جاھاندى ارباعان جاپوندار

ەكسپو شەجىرەسى: وساكا, 1970 جىل ەكسپو-70 ازيا قۇرلىعىندا وتكەن العاشقى بۇكىلالەمدىك جەتىستىكتەر كورمەسى بولدى. ەكونوميكاسى جانە تەحنولوگياسى قارىشتى دامىعان جاپونيا كورمەنى وتكىزۋگە تىڭعىلىقتى دايىندىقپەن كەلدى. سونىڭ ناتيجەسىندە بۇرىنعى كورمەلەرگە قاراعاندا وساكادا وتكەن ەكسپو-عا الەم مەملەكەتتەرى كەڭىنەن قاتىستى. ەكسپو قالاشىعىنداعى 107 پاۆيلوندا الەمنىڭ 77 مەملەكەتى مەن حالىقارالىق ۇيىمدارىنىڭ جادىگەرلەرى ورىن الدى. 70-ءشى جىلدارى جاپونيانىڭ ەكونوميكالىق دامۋ قارقىنى ەسەلەنىپ, ەلدە ۋربانيزاتسيا ناۋ­قانى كەڭ قانات جايا باستادى. وسى كەزەڭدە وتكىزىلگەن ەكسپو كور­مەسى ەلدىڭ ورتالىق اۋداندارىن­دا قۇرىلىس جانە ساۋلەت ونەرىنىڭ قار­قىندى دامۋىنا ىقپال ەتتى. بۇكىلالەمدىك جەتىستىكتەر كورمە­سىنە دايىندىق بارىسىندا جاپون­دىق قۇرىلىسشىلار وساكا قالا­سىن ۋربانيزاتسيا پروبلەما­لارىن شەشۋ ماقساتىنداعى سى­ناق ور­تالىعىنا اينالدىردى. قالا اۋماعىنان بۇكىلالەمدىك جەتىس­تىكتەر كورمەسىنىڭ قالاشىعى ءۇشىن 330 گەكتار جەر ءبولىندى. كورمە قا­لا­­شىعىنىڭ قۇرىلىسىمەن قا­تار, وساكا قالاسىنىڭ ينفراقۇ­ر­ى­لىمىن قايتا جاڭعىرتۋ ماق­سات­­ىندا اۋقىمدى جۇمىستار اتقا­رىل­دى. اتاپ ايتقاندا, قالانىڭ كولىك قاتىناستارىنىڭ جەلىسى تۇبەگەيلى قايتا قۇرىلدى. ۇلكەن اۋەجاي سالىندى. وساكا جانە توكيو قالاسى اراسىندا ۇلكەن جىلدامدىقپەن جۇرەتىن پويىزدارعا ارنالعان تەمىرجول جەلىسى تارتىلدى. سونى­مەن بىرگە, قالانى جانە كورمە قا­لاشىعىن ءبىر-بىرىمەن بايلانىستىراتىن ۇزىندىعى 70 شاقىرىمدى قۇرايتىن تەمىرجول جەلىسى تارتىلدى. كورمە قالاشىعىن اينالدىرا ۇزىندىعى 4,3 شاقىرىمعا سوزىلعان, 7 ستانساسى بار اسپالى تەمىرجول جەلىسى سالىندى. قا­لا كوشەلەرىندە ساعاتىنا 10 مىڭ ادامدى تاسيتىن جىلجىما­لى تروتۋارلار ەستاكاداسى ورنا­تىلدى. وساكا قالاسىنىڭ ينفرا­قۇ­رىلىمىن قايتا قۇرۋ جانە ارحي­تەكتۋرالىق بەينەسىن جاڭعىرتۋ باس­قا قالالارداعى قۇرىلىس ين­دۋس­ترياسىنىڭ قارقىن الۋىنا ۇلگى بولدى. وساكا قالاسىنداعى بۇكىل­الەمدىك جەتىستىكتەر كورمەسى «ادام­­­زات ءۇشىن ۇيلەسىمدىلىك جانە پروگ­رەسس» دەگەن جالپى تاقى­رىپ­پەن ءوتتى. ءاربىر قاتىسۋشى ەكسپو-70 كورمەسىنىڭ وسى جالپى تاقى­رىبىن اشۋ ءۇشىن كورمەگە قويى­لاتىن جادىگەرلەرىن جان-جاق­تى جەتىلدىرۋمەن بولدى. كورمە قالاشىعىنىڭ ارحيتەكتۋرالىق كوركى كەلگەن قوناقتاردىڭ كوڭى­لىنەن شىقتى. بۇكىل كورمە ەكس­پوزيتسياسىنىڭ باس ارحيتەكتورى كەندزو تانگا 60-شى جىلدارى كەڭ قانات جايعان جاپونيالىق مەتابوليزم مەكتەبىنىڭ جەتەك­شى وكىلدەرىنىڭ ءبىرى بولدى. مەتا­بوليزم مەكتەبىنىڭ قالىپ­تاسۋى جاپونيادا سوڭعى جىلدارى كە­ڭىنەن دامي باستاعان ساۋلەت ونە­رىنىڭ ۇزدىك ۇلگىلەرىمەن قاتار ەسكى ۇلگىدەگى ارحيتەكتۋرالىق نىساندار ەرەكشە ۇيلەسىم تاپتى. كورمە قالاشىعىنىڭ قۇرىلى­سىن سالۋ بۇدان كەيىنگى جاپوندىق ارحيتەكتۋراعا ءوزىنىڭ ەرەكشە ءىزىن قالدىردى. كورمە قالاشىعىنداعى پاۆيلوندار نىسانىن تۇرعىزۋ بارىسىندا باتىل ارحيتەكتۋرالىق شەشىمدەر ءىس جۇزىنە اسىرىلدى. وسىنداي تىڭ شەشىمىمەن ەرەكشەلەنگەن «سۋميتوما» پاۆيلونى بولدى. ماماندار ونى «عارىشتىق» ارحيتەكتۋرا ۇلگىسى دەپ باعالادى. سونىمەن بىرگە, ساۋلەت ونەرىنە ءتان ەرەكشەلىگى جاعىنان «توسيبا يسي» پاۆيلونى كورمە قالاشىعىنداعى نىساندار اراسىندا بولەكشەلەنىپ تۇردى. ەكسپو-70 كورمەسىنە قاتىس­قان قوناقتار مەن تۋريستەردى «مي­تسۋبيسي» فيرماسىنىڭ پاۆيلونى بارىنشا تاڭداندىردى. «جاپونيا تابيعاتى جانە جاپوندار ارمانى» ۇرانىمەن جاراقتانعان بۇل پاۆيلون كورمەگە كەلۋشىلەردى وزىنە ماگنيتشە تارتتى. تەڭىز اس­تىنداعى قالا سيپاتىنداعى بۇل پا­ۆيلون جادىگەرلەرى كورۋشىلەردى ۇمىتىلماس اسەرگە بولەدى. ارحيتەكتۋرالىق شەشىمى جا­عىنان اقش پاۆيلونى دا ساۋلەت ونەرىنىڭ توسىن شەشىمدەرىمەن ەرەكشەلەندى. ۇلىبريتانيا پا­ۆيلوندارىنداعى ەكسپوناتتار ەلدىڭ ونەركاسىپ, قۇرىلىس جانە عى­لىم سالاسىنداعى جەتىستىكتەرىن پاش ەتتى. چەحوسلوۆاكيا مەملە­كە­تىنىڭ پاۆيلونى تازا شىنىدان تۇرعىزىلدى. ءارتۇرلى بەينە­لەر­مەن ارلەندىرىلگەن چەح شىنىسى قۇرىلىس نىسانىنىڭ ارحي­تەكتۋرالىق كوركىنە ءسان بەردى. كۇن نۇرىنا شاعىلىسقان شىنىداعى وسى ورنەكتەر باعالى اسىل تاستارداي جارقىرادى. ەكسپو-70 كورمەسى پاۆيلوندارى ىشىندە كسرو پاۆيلونىنا تەڭ كەلەتىن قۇرىلىس نىسانى بولعان جوق. باس ارحيتەكتور م.پوسوحين جانە باس كونسترۋكتور ا.كوندراتەۆ جوبالاعان بۇل قۇرىلىس نىسانى جينالمالى تۇعىردان قۇرالىپ, سول كەزەڭدەگى ساۋلەت ونەرىنىڭ نەبىر وزىق شە­شىمدەرىن پاش ەتتى. ەكسپو-70 كورمەسىنە كۋا بولعان كورەرمەندەر مەن مامانداردىڭ پىكىرىنشە, كەڭەستەر وداعىنىڭ كورمەسىن تاماشالاۋعا ىنتىققاندار قاتارى كۇننەن-كۇنگە تولاس تاپپاعان ەكەن. قىركۇيەك ايىندا, ەكسپو-70 كورمەسى جابىلار قارساڭىندا كەڭەستەر وداعىنىڭ پاۆيلوندارىن تاماشالاۋعا 20 ميلليونىنشى كورەرمەن كەلگەن ەكەن. بۇكىل ەكسپو كورمەسى تاري­حىندا مۇنداي جەتىستىك ەشقا­شان بولىپ كورمەگەن ەكەن. ەكسپو-70 كورمەسىندەگى كسرو-نىڭ تا­بىسى بۇدان كەيىنگى جىلداردا دا سيرەك قايتالاناتىن كورى­نىسكە اينالدى. بۇكىلالەمدىك جەتىستىكتەر كور­مەسىنىڭ تاريحىندا جاپونيادا وتكەن ەكسپو-70 كورمەسى ءما­نى مەن مازمۇنى جاعىنان ەڭ ۇزدىكتەرىنىڭ ءبىرى بولدى. سونىمەن بىرگە, بۇل ەكسپو شەجىرەسىندە تابىستى وتكەن جاھاندىق شارا رەتىندە تىركەلدى. ەكسپو-70 كور­مەسى مەملەكەت بيۋدجەتىنە 146 ميلليون تازا تابىس ءتۇسىردى. كور­مە قورىتىندىسىندا وعان كەلۋشىلەر مەن قوناقتار سانى 64 218 770 ادامدى قۇرادى. ەكسپو-70 كورمەسىنىڭ جالاۋى تۇسىرىلگەننەن كەيىن ونى ۇيىم­داستىرۋشىلار وساكا سارايىنىڭ الدىنداعى ۇلكەن الاڭعا كورمەگە قاتىسۋشىلاردىڭ بولاشاق ۇر­پاققا ارناعان ۇندەۋىن ارنايى كاپسۋلاعا سالىپ, سالتاناتتى جاع­­­دايدا جاسىردى. كاپسۋلانىڭ ىشىنە: «وسىدان تۋرا 5000 جىل ءوت­­كەننەن كەيىن, ياعني 6970 جىلى اشۋ­دى وتىنەمىز» دەگەن جولداۋدى دا قوسا جاسىردى. جىلقىباي جاعىپار ۇلى, «ەگەمەن قازاقستان»