اڭىز بەن اقيقات
«كولچاكتىڭ التىن قويماسى» قازاقستاننان, ونىڭ ىشىندە ايىرتاۋ ايماعىنان ىزدەستىرىلۋدە, ول ءۇشىن ارنايى ەكسپەديتسيا ۇيىمداستىرىلىپتى» دەگەن حابار جەلدەي ەسىپ تۇر بۇگىندە. بۇل قاۋەسەتتى تۇرعىندار اراسىندا جەرگىلىكتى جەرلەردىڭ بىرىنە اۋىزشا تەلىنگەن «كولچاكوۆسكي» اتاۋىمەن بايلانىستىرۋشىلار دا جوق ەمەس. وڭىردە مۇنداي رەسمي اتاۋدىڭ جوقتىعىنا قاراماستان ءبىز جەرگىلىكتى ولكەتانۋشى, دۇنيەجۇزى قازاقتارى قاۋىمداستىعىنىڭ وبلىستىق بولىمشەسىنىڭ جەتەكشىسى, «ۇرپاق» قازاق مادەني-اعارتۋ ورتالىعى كەڭەسىنىڭ توراعاسى ساعىندىق سالمۇرزينگە جولىعىپ, بۇگىنگى كۇنى سولتۇستىكقازاقستاندىقتاردى ايران-اسىر ەتىپ, قيلى ويلارعا جەتەلەپ وتىرعان ماسەلەنىڭ انىق-قانىعىن بىلۋگە تالپىنعان ەدىك.
– ساكە, ءبىز ءسىزدى ايىرتاۋ ايماعىن تۋريستىك كلاستەرگە اينالدىرۋ جونىندەگى «ەتنواۋىل» جوباسىنىڭ جەتەكشى اۆتورلارىنىڭ ءبىرى رەتىندە جاقسى بىلەمىز. وسى باعدارلامانى جالعاستىرىپ جۇرگەن جەكە كاسىپكەر رومان گوسترەنكو جۋىردا «اتامان كولچاكتىڭ وڭىردە جاسىرعان «التىن قويماسى» بار, ول ىزكەسۋشىلەردىڭ بولجامىنا وراي ناقتىلانىپ وتىر» دەپ جاھانعا جار سالۋى شىندىققا قانشالىقتى جاناسىمدى؟
– «ەتنواۋىل» جوباسىنىڭ تۇساۋىن كەسۋشىلەردىڭ دىتتەگەنى – ەلىمىزدىڭ ءتۋريزمىن دامىتۋعا ۇلەس قوسۋ, ولكە تاريحىن جان-جاقتى زەرتتەۋ, وسكەلەڭ ۇرپاقتىڭ تۋعان جەرگە دەگەن پاتريوتتىق سەزىمىن وياتۋ. ەكسپەديتسيانىڭ وسى ماقساتتا جۇمىس ىستەيتىنى راس. ال, الەكساندر كولچاكتىڭ ەسەپسىز كومبەسىنە بايلانىستى ارنايى قۇرام جاساقتالىپتى دەگەندى ءبىرىنشى رەت ەستىپ وتىرمىن.
ساۋالىڭىزعا كەلەتىن بولساق, مۇنداي الىپقاشپا سوزدەر بۇرىننان ايتىلىپ كەلەدى. ويتكەنى, اق پەن قىزىلدىڭ قاندى شايقاستارى كەزىندە ولكەمىزدە كولچاك تا, سەمەنوۆ تە, تۋحاچەۆسكي دە اش بورىدەي تالاي جورتقان. قازاق اۋىلدارىن تالقانداپ, زورلىق-زومبىلىقتار جاساعانى تاريحتان بەلگىلى. ايىرتاۋ جۇرتشىلىعىنىڭ اڭگىمەسىنە قۇلاق تۇرسەك, قويىن-قونىشى نەبىر سىرلارعا تولى تاڭعاجايىپ قۇبىلىستارعا قانىعۋعا بولادى. بىراق اڭىز بەن اقيقاتتىڭ اراجىگىن اجىراتىپ المايىنشا «پالەن جەردە التىن بار, بارساڭ باقىر دا جوقتىڭ» كەبىن كيىپ قالۋىمىز ابدەن مۇمكىن. سوندىقتان ناقتى دا بۇلتارتپاس دەرەكتەرگە جۇگىنىپ بارىپ, ىسكە كىرىسكەن دۇرىس بولار ەدى. اقشانى بوسقا شاشقانشا پايدالى شارالارعا جۇمساعان ءتيىمدى.
ادميرالدىڭ اسكەرى قىزىلداردان جەڭىلىپ, پەتروپاۆل قالاسىنا ايالداعانى راس. ءوزى قاشىپ كەلە جاتقان, سالى سۋعا كەتكەن اسكەردىڭ ايىرتاۋ ءولكەسىنە بارۋى اقىلعا سىيمايدى. روماننىڭ قازىنانىڭ ءبىر بولىگىن وسى ماڭعا جاسىرىپ, قىزىلدارعا جويقىن شابۋىل جاساماق بولعان دەگەن تۇجىرىمىمەن دە كەلىسۋ قيىن. ويتكەنى, كولچاك وڭىردە كوپ تۇراقتاماعان. از-كەم ايالداپ, تىنىعىپ الۋدى كوزدەگەن. ونىڭ تۇپكى ويى ومبىعا, سىبىرگە جەتىپ, بيلىكتى قولعا الۋ بولاتىن. جانە ءبىر كۇمان تۋدىراتىنى, بۇل جايتتى بۇگە-شىگەسىنە دەيىن ىندەتە زەرتتەگەن شەتەل, ورىس عالىمدارىنىڭ دەرەكتەرىندە مول قازىنانىڭ قازاقستاندا جاسىرىلعانى جونىندە ەشقانداي دەرەك جوق.
– شىنىندا دا, بيلىك ءۇشىن تالاسىپ-تارتىسىپ جۇرگەن قاراما-قارسى كۇشتەردىڭ ەسەپسىز التىن-كۇمىسكە قارۋ-جاراق ساتىپ العاندارى الدەقايدا ىڭعايلى ەمەس پە؟
– «كولچاكتىڭ التىن كومبەسى» جايلى قاۋەسەت مىنادان باستالعان. اتاپ ايتقاندا, اقتار وتريادىنىڭ كومانديرى, پولكوۆنيك كاپپەل 1918 جىلى 6 تامىزدا قازان قالاسىندا ساقتاۋلى تۇرعان رەسەيدىڭ «ۇلتتىق بايلىعىنىڭ» ءبىراز بولىگىن (750 ميلليون رۋبل) ۇپتەپ كەتكەن. سول جىلى كۇزدە ومبىنى بيلەپ تۇرعان كولچاك ۇكىمەتىنە تاپسىرعان. 1919 جىلدىڭ مامىرىنا دەيىن وعان قول سۇعىلماعانمەن, ودان ءارى مايدانداعى اۋىر جاعدايعا بايلانىستى ءبىر بولىگىنە شەتەلدەردەن قارۋ-جاراق ساتىپ الىنعان. وسى جىلدىڭ اياعىنا تامان كولچاكتىڭ «التىن ارتقان پويىزى» نيجنەۋدينسك قالاسىنا كەلىپ, فرانتسۋز گەنەرالى جانەننىڭ ۇيعارىمىمەن چەح اسكەرلەرىنە تاپسىرىلعان. ودان ارعى «تاعدىرى» ب ۇلىڭعىر. ءبىر بولىگى جاپون ەلىنىڭ بانكتەرىندە جاتقانىن تاريحشىلار ايتقانمەن, ناقتى سانىن ەسەپتەۋ مۇمكىن ەمەس. 100 توننا التىندى كولچاك ۇكىمەتىنىڭ قارجى مينيسترلىگى شەتەلدەردەگى بانك دەپوزيتتەرىنە اۋدارعان.
بايكال كولى ماڭايىندا التىن تيەگەن پويىز كول تۇبىنە كەتىپتى دەگەن پايىمدى بەتكە ۇستاپ, ۇكىمەت تاراپىنان عىلىمي ەكسپەديتسيا ۇيىمداستىرىلعانىمەن, ەش ناتيجە تىندىرا الماعان. ءتىپتى «مير» سۋاستى اپپاراتى قولدانىلسا دا. ايتا بەرسە, «كولچاك, سەمەنوۆ, بارون ۋنگەرننىڭ التىن قويمالارى» تۋرالى داقپىرتتار كوپ.
ءبىز رومان گوسترەنكومەن تەلەفون ارقىلى بايلانىسقانىمىزدا كونەكوز قاريالاردىڭ پايىمدارىنا عانا سۇيەنگەنىن, قولدا ناقتى ءمالىمەتتەردىڭ جوقتىعىن, ەشقانداي ءىز كەسۋشىلەر توبى قۇرىلماعانىن جەتكىزدى. دەگەنمەن, يمانتاۋ – شالقار – ايىرتاۋ – اقسورا باعىتتارى بويىنشا زەرتتەۋ جۇمىستارىنا كىرىسۋگە ويى بارىن, ول ءۇشىن قوماقتى قاراجات قاجەتتىگىن جاسىرمادى.
اڭگىمەلەسكەن ءومىر ەسقالي, «ەگەمەن قازاقستان»
سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى
