بولاشاق ءوز قولىمىزدا

ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ 28 قاڭتارىنداعى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ «بولاشاقتىڭ ىرگەسىن بىرگە قالايمىز» اتتى حالىققا ءداستۇرلى جولداۋى ەلدى تاعى ءبىر سەرپىلتىپ تاستادى. تاريح ساحناسىندا جەكە قازاقستان دەگەن اتپەن مەملەكەت اتانعانىمىزدىڭ 20 جىلدىعى قارساڭىندا جولدانعان بۇل جولداۋ ەلىمىزدىڭ 20 جىلدا ءجۇرىپ وتكەن جولىن باعامداپ, باعدارلاي وتىرىپ, بيىلعى ستراتەگيالىق ماقساتىمىزدى ايقىنداپ بەردى. ەلىمىز ءوز تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلى ىشىندە الەم ساياساتكەرلەرى “قازاقستان جولى” دەپ باعالاعان وزىندىك دامۋ مودەلىن تاڭداپ, ەكونوميكاسى ءوسىپ-وركەندەگەن, ساياسي تۇراقتىلىق پەن قوعامدىق كەلىسىمدى بەرىك ورنىقتىرعان, بۇكىل الەم مويىنداعان الدىڭعى قاتارلى مەملەكەتكە اينالدى. مەملەكەتتىك قۇرىلىمنىڭ كەرۋەن كوشىن العاشقى كۇننەن ءتۇزۋ جولعا سالعان ەل پرەزيدەنتى ن.نازارباەۆتىڭ كورەگەندىگى, سارابدال ساياساتى ەلدىك تۇعى­رى­مىز­دى شايقاماي, پالە-جالاعا ۇشى­رات­پاي وركەندەۋدىڭ وزىق ۇلگىسى نەگىزىندە بۇگىنگى جەمىستى كۇندەرگە جەتكىزدى. تاريح ءۇشىن كوزدى اشىپ-جۇمعانداي عانا قىسقا مەرزىمدە الەمنىڭ ال­پاۋىت ەلدەرى قازاقستاندى مىقتى مەملەكەت رەتىندە مويىندادى. ءدۇ­نيە ءجۇزى قازاقتى تانىدى. وتكەن جىلى ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيى­مى­نا تابىستى توراعالىق ەتكەن ەلىمىزدىڭ جىل سو­ڭىندا استانا ءسامميتىن وتكىزۋى قا­زاق­ستاننىڭ الەمدىك قوعامداستىق الدىن­داعى بەدەلىن بۇرىنعىدان دا بيىكتەتە ءتۇستى. ال بيىل قازاقستان يسلام كون­فە­رەن­تسياسى ۇيىمىنا توراعالىق ەتىپ, باتىس پەن شىعىس وركەنيەتىنىڭ اراسىن جالعاي­تىن بولادى. ەلباسى وسى جيىرما جىلدا قازاقستان ەكونوميكاسىنىڭ قارىشتاپ دامىعان­دى­عىن ايتا وتىرىپ, الەمدى القىمداعان داع­دارىستىڭ قازاقستان ەكونوميكاسىن اينا­لىپ وتكەندىگىن بايانداپ, 1994 جىلى جان باسىنا شاققانداعى ىشكى جالپى ءونىم 700 دوللاردان ءسال عانا اسقان بولسا, 2011 جىل­دىڭ ءبىرىنشى قاڭتارىندا بۇل كورسەتكىش 12 ەسەگە دەيىن ارتىپ, 9 مىڭ دوللارعا جەتكەنىن, بۇل دەڭ­گەيگە 2015 جىلى جەتۋ جوس­پارلانعاندىعىن ايتىپ كورسەتتى. ۇلتتىق ءال-اۋقات دەڭگەيى جونىندە الەم مەملە­كەت­تەرىنىڭ رەيتينگىندە قازاقستان وتكەن جىلى 26 ساتىعا كوتەرىلىپ, 50-ءشى ورىندى يەلەندى. ورتاشا ايلىق جالاقى بەس جارىم ەسەگە, زەينەتاقىنىڭ ورتاشا كولەمى ءتورت ەسەگە كوبەيدى. ەلباسىمىز ن.نازارباەۆ بيىلعى جول­داۋىندا حالىقتىڭ الەۋمەتتىك ءال-اۋقاتىن جاقسارتۋ ماسەلەسىنە ەرەكشە ماڭىز بەردى. ول ءۇش باسىمدىق باعىتىندا ءوربيتىن بولدى. ءبىرىنشىسى – ءبىلىم بەرۋدى دامىتۋ, ەكىنشىسى – دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىن جاقسارتۋ, ءۇشىنشىسى – تىلدەردى دامىتۋ. بۇل رەتتە ءبىلىم بەرۋ مەن دەنساۋلىق ساقتاۋ سالالارىن قارجىلاندىرۋ كولەمى ۇلعاي­تىلىپ, تىلدەردى دامىتۋدىڭ تەتىكتەرى ايقىندالاتىن بولادى. 2020 جىلى مەكتەپ تۇلەكتەرىنىڭ بارلىعى مەملەكەتتىك ءتىلدى ەركىن مەڭگەرىپ, قازاقستان حالقىنىڭ 95 پايىزى قازاق تىلىندە, 20 پايىزى اعىلشىن تىلىندە سويلەۋى ەسكەرىلگەن. ەلباسىنىڭ ءار جىلعى جولداۋلارى مەن سۇحباتتارىندا «قازاق پەن قازاق قازاقشا سويلەسسىن», «15 جىلدا ءتىلدى ايۋ دا ۇيرەنەدى», «قازاقستان­نىڭ بولاشاعى قازاق تىلىندە», دەپ قاداپ ايتقان سوزدەرى ونىڭ قازاق ءتىلىنىڭ قولداۋ­شى­سى دا, قامقورشىسى دا ەكەنىن كورسەتەدى. ەلباسىنىڭ ءتىل تۋرالى نىقتاپ ايتقان تاپسىرمالارى ءارتۇرلى دەڭگەيدەگى شەنەۋنىكتەر تاراپىنان تولىق ىسكە اسىرىلماي وتىرعانىن دا ايتا كەتۋىمىز كەرەك. الداعى كەزدە, ەلباسى بەكىتكەن مەملەكەتتىك ءتىل باعدارلاماسىن مۇلتىكسىز ورىنداۋ ءاربىر قازاقستاندىقتىڭ ءبىرىنشى كەزەكتەگى مىندەتى ەكەندىگىن تۇسىنەتىن ۋاقىت جەتتى. وسى جەردە ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنە ايتاتىن ۇسىنىس بار. ول ورىس تىلىندە مەكتەپ ءبىتىرۋشى وقۋشىلاردىڭ قازاق تىلىنەن تاپسىرعان تەست سىناعى بىرىڭعاي تەست قورىتىندىسىندا ەسەپكە الىناتىن بولسا, قازاق تىلىنە دەگەن قاجەتتىلىك تۋىنداپ, مەملەكەتتىك ءتىلدى وقۋشىلار تەرەڭدەتىپ وقىپ, تەز ءبىلىپ شىعار ەدى. بۇل – مينيسترلىك قۇزىرىندا شەشىلەتىن ماسەلە. بۇگىندە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى ءبىلىم بەرۋدى دامىتۋعا ارنالعان مەملەكەتتىك باعدارلامالاردى جۇزەگە اسىرۋ ءناتي­جەسىندە ءبىلىم بەرۋدىڭ بارلىق دەڭگەيىنە ءتيىستى قارجىلار بولىنۋدە, 12 جىلدىق وقىتۋدى ەنگىزۋ ءۇشىن جاعدايلار جاسالىپ, تەحنيكالىق جانە كاسىپتىك ءبىلىم قايتادان قالپىنا كەلتىرىلۋدە. باكالاۆر-ماگيستر – Ph.D دوكتو­رى ءۇش دەڭگەيلى مامانداردى دايارلاۋ ەنگىزىلۋدە. ءبىلىم بەرۋدىڭ بارلىق دەڭ­گەيلە­رى­نىڭ ماتەريالدىق-تەح­نيكا­لىق بازاسى نىعايتىلۋدا. مەكتەپكە دەيىنگى ءبىلىم بەرۋمەن جانە تاربيەمەن قام­تىل­عان بالالاردىڭ ۇلەسى 2005 جىلى 74 پايىز, ال 2020 جىلى 100 پايىز قۇ­راي­تىن بولادى. 2020 جىلعا قاراي ەلىمىز وقىتۋدىڭ 12 جىلدىق مودەلىنە كوشەتىن بولادى. ول ءۇشىن 2015 جىلعا دەيىن رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن 200 مەكتەپ سالىنسا, وسىنشا مەكتەپ جەرگىلىكتى بيۋدجەت ەسەبىنەن سا­لى­نادى. ءسويتىپ, ساپالى ءبىلىم بەرۋ ارقىلى قازاقستاننىڭ يندۋستريالان­دىرىلۋىنىڭ جانە يننوۆاتسيالىق دامۋى­نىڭ نەگىزىنە اينالۋ تاپسىرماسى قويىلىپ وتىر. ۇلتتىق دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسىن جەتىلدىرۋ بويىنشا كەشەندى باعدارلامالار ءارى قاراي جۇزەگە اسىرىلادى. سوڭعى جىل­دارى ەلىمىزدىڭ ەكونوميكالىق الەۋەتىنىڭ ءوسۋى دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىن قارجىلان­دى­رۋدى: ءىجو-دەن بولىنەتىن قارجىنى 2002 جىلى 1,9%-دان 2010 جىلى 3,2%-عا دەيىن ۇلعايتۋعا ءبىرشاما ىقپال ەتتى. تۇ­تاس­تاي العاندا مەملەكەتتىك بيۋدجەت شى­عىس­تارى 2004 جىلمەن سالىستىرعاندا 2010 جىلى 4 ەسە, ال 2009 جىلمەن سالىس­تىر­عاندا 20%-عا ۇلعايدى. سالاعا سالىنعان اۋقىم­دى ينۆەستيتسيالار سوڭعى جىلدارى ماڭىزدى تەحنيكالىق جاڭعىرتۋ, مەديتسينا مەكەمەلەرىن سالۋدى قامتاماسىز ەتۋ جانە ينفراقۇرىلىمىن دامىتۋ, دەنساۋلىق ساق­تاۋ­دىڭ باستاپقى بۋىنىن نىعايتۋعا ىقپال ەتتى. مىسالى, مەملەكەتتىك باعدارلامانى ىسكە اسىرۋ كەزەڭىنە 500-دەن استام دەن­ساۋ­لىق ساقتاۋ وبەكتىسى سالىن­دى, 4000-نان استام مەديتسينا ۇيىمدارىنا كۇردەلى ءجون­دەۋ جۇرگىزىلدى, 75 ملرد. تەڭگەدەن استام سو­ما­عا مە­دي­تسينالىق جابدىق­تار ساتىپ الىندى. قابىل­دان­عان شارالار حالىققا مە­ديتسينالىق كومەكتىڭ قولجە­تى­مدىلىگى مەن جاقسارۋىنا ءسوز­سىز ىقپالىن تيگىزدى. بۇل ءوز كەزەگىندە حالىقتىڭ دەمو­گرا­فيالىق جانە دەنساۋلى­عىن جاقسارتۋ كورسەتكىش­تە­رىندە كورىنىس تاپتى. بالا تۋ 25 پايىزعا كوبەيدى, ادام ءولىمى 11 پايىزعا تومەندەپ, حالقىمىزدىڭ تابيعي ءوسىمى 1,7 ەسەگە ارتتى. ەلباسى ءوز جولداۋىندا جۇمىسسىزدارعا تولەنەتىن جاردەماقى ونىڭ ماماندىق الۋى­نا جۇمسالۋى قاجەتتىگىنە ەرەكشە ءمان بەردى. باستى ماسەلە – جاتىپىشەرلىك پەن ماسىل­دىق­تان ارىلتۋ. سوندىقتان دا حالىقتى جۇمىسپەن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەسىنە ەرەكشە دەن قويىلىپ وتىر. سونداي جوبالاردىڭ ءبىرى – ەكى جىل بويى تابىستى جۇمىس ىستەپ كەلە جاتقان «جول كارتاسى» باعدارلاماسى. داعدارىس كەزىندە حالىقتى جۇمىسپەن قام­تۋدا جانە جۇمىسسىزدىق دەڭگەيىن تەجەۋدە ماڭىزدى ءرول اتقارعان بۇل باعدارلامانى قارجىلاندىرۋعا 2009 جىلى 191,5 ميلليارد تەڭگە جانە 2010 جىلى 150,6 ميلليارد تەڭ­گە جۇمسالدى. ەكى جىلدا بارلىعى 9 مىڭ­عا جۋىق جوبا, ونىڭ ىشىندە 2009 جىلى – 5300, 2010 جىلى – 3600 جوبا ىسكە اسىرىل­دى. بۇل جوبالار بويىنشا 391,5 مىڭ جۇ­مىس ورنى, ونىڭ ىشىندە 2009 جىلى – 258,6 مىڭ, ال 2010 جىلى 132,0 مىڭ جۇ­مىس ورنى قۇ­رىل­دى. «جول كار­تا­سى» باعدارلاماسىن جۇرگىزۋ ارقىلى تۇر­عىن ءۇي-كوممۋ­نال­دىق شارۋاشى­لى­عى مەن ينفرا­قۇرى­لىمداعى پروب­لەمالار بىرتىندەپ شەشىلە باستادى. مەملەكەت باس­شى­سى­نىڭ بيىلعى جول­داۋ­ىندا ەلىمىزدە ەتتى مال شارۋاشىلىعىن دامىتىپ, 2016 جىلى ەت ەكسپورتىن 60 000 تونناعا كوتەرۋ مىندەتى قويىلدى. بۇل مىندەتتى ويداعىداي ورىنداۋدىڭ نەگىزگى العى­شارت­تارىنىڭ ءبىرى مال ونىمدەرىنىڭ وزىندىك قۇنىنىڭ 40-45 پايىزىن قۇرايتىن مال ازىعىنىڭ بەرىك جەم-ءشوپ قورىن جاساقتاۋ بولىپ تابىلادى. ول ءۇشىن جەمدىك استىق داقىلدارىنىڭ كولەمىن ۇلعايتىپ, ەلىمىزدە مەملەكەتتىك جەمدىك استىق قورىن جاساقتاپ, مال ازىعىنىڭ ساپاسى مەن قۇنارلىلىعىن ارتتىرۋ ءۇشىن قۇراماجەم ءوندىرىسىن دامىتۋ كەرەك. قۇراماجەم ءوندىرىسىن دامىتۋ ءۇشىن قۇ­رامىندا جوعارى ساپالى بەلوك, امين قىش­قىلدارى بار, سۋارمالى جەرلەردە وسە­تىن (جوڭىشقا, جۇگەرى, سويا, راپس, ت.ب.) داقىلداردىڭ دا كولەمىن كوبەيتۋ كەرەك. الايدا, رەسپۋبليكاداعى سۋارمالى جەر­لەردىڭ جاعدايى سىن كوتەرمەيدى. جەر رە­سۋرس­تارىن باسقارۋ اگەنتتىگىنىڭ مالىمەتتەرى بويىنشا, 1991 جىلمەن سالىستىرعاندا 2010 جىلى سۋارمالى جەرلەر كولەمى 298 مىڭ گەكتارعا ازايعان. 575 مىڭ گەكتار سۋار­مالى جەر اۋىل شارۋاشىلىعى اينالىمى­نان شىعىپ قالعان. ال, پايدالانىلىپ جات­قان سۋارمالى جەرلەردىڭ سۋ جانە كارىزدىك جۇيەلەرى ۋاقتىلى تازالانباي ۇيىق باسىپ, جەردىڭ سورلانۋىنا, تۇزدانۋىنا جانە ونىمدىلىگىنىڭ تومەندەۋىنە اكەلۋدە. اۋىسپالى ەگىس جۇيەسىندە جەم-ءشوپ داقىلدارىنىڭ كولەمى عىلىمي نەگىزدەلگەن 32%-دىڭ ورنىنا 11,8% عانا قۇرايدى. سوندىقتان, سۋارمالى جەرلەردە ەگىلەتىن جەم-ءشوپ داقىلدارىنىڭ كولەمىن 2-2,5 ەسەگە كوتەرىپ, 200 مىڭ گەكتاردان 500 مىڭ گەكتارعا دەيىن ۇلعايتۋ كەرەك. بۇل تەك پايدالانىلماي جاتقان سۋارمالى جەرلەردى اينالىمعا ەنگىزۋ ارقىلى ىسكە اسىرى­لادى. ول ءۇشىن سۋارمالى جەرلەردىڭ مەليوراتيۆتىك جاعدايىن جاقسارتۋعا ءتيىستى كولەمدە سۋبسيديالار مەن نەسيەلەر بەرىلۋى كەرەك. جەم-ءشوپ داقىلدارىنىڭ كولە­مىن ۇلعايتۋ تۇقىم شارۋاشىلىعىن دامى­تۋدى, ونىڭ كولەمىن 2-3 ەسەگە كوبەيتۋدى كەرەك ەتەدى. مال شارۋاشىلىعىمەن اينالىساتىن شارۋالار مەن فەرمەرلەردى اۋىل شا­رۋاشىلىعى ەگىستىك جەرلەرمەن قام­تا­ماسىز ەتۋ ءۇشىن رەسپۋبليكالىق جەر رەسۋرستارى اگەنتتىگى مەن ونىڭ اۋماقتىق قۇرىلىمدارى جانە جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار ەگىستىك جەر­لەردىڭ ماقساتتى جانە ءتيىمدى پايدالانىلۋىنا باقىلاۋدى كۇشەي­تىپ, پايدالانىلماي جاتقان جەرلەردى قايتارىپ الۋمەن شۇعىلدانۋى كەرەك. سون­دىقتان, ەلىمىزدە مال ونىمدەرىنىڭ مولشى­لىعىن جاساپ, ەتتى ەكسپورتتاۋ كولەمىن ارتتىرۋ ءۇشىن كەلەسى ماسەلەلەردى شەشۋىمىز كەرەك دەپ ەسەپتەيمىن: بىرىنشىدەن, جەمدىك استىق داقىل­دارىن وندىرۋگە باسىمدىق بەرىپ, ۇكىمەت تارا­پىنان قولداۋ كورسەتۋ. مەملەكەتتىك جەمدىك استىق قورىن جاساقتاۋ. ەكىنشىدەن, جو­عارى بە­لوكتى, قاجەتتى امين قىش­قىل­دارى بار ساپالى جەمشوپ داقىلدارىن ءوسىرۋ ءۇشىن سۋارمالى جەرلەردىڭ مەليوراتيۆتىك جاعدايىن جاقسارتۋعا باعىتتالعان شارا­لاردى جۇزەگە اسىرۋعا قاجەتتى سۋبسيديا بەرۋ. ءۇشىن­شىدەن, پايدالانىلماي جاتقان سۋارمالى جەرلەردى اينالىمعا ەندىرىپ, جەم-ءشوپ داقىلدارىنىڭ كولەمىن ۇلعايتۋ ءۇشىن اۋىل شارۋاشىلىعى تاۋار ءوندىرۋ­شىلەرىنە جەڭىلدەتىلگەن, ۇزاق مەرزىمدى نەسيە بەرۋ. تورتىنشىدەن, مال ازىعى­نىڭ كولەمى مەن ونىڭ ساپاسىن ارتتىرۋ ماقسا­تىندا جەم-ءشوپ داقىلدارىنىڭ تۇ­قىم شارۋا­شى­لىعى مەن قۇراماجەم ءوندى­رىسىن دامىتۋعا باعىتتالعان ىنتالاندىرۋ شا­رالارىن قاراستىرۋ. بەسىنشىدەن, ەلىمىزدەگى تابيعي جايىلىمداردى ءتيىمدى پايدالانۋ, مال باسىن جانە ونىڭ ونىمدىلىگىن ارتتىرۋ ءۇشىن مال جايىلىمدارىن سۋلان­دىرۋ ماقساتىندا ارنايى باعدارلاما جاساپ, ۇڭعىمالار مەن قۇدىق, تاعى باسقا سۋ­لاندىرۋ جۇيەلەرىن قولعا الۋ. التىن­شىدان, جەر رەسۋرستارى اگەنتتىگى مەن ونىڭ اۋماقتىق قۇرىلىمدارى, جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار پايدالانباي جاتقان جانە قۇنارلىلىعى تومەندەگەن جەرلەردى قايتارىپ الۋ تەتىگىن جەتىلدىرىپ, ەت شارۋاشىلىعىمەن شۇعىلداناتىن شارۋا قوجالىقتارى مەن فەرمەرلەردى جەم-ءشوپ داقىلدارىن ەگۋ ءۇشىن ەگىستىك جەرمەن قامتاماسىز ەتۋ. ەلباسى ءوز جولداۋىندا 2011 جىلى ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلدىعىن ۇلكەن تابىستارمەن قارسى الۋ ءۇشىن ارنايى كوميسسيا قۇرىلعانىن, جالپىۇلتتىق ءىس-شارالار جوسپارى بەكىتىلگەنىن اتاپ ءوتىپ, ينۆەستورلار مەن بيزنەس-قاۋىمداستىق­تار­دىڭ جانە قازاقستاندىقتاردىڭ كۇشىن بىرىكتىرە وتىرىپ, وسى شارالاردى ءوز دارە­جە­سىندە جۇزەگە اسىرۋعا شاقىردى. ءبىزدىڭ جاس مەملەكەتىمىزدىڭ – قازاقستان رەسپۋب­ليكاسىنىڭ جانە ونىڭ حالقىنىڭ ءجۇرىپ وتكەن جولىندا, قول جەتكىزگەن تولايىم تابىستارىنىڭ باسىندا ەلباسىمىز ن.نازارباەۆ تۇرعانى بارىمىزگە ايان. وسى تاريحي قىسقا مەرزىمدە تاۋەلسىز قازاقستان پرەزيدەنت ن.نازارباەۆتىڭ باسشىلىعى­مەن نەبىر قيىن-قىستاۋ كەزەڭدەردەن ءسۇ­رىن­بەي ءوتىپ, تولاعاي تابىستارعا جەتتى, قارقىندى دامۋ جولىنا ءتۇستى. ەل دە, زامان دا, قوعام دا جاڭاردى. ن.نازارباەۆ قازاق ەلىن, قازاق حالقىن, تاۋەلسىز قازاقستاندى بۇكىل الەمگە تانىتتى. سوندىقتان دا, قازاقستان حالقى بي­ىلعى جولداۋدا العا قويىلعان اسقارالى مىندەتتەردى ەلباسىمىز ن.نازارباەۆتىڭ باسقارۋىمەن بىرگە جۇزەگە اسىرۋعا ۇم­تىلۋى ءتيىس. ءبىز ارقاشان ەلباسىمەن بىرگەمىز. ەلباسى ايتقانداي, «بولاشاقتىڭ ىرگەسىن بىرگە قالايمىز». قۋانىش ايتاحانوۆ, سەنات دەپۋتاتى.