مەنىڭ پوليتسيام مەنى قورعاي ما؟

– ءبىزدىڭ ەلدە پوليتسيا ءوز ءمىن­دەتىن لايىقتى اتقارمايدى, – دەدى ءبىر كۇنى مەنىڭ ارىپتەسىم. – قالايشا؟! نەگە؟ – دەپ سۇرادىم مەن. – سول. اينالا تولعان كەلەڭ­سىزدىك. مەن, مىسالى, ولاردىڭ كومەگىنە سۇيەنبەي-اق قۇقىمدى زاڭ­دى دا, زاڭسىز دا ءوزىم قورعاپ ءجۇر­گەن جانمىن. بۇل جاعىنان ماعان قولۇشىن بەرەتىن دوستارىم دا, تانىسىم دا بارشىلىق. ال پوليتسيا تۇك بىتىرمەيدى, قولىنان الۋدان باسقا ەشتەڭە كەلمەيدى, – دەدى قالتالى ارىپتەسىم. مەن ءۇنسىز قالدىم. ءويت­كەنى, وسىلاي دەپ ايتاتىن تەك مەنىڭ الگى بيزنەسمەن تانىسىم عانا ەمەس. سوندىقتان,  ولارمەن بۇل تاقىرىپتا ءسوز تالاس­تى­رۋ, سوعان سايكەس دۇرىس, بۇرىستى دالەل­­دەيمىن دەۋ – بوس اۋرە. بىراق ۋاقى­ت­­تىڭ ءوزى نەنىڭ دۇرىس, نەنىڭ بۇ­رىس ەكەنىن ءبىر كۇنى, ايتەۋىر ءبىر كورسەتىپ بەرەدى عوي. سول ايتقان­داي, مەنىڭ الگى قالتا­لى ارىپتەسىم كاسىبىن كۇشەيتە­مىن دەپ جۇرگەندە ءبىر دوكەيدىڭ الدىن «كەسىپ» كەتىپتى. ال ول دوكەي قوي­سىن با, ارىپتەسىمدىكى ءجون بولسا دا قارسىلاسقان مۇنى تاقىرعا وتىر­عىزىپ, ءتىپتى, تۇرمەنىڭ «ءيىسىن» سەزدىرىپتى. سودان «وزىڭنەن زور شىقسا, ەكى كوزىڭ سوندا شىعادى» دەگەندەي, بۇل قانشا قامدانسا دا تۇك ونبەپتى. ادىلدىككە جەتەم دەپ تالپىنعانىمەن, دوكەيدىڭ توقپاعى قازىق قىپ قاعا بەرگەن. ال مۇنى باتقان باتپاعىنان سۋى­رىپ الار, ياعني, قينالعاندا قاسى­نان تابىلار دوستارى مەن تانىستارى ءىزىم-قايىم جوعالعان. ءسويتىپ, «بايتال تۇگىل باس قايعى» كۇيدە جانىن ساقتاۋ ءۇشىن, امال جوق, پوليتسياعا كومەكتەسىڭدەر دەپ قول سوزادى. ىشكى ىستەر ورگانىنا ارىز تۇسكەن سوڭ, ول مىندەتتى تۇردە تەك­سەرىلەدى. ەكى اراداعى بەلدەن باسۋ­دىڭ قاۋپى ارتىپ بارا جاتقانى اي­قىن­دالادى. ءسويتىپ, نە كەرەك, بۇ­عان پوليتسيا عانا ارالاسىپ, جان ال­قى­مىنان العان اجالىنان اراشالاپ قالىپتى. قازىر ول بۇرىنعىداي ەمەس, «ءبىزدىڭ ەلدە پوليتسيا مىندەتىن لايىقتى اتقارا الادى» دەيدى. «قالايشا؟» دەپ سۇراساق, ءوز باسىنان وتكەرگەن الگى ادىلەتسىزدىكتەن قۇقىن پوليتسيا قورعاپ قالعانىن جاسىرماي ايتادى. ءيا, راسىندا سولاي. مۇنداي جاعدايدى باس­تان وتكەرگەندەر از ەمەس. تۇپتەپ كەلگەندە, قۇقى بۇزىلعان جانعا, ومىرىنە قاۋىپ-قاتەر تونگەن ادام­عا, ەڭ الدىمەن, كومەككە پولي­تسيا قىزمەتكەرلەرى جەتەدى. كەۋدەسىن وتقا توساتىن دا سولار. ماسەلەن, ەلى­مىزدىڭ ەلورداسى – استانا قالا­سىندا تىنىشتىق, قوعامدىق ءتارتىپ ءبىرىنشى ورىندا تۇرۋى قاجەت. ايتپەسە, قانداي بەيبىت تۇرمىس-تىرشىلىك بولماق؟ مۇنى استانا قالاسى ىشكى ىستەر دەپارتامەنتى باستىعىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى, پوليتسيا پولكوۆنيگى جانبولات ولجاباەۆ تا ۇلكەن سەنىممەن ايتادى. «ەلىمىزدىڭ باس قالاسىندا كەز كەلگەن قۇقىق بۇزۋشىلىق پەن قىلمىستاردى بولدىرماۋ, ولاردىڭ الدىن الۋ جانە دەر ۋاقتىلى اشۋ – پوليتسەيلەردىڭ نەگىزگى ماقساتى. قالامىز قاناتىن كەڭگە جايىپ كۇن وتكەن سايىن حالىق سانى ءوسىپ كەلەدى. وسىعان قاراماستان جالپى ءتارتىپ, ياعني قىلمىستىق احۋال تۇراقتى قالىپتا تۇر. بيىلعى جىلدىڭ جارتىجىلدىعىندا اۋىر جانە اسا اۋىر قىلمىستاردى اشۋ بىلتىرعى جىلمەن سالىستىرعاندا ەداۋىر جاقساردى», دەيدى ول. ءيا, قانداي قىلمىستار بول­ما­سىن ولاردى دەر كەزىندە اشۋ­دىڭ جاقسارعانى دۇرىس. زاڭ بۇزۋشىلاردىڭ قىلمىستارى اشىلعان سايىن, قۇقىق بۇزۋشى­لىقتىڭ الدىن الۋ دا ارتا ءتۇس­پەك. دەمەك, ءجيى قايتالاناتىن قىل­مىس­تارعا توسقاۋىل قويىلادى. ايتپەسە, جاسىراتىنى جوق, ەلوردا بولسا دا مۇندا قالتا, پاتەر جانە اۆتوكولىك ىشىندەگى زاتتاردى ۇرلاۋ كوبەيىپ كەتكەن. مۇنى ۋاق-تۇيەك دەپ استە قاراۋعا بولمايدى. بارلىق قىلمىس كوزى وسى ۋاق-تۇيەكتەن باس­تالادى. جۇمىس كۇشىن دۇرىس جۇمىلدىرۋ ارقاسىندا توناۋ, پاتەر ۇرلىعى, بۇزاقىلىق بىرنەشە پايىزعا ازايعان كورىنەدى. ارينە, «التىن كورسە پەرىشتە جولدان تايادى» دەگەندەي, جىلتىراعانعا جانى قۇمارتىپ, ورايى كەلسە قاعىپ كەتۋدى قالايتىندار از ەمەس. مۇندايدا ۇرى-قارىنىڭ كوز قۇر­تىن وياتاتىن, كوبىنە, ءجابىر­لەنۋ­شىلەردىڭ وزدەرى بولىپ تابىلاتىنىن كوپشىلىك ەسكەرە بەرمەيدى. سومكە, كەيس, بارسەتكا سەكىلدى زاتتارىن «ساقتىقتا قورلىق جوق ەكەنىن» ەسكەرمەي كولىك ىشىندە قالدىرىپ كەتەدى. ال مۇنىڭ ارتى ۇرىلاردىڭ نازارىن اۋدارعاندىقتان بارماق تىستەۋگە اكەپ سوعادى. سول سياقتى پاتەر ۇرلىقتارى­نىڭ الدىن الۋ ماسەلەسى دە وتە ما­ڭىزدى. جەكە ۇيلەردىڭ تۇرعىن­دارى تەرەزەلەرىن تەمىر تورمەن بەكىتۋى, بەينەباقىلاۋ كامەرالارىن ورناتۋى قاجەت, ال كوپ قاباتتى ۇيلەردىڭ تۇرعىندارى پاتەرلەرىنە ساقتىق شارالارىن كۇشەيتىپ, كۇزەت فيرمالارىمەن كەلىسىمشارت جاساسۋى, ءسويتىپ, قاۋىپسىزدىكتى سەنىمدى كۇزەت قولىنا تاپسىرعاندارى ءجون. الايدا, بۇعان تۇرعىندار كوبىنە قۇلاق اسا قويمايدى. بۇعان قوسا, وزگە دە كەمشىلىكتەر ەتەكتەن تارتىپ, قول بايلايدى. سونىڭ ءبىرى, ماسەلەن, ەلوردانىڭ كوپتەگەن ءۇي­لەرىندە كونسەرجدەردىڭ جوق­تىعى پاتەر ۇرلىقتارىنىڭ جاسالۋى­نا, سونداي-اق, ۇيلەردىڭ كىرە­بەرىس­تەرىنەن تۇرعىنداردىڭ جەكە م ۇلىك­تەرىنىڭ ۇرلانۋىنا (ۆەلوسيپەد, بالالار ارباسى, ەلەكتر سىمدارى جانە ت.ب.قۇندى زاتتار), كۇدىكتى پاتەر جالداۋشىلاردىڭ تۇرۋىنا اكە­لىپ سوعۋدا. ستاتيستيكاعا ءجۇ­گىنسەك, قالا بويىنشا جاسالعان پاتەر ۇر­لىقتارى كوبىنە كونسەرجدەر جوق جەردە جاسالعان ەكەن. جالپى, بىلە-بىلسەك, استاناداعى ءتارتىپ باياعىدا ءبىر ارناعا تۇسكەن. مۇنداعى تۇرعىندار «تارتىپكە باس يگەن قۇل بولمايتىنىن» دا جاق­سى تۇسىنەدى. ايتسە دە, قىلمىس جاسالا بەرەدى. ونىڭ سىرىن دا جان­بولات ايتىپ بەردى. استاناداعى قىل­مىس­تاردىڭ دەنى باسقا ايماق­تار­دان كەلگەن ادامداردىڭ قولىمەن جاسالادى دەيدى ول. ەلدىڭ ءار تۇك­پى­رىنەن ادامدار ەلورداعا ءارتۇرلى ماقساتتا كەلەدى, ونىڭ ىشىندە اقشا تابۋدىڭ جەڭىل جولىن ىزدەيتىن, كوبىنەسە كريمينالدىق جولمەن تاپ­قىسى كەلەتىن ازاماتتار دا جەت­كىلىكتى. ەلورداعا ۋاقىتشا كەلىپ, ءتۇرلى قىلمىستار جاساپ, جاۋاپ­كەر­شىلىككە تارتىلعان قىل­مىس­كەر­لەردىڭ باسىم پايىزى باسقا وبلىستاردىڭ تۇرعىندارى بولىپ تابىلاتىنىن ستاتيستيكادان دا بايقاۋعا بولادى. بىراق ەشكىمگە ەلورداعا كەلمە دەپ ايتا المايسىز عوي. «سوندىقتان, ەلوردانىڭ مارتەبەسىنە بايلانىستى تىركەۋ ينستيتۋتىن ەنگىزۋ قاجەت, بۇل ەلى­مىزدە كوشى-قوندى باقىلاۋ پرو­تسەسىن جەڭىلدەتەر ەدى. ونىڭ ىشىندە ءىىو ەسەبىندە تۇرعاندار دا قامتىلۋعا ءتيىس», دەيدى. بار ماسەلە جاسالىنۋى ءمۇم­كىن قىلمىستاردىڭ الدىن الۋ مەن بولعان قىلمىستاردى اشۋدا جاتىر. سونىڭ ءناتي­جەسىندە, قالا­دا پاتەر ۇرلىعىن جاساعان 35 قىل­مىستىق توپ قۇ­رىقتالدى. ونىڭ ىشىندە سەگىز قىلمىستىق توپ پاتەر تو­ناۋعا ماشىقتانعاندار بولسا, جەتى توپ اۆتوكولىك سالونىنان ازا­ماتتاردىڭ جەكە مۇلكىن ۇر­لاۋ­شىلار ەكەن. ماسەلەن, دوس­جانوۆ باسقارعان قىلمىستىق توپ 21 پاتەرگە تۇسكەن. ولاردى ءىزىن قۋالاي ءجۇرىپ قۇرىقتاعاندا ۇر­لانعان 300-دەن اسا ءتۇرلى التىن بۇيىمدار تابىلعان. مۇنى ايتاسىز, كەز كەلگەن اۆتوكولىكتى كەز كەلگەن ۋاقىتتا دىمىن ءبىلدىر­مەي ايداپ كەتۋگە كانىككەن ءتورت توپ تاعى ۇستالدى. ولاردان ءالى بولشەك­تەپ نەمەسە سىرلاپ ساتۋعا ۇلگەرە الماي قالعان 13 كولىك تاركىلەنىپ, يەلەرىنە قاي­تا­رىلدى. مۇنداي جۇمىستار اتقا­رىلعان سوڭ ايتۋ دا پارىز. ويتكەنى, ەلباسى قۇقىق بۇزۋ­شى­لىقتىڭ الدىن الۋ شاراسىن كۇشەيتۋ قاجەتتىلىگى تۋرالى بىرنەشە رەت اتاپ ءوتتى, ۇساق قۇ­قىق بۇزۋشىلىقتاردى انىقتاۋ ءما­سەلەسىنە ەرەكشە كوڭىل ءبولدى. سون­دىقتان دا, ەڭ الدىمەن, مەم­لەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىن ىسكە اسىرۋ استانا قالاسى ىشكى ىستەر دەپارتامەنتىنىڭ ەرەكشە نازارىندا تۇر. سول سياقتى, ەلباسىنىڭ ءار جولداۋىندا مىندەتتەلەتىن سىبايلاس جەمقورلىقتى جويۋعا جانە كەز كەلگەن تارتىپسىزدىككە «نولدىك توزىمدىلىكتى» قالىپتاستىرۋ قا­جەت­ت­ىلىگى دە باسىم باعىتتاردىڭ ءبىرى بولىپ قالا بەرمەك. ال وسى باعىت­تاعى باستى ترەند – ءار ازامات­تى قوعامدىق ءتارتىپتى ساق­تاۋ ىسىنە تارتۋ, جۇمىلدىرۋ بولىپ تابى­لادى. ەلوردالىق پوليتسەيلەر ناشا­قور­لىقپەن كۇرەستە دە كەندە قالىپ جاتقان جوق. جىل باسىنان بەرى تالاي ەسىرتكى قىلمىسى انىقتالىپ, زاڭسىز اينالىمنان ءتۇرلى ەسىرتكى زاتتارى تاركىلەنگەن. ەلباسىنىڭ قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنا قويعان تالابىنىڭ تاعى ءبىرى – حالىقتىڭ پوليتسيا قىزمەتىنە سەنىمىن ارتتىرۋ. «100 ناقتى قادام» – ۇلت جوسپارىنىڭ 31-تارماعىنا سايكەس, ءىىد كونسۋلتاتيۆتى-كەڭەس ورگانى جۇمىس ىستەيدى. ىشكى ىستەر سالاسىنىڭ نەگىزگى قۇرىلىمى سانالاتىن قىلمىستىق ىزدەستىرۋ قىزمەتكەرلەرىنىڭ ورتاسىن نىعايتۋ ماقساتىندا تالىمگەرلىك ينستيتۋتى قىزمەت اتقارادى. تالىمگەر­لەر جاس قىزمەتكەرلەرگە جان-جاق­تى پراكتيكالىق, ادىستەمەلىك جانە مورالدىق كومەك كورسەتە­دى. جانبولات ولجاباەۆ تا وسىنداي تالىمگەرلەر تاربيەسىن العان جان. قا­زىرگى كۇنى ول ىشكى ىستەر سالاسى­نا ءومىرىنىڭ 37 جىلىن ارنا­عان ءوز ءىسىنىڭ بىلگىرى سانالادى. قىل­مى­س­­تىق ىزدەستىرۋ قىزمەتىنىڭ حاس شەبەرى. ارينە, ەلىمىزدىڭ قاي تۇكپىرىندە بولماسىن, ىشكى ىستەر ورگاندارىندا ءوز ءىسىنىڭ شەبەرى, ادال ما­مانداردىڭ بولۋى, ەڭ الدىمەن, حالىققا پايدالى. حالىقتىڭ سەنىمى اقتالسا, بيلىككە دەگەن قۇر­مەت نىعايادى. سونىڭ ناقتى دالەلىندەي, مەنىڭ, ياعني, جوعارىدا اي­تىلعان تانىسىم بيلىككە ءدان ريزا. ويتكەنى, قۇقى بۇزىلسا قا­مىن قامدايتىن, ادىلدىكتى ورناتىپ, ءتارتىپتى ساقتايتىن پوليتسيا بار دەپ بەك سەنەدى. الەكساندر تاسبولاتوۆ, «ەگەمەن قازاقستان»