حالىق ەمىنىڭ اياسى كەڭىمەك

بۇگىندە قازاقستان – شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنا (شىۇ) مۇشە مەملەكەتتىڭ ءبىرى.  ەلىمىز  ۇيىممەن ىقپال­داسۋدى ءوزىنىڭ سىرتقى ساياساتىنىڭ باسىم باعىتتارىنىڭ ءبىرى رەتىندە قاراستىرا وتىرىپ, وعان ەرەكشە ءمان بەرەدى. سونداي-اق, ۇيىم  اياسىندا  ەكونوميكالىق, مادەني-گۋمانيتارلىق, الەۋمەتتىك سالالاردا ءوزارا ىقپالداسۋ بويىنشا جۇمىستار جۇرگىزىلۋدە. ماسەلەن, 2007 جىلى شىۇ وتىرىسىندا رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ پرەزيدەنتى ۆ.ۆ.پۋتين ۇيىمعا مۇشە ەلدەر باسشىلارىنا دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىن  دا قامتۋ جونىندە ۇسىنىس جاساعان بولاتىن. ول ۇسىنىس بارلىق   شىۇ-عا مۇشە مەملەكەتتەر باسشىلارىنان قولداۋ تاپتى.   ءسوي­تىپ, 2008 جىلدىڭ جەلتوقسان ايىندا رەسەي جاعى  شىۇ-نىڭ ءداستۇرلى مەديتسينا اكا­دەمياسىن قۇرۋ جونىندە قاناتقاقتى جوبا ۇسىنعان ەدى. وسىنىڭ نەگىزىندە 2010 جىلدىڭ 10 تامىزىندا ماسكەۋدە شىۇ-عا مۇشە رەسەي, قىتاي, قازاقستان, قىرعىزستان, تاجىكستان, ءوز­بەكستان جانە ءازىر­بايجان (باقىلاۋشى) ءداستۇرلى مەديتسينا اكا­دەمياسى بولىمشەلەرىنىڭ ىنتىماقتاستىعى جونىندەگى مەموراندۋمعا قول قويدى. ال 2010 جىلعى  25 جەلتوقساندا دۋشانبەدە باس قوسقان شىۇ-عا مۇشە مەملەكەتتەر ۇكىمەت باسشىلارى وسى قۇجاتتى راسىمدەپ,  قول قويدى. بۇگىن ءبىز شىۇ شەڭبەرىندە ءداستۇرلى مەديتسينا اكادەمياسىن قۇرۋ جونىندەگى شىۇ-عا مۇشە مەملەكەتتەردىڭ وكىلى, دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگى جانىنداعى «قر حالىقتىق جانە رۋحاني ەمشىلەر» مە­كەمەسىنىڭ, سونداي-اق شىۇ-نىڭ ءداستۇرلى مەديتسينا اكادەمياسى  قازاق بولىمشەسىنىڭ ديرەكتورى, مەديتسينا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى شاكەن شىنتاەۆقا جولىعىپ,  وسىنداي بەدەلدى ۇيىم­نىڭ دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىندا الداعى ۋا­قىتتا اتقارار جۇمىس­تارى,  سونىمەن قاتار, ەلىمىزدەگى  حالىقتىق مەديتسينانىڭ بۇگىنگى  احۋالى جايىندا ايتىپ بەرۋىن وتىنگەن ەدىك. – شاكەن مۇقان ۇلى, الدى­مەن ءداستۇرلى مەديتسينا اكادە­مياسى مەن وزدەرىڭىز قول قوي­عان مەموراندۋمنىڭ ماق­ساتى­نا توقتالا كەتسەڭىز... – شىۇ-نىڭ  ءداستۇرلى مەديتسينا اكا­دەمياسى ءبولىم­شە­لە­رىن قۇرۋ –   وسى ۇيىم حارتيا­سى­نىڭ نەگىزىنە سۇيەنە وتى­رىپ, جۇزەگە اسىرىلماقشى. ءبىر ايتا كەتەرلىگى, ۇيىمدا وسى ۋاقىتقا دەيىن  دەن­ساۋلىق ساقتاۋ سالاسى قامتىل­ماعان ەكەن. تەك سوڭعى  جىل­دارى بۇل سالاعا  ءمان بەرىلىپ, وسى ماسەلەنى كوتەرۋدى قول­عا العان.  ول ءۇشىن  شىۇ-عا ءمۇ­شە  التى مەم­لە­كەتتىڭ حالىق مەديتسيناسى سالا­سىمەن  اي­نا­لى­ساتىن مەكەمەلەرمەن اقىل­داسا كەلە, شىۇ-نىڭ ءداستۇرلى مەديتسينا اكادە­مياسىن قۇرۋ جونىندە ءبىر شەشىمگە كەلگەن. ونىڭ شتاب-پاتەرى پەكين مەن ءماس­كەۋ قالالارىندا ورنالاس­قان. قالعان  تورتەۋى سولاردىڭ جەكە ءبو­لىمشەسى بولىپ  سانا­لادى. بىلتىر شانحايدا شىۇ شەڭ­بەرىندە  60-تان استام مەملەكەت قاتىسقان دۇنيە­جۇزىلىك كورمە ءوتتى.   سول كورمەنىڭ ءبىر سا­لا­سى حالىقتى ساۋىقتىرۋ جو­لىنا ار­نالدى. ونى قالاي سا­ۋىق­تىرامىز دەگەندە, وسى ءداس­تۇرلى مەديتسينا اكادە­ميا­سىن قۇرۋ قاجەتتىگى ايتىلدى.  ءبىز تو­عىز كۇن شانحايدا بولعاندا, سول قۇجاتقا       قول قو­­يىپ, ءار مەم­لەكەت ءوز ەلىندە ءداس­تۇرلى مەديتسينا اكادەمياسىن قۇراتىن بولىپ كەلىستىك. ال ونىڭ جۇ­مىسىن ودان ءارى جۇرگىزۋگە قول­داۋ كورسەتۋ  ۇيىمنىڭ, قالا بەر­دى ءبىزدىڭ ۇكىمەتتىڭ قۇزى­رىنداعى ماسەلە. ال باعدارلامانىڭ ماقساتى­نا كەلسەك, ول ءۇش نەگىزدەن تۇرا­دى. ءبىرىنشىسى – ءداستۇرلى مەديتسينا بويىنشا كادر ءما­سەلەسىن دا­يىنداۋ, ەكىنشىسى – ولاردىڭ ءبىلىمىن جەتىلدىرۋ, ءۇشىنشىسى – ءداس­تۇرلى مەديتسينامەن حالىقتى ەمدەۋدى جوعارى عىلىمي تۇر­عىدا نەگىزدەۋ. عىلىمي تۇر­عىدا نەگىزدەۋگە حيميالىق قوسپاسىز ءدارى-دارمەك دايىنداۋ كىرەدى. ياع­ني,  ادام­دى   تابيعي جولمەن ەمدەپ, سا­ۋىق­تىرۋ. مىسالى, س ۇلىك سالۋ, شوپپەن ەمدەۋ, نۇكتەمەن ۇگۋ, ءۇزۋ, ينە سالۋ, بيو-كوسمو ءورىستى قولدانۋ تاسىلدەرى, ت.ب. سونىمەن قاتار,  دۇنيە جۇزىندەگى حالىق ەمشى­لىگىنىڭ جەتىستىكتەرىن ناسيحاتتاۋ, ولاردى تاجىريبەدەن وتكىزە وتىرىپ ۇيرەتۋ, ءۇي­رەنۋ. وسى ماسەلەگە قاتىستى جەر-جەر­لەردە وتەتىن كونگرەسس, سيمپوزيۋمدەرگە قا­تىسىپ, ۇلەس قوسۋ. اعارتۋ  ءما­سەلەسىندە بارلىق ەڭبەكتەردى تۇ­جىرىمداپ, كىتاپ   شىعارۋ, ءادىس­تەمەلىك قۇرالدار دايىنداۋ, ونى دارىگەر, ەمشىلەرگە جەتكىزۋ. ال قول قويعان مەموراندۋم بويىنشا شىۇ-عا مۇشە مەملەكەتتەر اراسىندا حالىقتىق مەديتسينا سالاسىندا ءوزارا باي­لانىس ورناتىپ, عىلىمي-زەرتتەۋدە, ديپلومنان كەيىن ءبىلىم بەرۋدە, مەديتسينا مەكەمەلەرى اراسىندا,  ين­نوۆاتسيالىق تەحنولوگيا, تەلەمەديتسينا سالا­سىن­دا, بىرىككەن سا­ۋىق­تىرۋ جو­بالارىندا ىنتىماق­تاسا جۇ­مىس جاساۋ كوزدەلۋدە. بۇل رەتتە ءوز تا­را­پىمنان اي­تارىم, تەك عىلىمي مەديتسينا عانا ەلدىڭ بولاشاعى دەپ ءتۇسىنۋ جانە سوعان قىزمەت جاساۋ قاتە تۇسىنىك دەپ بىلەمىن. ماسەلەن, قىتاي عىلىمي دا, ءداستۇرلى مە­ديتسينانى دا قاتار الىپ كەلەدى ەمەس پە... ءيا, قىتاي ءداستۇرلى مە­ديتسيناعا بەيىم. ولار وپەرا­تسيا­نى مويىنسىنادى, ال قالعان اۋ­رۋدى حا­لىقتىق ەممەن ساۋىق­تى­رۋدى ءجون كورەدى. – سونىمەن, قازاقستاندا ءداس­­تۇرلى مەديتسينا اكادەميا­سىن قۇر­دىڭىزدار ما؟ – سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى مۇن­داي اكادەميانى قۇرىپ, اشۋعا شىنتاەۆتىڭ  قۇقىعى بار دەگەن مالىمدەمە جاسادى. وعان     حالىق مە­­دي­تسيناسىن ون سەگىز جىل باس­قارعان ەڭبەگىم نەگىز  بولۋى كەرەك. راسىندا دا, وسى ۋاقىت ارا­لىعىندا ءبىراز جاقسى دۇنيەلەر جۇزەگە استى.  ءتىپتى, بۇعان دەيىن 2008 جىلى قۇرتقا ءتاۋىپ اتىن­داعى ءداس­تۇرلى مەديتسينا اكادە­ميا­سىن قۇرعان  بو­لاتىنبىز. سو­نى ايتقان ەدىك, ول كىسىلەر وعان كەلىسىم بەردى.   ءسويتىپ,  قۇجاتتاردى جي­ناپ, شىۇ-نىڭ ۇلت­تىق ۇيلەس­تىرۋشىسى س.نۇرىشەۆكە, بىرەۋىن دەن­ساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگىنە  جىبەردىك. بۇگىنگە دەيىن ءماس­­­كەۋدە  اكادەميانىڭ ەكى رەت دوڭگەلەك ۇستەلى, ءۇشىنشىسى شانحايدا ءوتىپ, وندا باعدارلامانىڭ تۇساۋى كەسىلدى. – سوندا بۇل جاڭادان قۇ­رىلعان اكادەميا كوممەرتسيا­لىق قۇرىلىم با؟ – جوق. شىۇ جاعدايىندا اكا­دەميانى كوممەرتسيالىق قۇرى­لىم­مەن اشۋعا بول­مايتىن كورى­نەدى. سوندىقتان قۇرعان اكادە­ميامىز شىۇ ەرەجەسىنە سايكەس كەلەدى. اكا­دەميا جۇمىسى دەن­ساۋلىق ساقتاۋ مي­نيسترلىگىنىڭ با­قىلاۋىندا بولماق. –  اكادەميانىڭ قانشا ءمۇ­شەسى بار؟ – قازىرگى تاڭدا  32 ادام مۇشە. – شاكەن  مۇقان ۇلى, ءسوزدىڭ رەتى كەلىپ تۇر, ەندى اڭگىمەنى حالىق ەمشىلەرى سالا­سىنا بۇر­ساق.  بىلۋىمىزشە, بۇرىن حالىق ەم­شىلەرىنە زاڭدى تۇردە ەمدەۋ ءۇشىن ليتسەنزيا بەرىلسە, قازىر سەر­تيفيكات الۋ­لارى  قاجەت كو­رى­نەدى. ولاردىڭ ايىر­ماسى نەدە؟ – بۇل ماسەلەنى ايتپاس بۇرىن, الدىمەن ەلىمىزدە وسى كۇنگە دەيىن ءۇش رەت قا­بىلدانعان حالىق مەدي­تسيناسى تۋرالى زاڭعا توقتالعىم كەلەدى. ويتكەنى, مۇنداي زاڭ دۇنيە ءجۇزىنىڭ بىردە-ءبىر مەملەكەتىندە   جوق.   1997 جىلى تۇڭعىش رەت ەل­با­سى قول قويعان زاڭ حالىق ەمشى­لەرىنىڭ كوزىن اشتى.  «دەنساۋلىق ساقتاۋ تۋرالى» زاڭنىڭ 64­-بابىندا حالىق مەديتسي­نا­سى­مەن اي­نا­لىسۋعا قاسيەت قونعان ادامداردىڭ شۇ­عىلدانۋىنا قۇقى بار دەلىنگەن. 2003 جى­لى  پارلامەنت دەپۋتاتتارى «حا­لىق ەمشىلىگى تۋرالى» ەكىنشى زاڭ قابىلدادى. وندا ەمشىلەرگە مە­دي­تسينالىق ءبىلىم  الۋ مىندەتتەلدى. بىراق, دەنساۋلىق ساقتاۋ مي­نيس­ترلىگىنىڭ ۇي­عارىمى بويىنشا مەدي­تسي­نالىق ءبىلىمى بولماسا دا حالىق مەديتسي­ناسىمەن اينالى­سۋعا رۇقسات ەتىلدى.  ءۇشىن­شى زاڭ 2008 جىلى    قا­بىلداندى.   راس, بۇ­عان دەيىن حالىق ەمشىلەرىنە حالىقتى ەمدەۋى  ءۇشىن ليتسەنزيا بە­رىلسە, قازىر ول الىنىپ تاس­تالدى. ونىڭ ورنىنا  دۇنيەجۇ­زىلىك ستاندارتقا ساي سەرتيفيكات بەرىلۋدە. – ال سەرتيفيكاتتى قايدان, قالاي الۋعا بولادى؟ – بىلتىردان باستاپ سەرتي­فيكاتتى تەك  اككرەديتاتسيا ورتا­لىعى بەرۋدە. ول ءۇشىن دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگى ەكى اككرەديتاتسيالاۋ ورتالىعىن اشتى. ونىڭ ءبىرى الماتىدا, قر حالىقتىق جانە رۋحاني ەمشىلەر مەكەمەسىنىڭ قۇزىرىندا, وعان 9 وبلىس قاراي­دى. ەكىنشىسى, استانادا. سەرتيفيكات اقىسىز بەرىلەدى. بىراق, ونى الۋدىڭ ءتورت شارتى بار.    ءبىرىن­شى­سى – تەستەن ءوتۋ, ياعني قاسيەتىنىڭ بار, جوعى انىقتالادى. ەكىنشىسى – دايىندىق كۋرسىن وقىپ ءبىتىرۋى قاجەت. ءۇشىنشىسى –  سىناقتان ءوتۋ. ماسەلەن, بۇرىن سىناقتان التى اي بويى وتەتىن.  ول ءۇشىن  وبلىس ور­تالىعىنا, بولماسا ال­ماتىعا وسىنشاما ۋاقىتقا كەلەتىن. سون­دىقتان سىناقتان وتۋگە بىرەۋدىڭ جاعدايى كەلسە,  ەندى بىرەۋىنىڭ مۇمكىندىگى بولماي, وتپەي قالا­تىن. ءتورتىنشىسى, ەمشى كەم دەگەندە 12-14 ناۋقاستى قابىلداۋى ءتيىس. ونى دارىگەردىڭ باقىلاۋىمەن    اككرەديتاتسيالاۋ ورتالىعىنىڭ  ات­تەستاتسيالاۋ كو­ميسسياسى  وتكى­زە­دى. ەگەر ناۋقاستىڭ اۋ­رۋىن انىق­تاۋى, دياگنوز قويۋى 70-80 پا­يىزعا دۇرىس بولسا, سوندا عانا وسى ءتورت شارت ەسكەرىلىپ,  سەرتيفيكات ديرەكتوردىڭ ەمەس, اتتەستاتسيالاۋ كوميسسياسىنىڭ ۇي­عارى­مى­مەن بەرىلەدى. وعان دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگىنەن ءبىر ادام بولىنگەن. ءبىر ايتا كەتەرلىگى, بۇرىن ليتسەنزيا بەس جىل مەرزىمگە بەرىلىپ, ەمشىلەردى   با­قىلاۋ قي­­ىن­عا تۇسسە, قازىرگى سەرتيفيكات­تىڭ مەرزىمى ءبىر جىل.  سەرتيفيكات مونەتا سارايىندا نومىرلەنىپ شى­عادى. ياعني, گالاگرامما.   سون­داي-اق, ەمشىلەر ءبىر جىل­دىڭ ىشىندە  ەكى رەت  تاقىرىپتىق تسيكل بويىن­شا ءبىلىمىن جەتىلدىرۋ كۋر­سىنان وتۋگە مىندەتتى. – شاكەن مۇقان ۇلى, بۇگىنگى ءمۇم­كىندىكتى پايدالانىپ, وقىر­مانداردىڭ دا كوكەيىندە جۇرگەن ساۋال دا بولۋى كەرەك, بيو­ورىس­پەن ەمدەۋ, كورىپكەلدىك, ءسا­­ۋە­­­گەيلىك جايىندا ويىڭىزدى بىلسەك... –  ەستەرىڭىزدە بولسىن, ءبيوورىس ادامدى ەشۋاقىتتا ەمدەمەيدى, ول الدىنا كەلگەن ناۋقاس اع­زاسىنىڭ ءبيوورىسىن عانا كۇ­شەي­تە الادى. ءسويتىپ, ادام ءوز بيو­ورىسىمەن  ءوزىن-ءوزى ەمدەيدى. ادام­دا جەتى ءتۇرلى كۇر­دەلى نۇك­تە بار, ياعني جەتى چاكرا, ونىڭ جەتىنشىسى توبەدە, ءتور­تىنشىسى جۇرەكتە.   جالپى, ءبىز­دىڭ حالىق­تا  كورىپكەل, قا­سيەتى جوعارى عۇلامالار كوپ بولعان. ولار  ون بەسىنشى عا­سىرداعى وتەيبويداق تىلەۋ­قا­بىل­ ۇلى, 56 جاسقا كەلگەندە ءتا­ۋىپتىك  قاسيەت دارىپ, سول جا­سىندا پەتەربورداعى ءاس­كەري مە­ديتسينالىق ينستيتۋت­تى ءبىتىرىپ, 136 جىل ءومىر سۇرگەن سۇلتان­قو­جا ۇلى قۇرتقا ءتاۋىپ, ت.ب. وسى­عان قاتىستى سىزگە ءبىر مىسال اي­تايىن. 2003 جىلى فرانتسيادا عۇلاما كورىپكەل م.نوس­ترا­دا­مۋستىڭ 500 جىلدى­عىنا وراي وتكەن دۇنيەجۇزىلىك كونگرەسكە قاتىسۋعا قازاقستان­نان ون ەكى ادام باردىق. قازاق ەمشىلەرىنىڭ بەدەلى سول جولى مويىندالدى. ءبىرىنشى كۇنى-اق  قا­زاقستان جيىنعا ءتور­اعا­لىق جا­سادى. ءويت­كەنى, ءبىزدىڭ ەلدە كو­رىپ­كەلدىك, بيوورىسپەن ەم­دەۋ جو­عارى  دەڭگەيدە دامى­عان. ونى ءبىز ماقتان ەتە الامىز. سول جيىندا   پاريج  قالاسى­نىڭ مە­رى  كورىپكەل ەمشىلەردى  باي­­قاپ, سىناپ كورگىسى كەلدى.   ءبىزدىڭ ەمشىنىڭ  بولجاپ ايتىپ بەر­گەنىنە تاڭ قالىپ, ريزا بولعان شا­ھار باسشىسى رەسەي مەن قا­زاقستاننان كەلگەن ەمشىلەرگە قو­ناقاسى بەرىپ, ارقاي­سى­سىنا ءبىر مىڭ ەۋرودان سىياقى تابىس­تادى. ال بىلتىر حالىق  ەمشى­لەرىنىڭ قۇرىلعانىنا 20 جىل تو­لۋىنا وراي وتكەن حالىق­ارالىق كون­فەرەنتسياعا قىتاي, كورەيا, جاپونيا, پريبالتيكا, رەسەي, چەحيا, ۋكراينا, پولشا, ت.ب. ەلدەردەن كەلگەن قوناقتار   ءبىزدىڭ  مەملەكەت باسشىسىنىڭ حالىق­تىق مە­ديتسيناعا دەگەن كوز­قاراسىن, حالىقتى ءداستۇرلى ەممەن ساۋىقتىرۋ جولىنا ءۇل­كەن ءمان بەرىپ وتىرعانىن اتاپ ءوتتى. سونداي-اق پولشانىڭ قا­زاقستانداعى تۇڭعىش ەلشىسىنىڭ جۇبايى دانۋتتا ءوز كىتابىندا قازاقستان ەمشىلەرىنە ۇلكەن باعا بەرىپتى. بۇدان ەكى جىل بۇ­رىن  سول كىسىنىڭ ايتۋىمەن پول­شادان ءتورت شاكىرتى كەلىپ,  ەكى جارىم اي وقىپ كەتتى. ءبىر قىزىعى, ولار قازاق ءتىلىن سول جاقتان ۇيرەنىپ كەلگەندىكتەن, تىلدىك قيىنشىلىق بولمادى. – اڭگىمەڭىزگە راحمەت. اڭگىمەلەسكەن گۇلزەينەپ سادىرقىزى.