرى بولىپ تابىلاتىن ەلدەردىڭ بىرەۋىمەن شىعارىلعان جاعدايدا, تاۋارلاردى يمپورتتاۋدىڭ ەسەبى جونەلتۋ ەلى بويىنشا جۇرگىزىلەدى. شىعارىلعان ەل تاۋار وندىرىلگەن ەلدەن ەرەكشەلەنۋى دە, ەرەكشەلەنبەۋى دە مۇمكىن. وكىل تاۋار ا ەلىندە وندىرىلگەن بولىپ ۆ ەلىنە ساتىلادى, ودان كەيىن يمپورتتايتىن س ەلىنە ەكسپورتقا شىعارىلعان بولسا, وندا تاۋار قايدا وندىرىلگەنىنە قاراماستان وسى تاۋاردىڭ شىعارىلعان ەلى ۆ ەلى بولىپ سانالادى. ەگەر وكىل تاۋار ا ەلىندە شىعارىلىپ, ۆ ەلىندەگى قانداي دا ءبىر دەلدالعا ەندى عانا تيەلگەن, وسىدان كەيىن يمپورتتايتىن س ەلىنە جونەلتىلگەن بولسا, وندا شىعارىلعان ەلى بولىپ ونى تىكەلەي شىعارعان ا ەلى سانالادى. 28. باعالاردى تىركەۋ كەزىندە ولارعا بەلگىلەنگەن جەڭىلدىكتەر مەن ۇستەمەلەرىمەن بىرگە قاراستىرىلادى. باعالاردىڭ وزگەرۋ شاماسىنا الەمدىك باعالار دەڭگەيى, ساتۋ كولەمدەرى, تاۋارلاردى, ونىمدەردى جەتكىزۋ مەرزىمدەرى, ونىڭ جاڭالىعى, ساپاسى سياقتى ءارتۇرلى فاكتورلار ىقپالىن تيگىزەدى. 29. باعالاردى تىركەۋ كەزىندە جىل بويى ەكسپورتتىق جانە يمپورتتىق جەتكىزىلىمدەردىڭ تۇراقسىزدىعىنان تاۋارلاردىڭ, ونىمدەردىڭ باعالارى بويىنشا اقپاراتتىڭ بولماۋىمەن بايلانىستى جاعدايلار ءجيى كەزدەسەدى. سوندىقتان ەسەپتى جىل ىشىندە «شارتتى باعالاردى» پايدالانۋ نەمەسە ۋاقىتشا جوق وكىل-تاۋارلارعا باعالاردى يمپۋتاتسيالاۋ قاجەتتىلىگى تۋىندايدى. باعا يندەكستەرىنىڭ سەرپىندىلىك قاتارىنىڭ ۇزدىكسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن «شارتتى باعالاردى» پايدالانۋدىڭ كەلەسى ادىستەرى بار: 1) وتكەن ايداعى باعاعا تەڭ باعانى پايدالانۋ; 2) وسى وكىل-تاۋارلار بويىنشا بىراق باسقا جەتكىزىلىم نەمەسە شىعارىلعان جانە (نەمەسە) مەجەلى ەلدىڭ باعالاردىڭ وزگەرۋىنە تۇزەتىلگەن باعانى پايدالانۋ; 3) باسقا بازالىق وبەكتىلەردىڭ ۇقساس وكىل-تاۋارلارىنا باعالاردىڭ وزگەرۋىنە قاراي تۇزەتىلگەن باعانى پايدالانۋ. وتكەن كەزەڭ (اي) دەڭگەيىنە 100% دەڭگەيدەگى «شارتتى باعا» كەلەسى سىرتقى ەكونوميكالىق كەلىسىم جاسالۋ فاكتىسىنە دەيىن قولدانىلا بەرەدى. سونىمەن بىرگە, ەكى-ءۇش ايدان استام ۋاقىت بويى تاۋارلاردىڭ باعالارىن تىركەۋ مۇمكىن ەمەس بولعان جاعدايدا, تاڭداپ الىنعان تاۋار تۇرلەرىن بازالىق وبەكتىدەگى جاڭا وكىل-تاۋاردىڭ تۇرىمەن الماستىرۋ ءراسىمىن قولدانۋ قاجەت. 30. كەدەن ستاتيستيكاسى مەن ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداققا مۇشە مەملەكەتتەرمەن تاۋارلارمەن ءوزارا ساۋدا تۋرالى جالپىمەملەكەتتىك ستاتيستيكالىق بايقاۋدىڭ قۇندىق جانە ساندىق دەرەكتەرى نەگىزىندە انىقتالاتىن تاۋارلار, ونىمدەر باعالارى ەسەپتى كەزەڭگە تاۋارلار, ونىمدەردىڭ بىركەلكى قۇنىن بىلدىرەدى. بىركەلكى قۇن كورسەتكىشىنىڭ ارتىقشىلىعى ارنايى زەرتتەۋلەر جۇرگىزۋدى تالاپ ەتپەيتىن قاراپايىم ەسەپتەۋ بولىپ تابىلادى. تاۋارلاردىڭ بىركەلكى قۇنى ەڭ تومەنگى (ون تاڭبالى) ناقتىلانعان دەڭگەيدىڭ وزىندە باعالاردىڭ وزگەرۋى عانا ەمەس, سونىمەن قاتار ءونىمنىڭ ساپاسى, ەكسپورتتاۋشى, يمپورتتاۋشى ەلدەردى اۋىستىرۋ, سونداي-اق تاۋارلار ىشىندەگى اسسورتيمەنتتىك جىلجۋدى كورسەتۋى ونىڭ كەمشىلىگى بولىپ تابىلادى. ەكسپورتتاۋشىلاردا, يمپورتتاۋشىلاردا تىكەلەي تىركەلگەن باعالار نەمەسە ناقتى باعالار تومەن اۋىتقۋلارعا ۇشىرايدى, سەبەبى, ناقتى ماركالار, ۇلگىلەر بويىنشا قايتا بىرىكتىرىلگەن تاۋارلارعا باعانى ءبولىپ تاستاۋ تومەن بولىپ تابىلادى جانە ولاردىڭ جەكەلەگەن تۇرلەرىن ساتىپ الۋ/ساتۋ كەزىندە قۇرىلىمدىق جىلجۋى شامالى. بايقالاتىن تاۋارلىق ايقىنداما نەعۇرلىم بىرتەكتى بولىپ تابىلسا, سوعۇرلىم تومەن دارەجەدە ناقتى سىرتقى ساۋدا مامىلەلەرىنىڭ باعاسىنىڭ وزگەرىسىندەگى ايىرماشىلىق تابىلادى. بايقاۋعا الىنعان تاۋار ايقىنداماسى نەعۇرلىم بىركەلكى بولسا, ناقتى سىرتقى ساۋدا مامىلەلەرى باعالارىنداعى وزگەرىستەردە ايىرماشىلىقتار سوعۇرلىم تومەن بولادى. 5. سالماقتاۋ سحەماسىن قالىپتاستىرۋ 31. ەكسپورتتىق جەتكىزىلىمدەر مەن يمپورتتىق تۇسىمدەردىڭ باعا يندەكستەرىن قۇرۋ سىرتقى ساۋدا اينالىمىنىڭ قۇرىلىمىن كورسەتەتىن سالماقتاۋ سحەماسىن قالىپتاستىرۋدى كوزدەيدى. سالماقتاۋ سىزباسىن پايدالانا وتىرىپ, رەسپۋبليكا بويىنشا بىرىكتىرىلگەن باعا يندەكستەرى ەسەپتەلىنەدى. ەكسپورتتىق جەتكىزىلىمدەر مەن يمپورتتىق تۇسىمدەر باعا يندەكستەرىنىڭ سالماقتارى ەكسپورتقا شىعارىلاتىن جانە يمپورتتالاتىن ءونىمنىڭ بەلگىلى جىل ءۇشىن باعاسىن بىلدىرەدى. 32. سالماقتاۋ سىزباسىن قۇرۋ ءۇشىن اقپارات كوزى بولىپ كەدەندىك ستاتيستيكانىڭ اكىمشىلىك جانە زاڭنىڭ 12-بابىنا 8) تارماقشاسىنا سايكەس بەكىتىلەتىن جالپىمەملەكەتتىك ستاتيستيكالىق بايقاۋدىڭ «ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداققا مۇشە-مەملەكەتتەرمەن تاۋارلاردىڭ ءوزارا ساۋداسى تۋرالى ەسەپ» 1-تس ستاتيستيكالىق نىسانىنىڭ دەرەكتەرى بولىپ تابىلادى. 33. ەكسپورتتىق جەتكىزىلىمدەر مەن يمپورتتىق تۇسىمدەردىڭ باعا يندەكستەرى ءۇشىن سالماقتاۋ سىزباسىن قۇرۋ بارىسى كەلەسى رەتتىك تارتىپپەن ورىندالاتىن وپەراتسيالاردان تۇرادى: 1) اكەلىنەتىن جانە شىعارىلاتىن تاۋارلار, ءونىمنىڭ قۇنى جانە ونىڭ بايقاۋعا الىنعان تاۋارلار, ءونىمنىڭ تاراۋلارى مەن توپتارى اراسىندا ۇلەستىرىلۋدى (ورتاشا جىلدىق قۇنىن) انىقتاۋ; 2) تاۋارلار, ونىمدەر تىزىمىنە ەنبەگەن دەرەكتەردى ەسەپكە الۋ ءۇشىن, ولاردى بارلىق قۇراۋشى ەلەمەنتتەر پروپورتسينالدى بولۋ ارقىلى باعانى تۇزەتۋ; 3) تاۋارلار, ءونىمنىڭ تۇرلەرى بويىنشا سالىستىرۋ نەگىزى رەتىندە الىنعان بىرىڭعاي ۋاقىت كەزەڭىنە سايكەس ورتاشا جىلدىق قۇنى مەن باعالار دەڭگەيىن بايلانىستىرۋدى جۇزەگە اسىرۋ (تۇزەتىلگەن قۇن); 4) تۇزەتىلگەن قۇندى جەتكىزىلىم باعىتىنا سايكەس ۇلەستىرۋ (سوڭعى قۇن). 34. باعالار يندەكستەرىن ەسەپتەۋ دالدىگى ءۇشىن سالماقتاردىڭ بازيستىك كەزەڭى مەن باعالاردىڭ بازيستىك كەزەڭى ءبىر ۋاقىت ارالىعىنا جاتۋى قاجەت. باعا يندەكستەرىن ەسەپتەۋ ءۇشىن وتكەن جىلدىڭ جەلتوقسانىنداعى ورتاشا باعالار بازيستىك رەتىندە الىنادى, بازيستىك سالماق اكەلىنەتىن جانە شىعارىلاتىن ءونىمنىڭ ورتاشا جىلدىق باعاسى جونىندە دەرەكتەر بولىپ تابىلادى. سايكەستىك تالابى ورىندالۋ ءۇشىن, جىلدىق سالماقتاردى تۇزەتۋدە قاجەتتىلىك تۋىندايدى. وسى ماقساتتا, ءار تاۋار توپتارى مەن بولىمدەرى ءۇشىن ارنايى تۇزەتۋ كوەففيتسيەنتى ەسەپتەلىنەدى. ونى ەسەپتەۋ ءۇشىن قاراستىرىلاتىن بازيستىك كەزەڭ ءۇشىن الدىڭعى جىلدىڭ جەلتوقسانىنداعى باعالارىنا قاراعاندا اي سايىنعى باعالار يندەكسى قولدانىلادى. تۇزەتۋ كوەففيتسيەنتى دەگەنىمىز, وتكەن جىلدىڭ جەلتوقسانىنداعى يندەكستە ءمانىن بولۋدەن ءبولىندىسى جانە بۇكىل بازيستىك كەزەڭ ءۇشىن ورتاشا ءماندى بىلدىرەدى: (1) مۇنداعى, K – تۇزەتۋ كوەففيتسيەنتى; - ەسەپتى جىلدىڭ جەلتوقسانداعى باعا يندەكسى وتكەن جىلعى جەلتوقسانداعى باعا يندەكسىنە; - ەسەپتى ايداعى باعا يندەكسى وتكەن جىلعى جەلتوقسانعا; 1,2,...,12 – بازيستىك جىلدىڭ ايلارى. بۇدان بۇرىن انىقتالعان ورتاشا جىلدىق قۇننىڭ تۇزەتۋ كوەففيتسيەنتىنە كوبەيتىندىسىن تابۋ ارقىلى تۇزەتىلگەن قۇن ەسەپتەلىپ, ول ءوز كەزەگىندە بىرىكتىرۋ دەڭگەيلەرىنىڭ وسىمىنە قاراي قوسىلادى. وسىلايشا تۇرلەندىرىلگەن ولشەمنىڭ جاڭا سىزباسى تۇپكىلىكتى نورمالانعان بولىپ سانالادى جانە كەيىننەن ەكسپورتتىق جەتكىزىلىمدەر مەن يمپورتتىق تۇسىمدەر يندەكستەرىن ەسەپتەۋ ءۇشىن قولدانىلادى. 35. ەسەپتى جىل بويى سالماقتاۋ سىزباسى تۇراقتى بولىپ قالادى. سالماقتاۋ سىزباسىن وزەكتەندىرۋ جىل سايىن جۇرگىزىلەدى, سەبەبى سالماقتاۋ سىزباسى قۇراستىرىلاتىن ەكسپورت-يمپورت تاۋارلار, ونىمدەر قۇنى, جەتكىزىلەتىن, شىعارىلاتىن تاۋارلار, ونىمدەر جانە ولار بويىنشا باعا سەرپىنى جىل سايىن ەلەۋلى وزگەرەدى. جىلىنا ءبىر رەت قايتا قارالعان سالماقتاۋ سىزباسى اعىمداعى كەزەڭگە نەعۇرلىم جۋىقتاۋ جانە سىرتقى ساۋدا اينالىمىنىڭ ناقتى قۇرىلىمىن ءدال كورسەتەدى. 6. باعا يندەكستەرىن ەسەپتەۋ 36. سىرتقى ساۋدا باعاسىنىڭ سەرپىنىن باعالاۋ ءۇشىن يندەكس - اعىمداعى كەزەڭدە وتكەن كەزەڭمەن سالىستىرعاندا ءارتۇرلى تاۋارلارعا باعا دەڭگەيىنىڭ وزگەرىسىن كورسەتەتىن ستاتيستيكالىق كورسەتكىش قولدانىلادى. ىرىكتەمەلى جيىنتىق ەلەمەنتتەرىنىڭ قامتىلۋ دارەجەسىنە بايلانىستى ەكسپورتتالاتىن جانە يمپورتتالاتىن تاۋارلارعا, ونىمگە جەكە جانە اگرەگاتتالعان باعا يندەكستەرىن ەسەپتەۋ جۇرگىزىلەدى. وكىل-تاۋارلاردىڭ جەكە باعا يندەكسى ءار وكىل-تاۋارلاردى ەكسپورتتىق جەتكىزىلىمدەرى جانە يمپورتتىق تۇسىمدەردىڭ ەسەپتىك جانە بازيستىك كەزەڭدەگى ناقتى باعاسىن سالىستىرۋدىڭ قاراپايىم قاتىستىق شاماسى بولىپ تابىلادى: (2) مۇندا, - وكىل-تاۋار بويىنشا جەكە باعا يندەكسى; - n كەزەڭدەگى وكىل-تاۋاردىڭ باعاسى; - n-1 كەزەڭدەگى وكىل-تاۋاردىڭ باعاسى. جەكە باعا يندەكسى بازالىق وبەكت بويىنشا تاۋارلاردىڭ, ونىمدەردىڭ جەتكىزىلەتىن/شىعارىلاتىن (جونەلتەتىن) ءار ەلى بويىنشا دجەۆونس فورمۋلاسى ارقىلى ءار وكىل-ءونىم (تاۋار) بويىنشا باعا يندەكستەرىنەن ورتاشا گەومەتريالىق رەتىندە ەسەپتەلەدى: (3) مۇندا, - مەملەكەت بويىنشا جەكە باعا يندەكسى; k – وكىل- تاۋارلاردىڭ سانى; - وكىل-تاۋارلار بويىنشا جەكە باعا يندەكسى. دجەۆونس يندەكسى قاراپايىم دەڭگەيدەگى باعا وزگەرىسىن باعالاۋدىڭ ەڭ جاقسىسى بولىپ تابىلادى. ول يندەكستەرگە قويىلاتىن نەگىزگى كريتەريلەردى قاناعاتتاندىرادى: 1) ۋاقىت ىشىندەگى قايتىمدىلىق – ەگەر ەكى سالىستىرمالى كەزەڭدەردەگى بارلىق باعالاردى ورىندارىمەن اۋىستىرسا, وسىدان الىنعان باعا يندەكسىنىڭ شاماسى العاشقى يندەكس شاماسىنا تەڭ بولادى: (4) مۇندا, - n كەزەڭىندەگى باعا n-1 كەزەڭىنە; - n-1 كەزەڭىندەگى باعا n كەزەڭىنە. 2) پروپورتسيونالدىق – ەسەپتىك كەزەڭدە بارلىق باعالار n رەت وزگەرسە, وندا ەسەپتىك كەزەڭدەگى باعا يندەكسى وتكەن كەزەڭدەگى يندەكسكە قاراعاندا n رەت كوبەيەدى; 3) تۇراقتىلىق (سالىستىرمالىلىق) – تاۋارلاردىڭ, ءونىمنىڭ ولشەم بىرلىگى وزگەرگەنىمەن باعا يندەكسىنىڭ شاماسى وزگەرمەيدى; 4) ادديتيۆتىلىك – جالپى اگرەگاتتىڭ باعا يندەكسى ونىڭ كەز-كەلگەن بولىگىنىڭ باعا يندەكستەرىمەن كەلىسىلگەن; 5) ورتاشا شاماعا سايكەستىك – باعا يندەكسىنىڭ ورتاشا ءمانى يندەكستىڭ ماكسيمالدى مانىنەن ارتىق جانە مينيمالدى مانىنەن كەم بولا المايدى: (5 مۇندا, - باعا يندەكسىنىڭ جوعارى ءمانى; - باعا يندەكسىنىڭ ورتاشا ءمانى; - باعا يندەكسىنىڭ تومەنگى ءمانى. 6) ترانزيتتىلىك – تىزبەلى يندەكستەردىڭ كوبەيتىندىسى سايكەس بازيستىك يندەكسكە تەڭ جانە كەرىسىنشە: (6) مۇندا, - n كەزەڭىندەگى باعا يندەكسى n-2 كەزەڭىنە; - n كەزەڭىندەگى باعا يندەكسى n-1 كەزەڭىنە; - n-1 كەزەڭىندەگى باعا يندەكسى n-2 كەزەڭىنە. 37. ەكسپورتتىق جەتكىزىلىمدەر جانە يمپورتتىق تۇسىمدەردىڭ باعا يندەكستەرىن قۇراستىرۋ بارلىق كەلەسى كەزەڭدەردە اگرەگاتتىق يندەكستەر قولدانادى. سالماقتاۋدىڭ تۇراقتى سىزباسى ارقىلى سالماقتالعان باعالاردىڭ دايەكتى بايقاۋلارى نەگىزىندە باعا يندەكسىن ەسەپتەۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن لاسپەيرەس فورمۋلاسى قولدانىلادى: مۇندا, - n ەسەپتى كەزەڭدەگى n-1 بازيستىك كەزەڭمەن سالىستىرعانداعى باعا يندەكسى; - i تاۋار, ءونىم ءتۇرى بويىنشا n كەزەڭىندەگى n-1 كەزەڭىنە جەكە باعا يندەكسى; - اگرەگاتتاۋ ءۇشىن ستاندارتتى سالماق رەتىندە الىناتىن, تاۋارلاردىڭ, ونىمدەردىڭ بازيستىك كەزەڭ قۇنى; - ەسەپتى كەزەڭدەگى تاۋار, ءونىم قۇنى. ەسەپتى كەزەڭدەگى تاۋارلاردىڭ, ونىمدەردىڭ قۇنى كەلەسى فورمۋلا بويىنشا ەسەپتەلەدى: (8) مۇندا, - ەسەپتى كەزەڭدەگى تاۋارلاردىڭ, ونىمدەردىڭ قۇنى; - i تاۋارىنىڭ, ءونىمىنىڭ ءتۇرى بويىنشا بازيستىك كەزەڭدەگى قۇنى; - i تاۋارىنىڭ, ءونىمىنىڭ ءتۇرى بويىنشا وتكەن كەزەڭگە جەكە باعا يندەكستەرىن كوبەيتۋى. 38. اگرەگاتتالعان يندەكستەر سىرتقى ەكونوميكالىق قىزمەت تاۋار توپتارى, كىشى بولىمدەرى بويىنشا اگرەگاتتاۋدىڭ نەعۇرلىم جوعارى دەڭگەيلەرىندە كەيىنگى باعا وزگەرىسىن كورسەتەدى. ولار بازيستىك سالماقتى پايدالانا وتىرىپ جەكە باعا يندەكستەرى نەگىزىندە ەسەپتەلىنەدى. رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدە اگرەگاتتالعان باعا يندەكسىن ەسەپتەۋ بىرنەشە كەزەڭدەردەن تۇرادى: 1) ەل بويىنشا باعا يندەكسى تاۋارلار, ءونىم بويىنشا ەسەپتەلگەن بازالىق وبەكتىلەردىڭ جەكە باعا يندەكستەرىنەن ورتاشا سالماقتالعان بولىپ ايقىندالادى; 2) تاۋار توبى بويىنشا باعا يندەكسى وسى توپقا كىرەتىن, ەلدەر باعا يندەكستەرىنەن ورتاشا سالماقتالعان كورسەتكىش رەتىندە انىقتالادى; 3) سىرتقى ەكونوميكالىق قىزمەت ءبولىمى بويىنشا باعا يندەكسى – ءبولىم قۇرامىنا كىرەتىن تاۋار توپتارى باعا يندەكستەرىنەن ورتاشا سالماقتالعان كورسەتكىش رەتىندە. ەكسپورت جەتكىزىلىمدەرى, يمپورت تۇسىمدەرى بويىنشا تۇتاستاي اگرەگاتتالعان يندەكسى ەكسپورت, يمپورت بولىمدەرى بويىنشا باعا يندەكستەرىنىڭ نەگىزىندە ەسەپتەلەدى. بايقالاتىن تاۋارلارعا ەكسپورتتىق جەتكىزىلىمدەردىڭ, يمپورتتىق تۇسىمدەردىڭ باعا يندەكستەرىن ەسەپتەۋ ءوزارا ساۋدا (ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق ەلدەرى) بويىنشا جەكە, ەكسپورت جەتكىزىلىمدەرى يمپورت تۇسىمدەرى بويىنشا «بارلىعى», سونىمەن قاتار ەلدەر, ەلدەر توپتارى (تمد ەلدەرى جانە تمد-دان تىس ەلدەر) بويىنشا شىعارىلادى. 39. وتكەن جىلدىڭ ءتيىستى كەزەڭدەرىنە (اي, توقسان, وسپەلi قورىتىندىمەن كەزەڭ) باعا يندەكستەرىن قالىپتاستىرۋ بازا رەتىندە ەسەپتەۋدىڭ تىركەلگەن نۇكتەسى نەمەسە بازالىق كەزەڭى بار تىزبەكتى سەرپىندىلىك قاتاردى ءتۇزۋ ءۇشىن ەكى جىلعا ايلىق باعا يندەكستەرىن ءوزارا بايلانىستىرۋدى كوزدەيتىن بازيستىك ادىسپەن جۇزەگە اسىرىلادى. وتكەن جىلدىڭ ايلىق باعا يندەكسىن وتكەن جىلدىڭ ءتيىستى ايىنا ەسەپتەۋ ەسەپتى جىلدىڭ يندەكستىك قاتارىندا ايلىق باعا يندەكسىن وتكەن جىلدىڭ ءدال وسى قاتارىنداعى ايلىق باعا يندەكسىنە بولۋمەن جۇزەگە اسىرىلادى: (9) مۇندا, It - g ەسەپتى جىلدىڭ t ايىنا باعا يندەكسى g-1 وتكەن جىلدىڭ ءتيىستى ايىنا; Itg - يندەكستىك قاتاردا g ەسەپتى جىلدىڭ t ايىنىڭ باعا يندەكسى; It(g-1) - يندەكستىك قاتاردا g-1 وتكەن جىلدىڭ t ايىنىڭ باعا يندەكسى. وتكەن جىلعى ءتيىستى كەزەڭگە وسپەلi قورىتىندىنىڭ باعا يندەكستەرi سالىستىرمالى كەزەڭدەگى يندەكستەر قاتارىنداعى ايلىق باعا يندەكستەرىنىڭ سوماسىن وتكەن جىلعى وسى قاتارداعى سايكەس ايلىق باعا يندەكستەرىنىڭ سوماسىنا بولىندىسىمەن انىقتالادى: (10) مۇندا, - ەسەپتى جىلدىڭ قاڭتار-جەلتوقسانىنا باعا يندەكسى وتكەن جىلعى قاڭتار-جەلتوقسانعا; I1g, I2g, ..., I12g - يندەكستىك قاتاردىڭ ەسەپتى جىلداعى قاڭتار, اقپان,... جەلتوقسانعا باعا يندەكسى; I1(g-1), I2(g-1),… I12(g-1) - يندەكستىك قاتاردىڭ وتكەن جىلعى قاڭتار, اقپان, ... جەلتوقسانعا باعا يندەكسى. ەسەپتى جىلعى توقسان, جارتى جىل جانە توعىز ايعا باعالار يندەكسى وتكەن جىلعى ءتيىستى كەزەڭگە وسىعان ۇقساس ەسەپتەلەدى. ءبىر توقسانداعى باعالار يندەكسى وتكەن توقسانعا يندەكستىك قاتارداعى باعالاردىڭ ايلىق يندەكسى سومالارىنىڭ, توقساندى انىقتايتىن, وتكەن كەزەڭنىڭ يندەكستىك قاتارىنداعى باعالاردىڭ ايلىق يندەكسىنىڭ سومالارىنا قاتىناسى رەتىندە ەسەپتەلەدى: (11) مۇندا, - ەسەپتى جىلدىڭ ەكىنشى توقسانىنداعى باعا يندەكسى ءبىرىنشى توقسانعا; I4g, I5g, I6g - يندەكستىك قاتاردىڭ ەسەپتى جىلىنىڭ ءساۋىر, مامىر, ماۋسىمعا باعا يندەكسى; I1g, I2g, I3g - يندەكستىك قاتاردىڭ ەسەپتى جىلعى قاڭتار, اقپان, ناۋرىزعا يندەكستىك قاتارىنىڭ باعا يندەكسى. بۇيرىق قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ادىلەت مينيسترلىگىندە 2015 جىلعى 16 قىركۇيەكتە نورماتيۆتىك قۇقىقتىق كەسىمدەردى مەملەكەتتىك تىركەۋدىڭ تىزىلىمىنە №12063 بولىپ ەنگىزىلدى.