«ارلان» مەن «بارىس»

ەل تىنىشتىعىنىڭ كەپىلى بابالارى ساداقپەن زەڭبىرەككە قارسى شاپقان حالىقتىڭ بۇگىنگى ۇرپاعى قۋاتتى اسكەري تەحنيكانىڭ قانشالىقتى ماڭىزدى ەكەنىن جاقسى بىلەدى. اسكەردىڭ بەس قارۋىن سايلاۋدى «تەنتەك شوقپار جيادى» دەگەننىڭ كەرى دەپ قابىلداۋ قاتەلىك بولار ەدى. اسكەري تەحنيكا, ءبىرىنشى كەزەكتە, مەملەكەتتىڭ ايبىنىن اسىراتىن كۇشتى قۇرال. سونىمەن قاتار, ول تەتىگىن تابا بىلگەندەر ءۇشىن ۇلكەن بيزنەس, مول تابىس كوزى. وسى ورايدا, ءبىز ەلورداداعى «قازاقستان پاراماۋنت ينجينيرينگ» زاۋىتىنىڭ بروندى كولىكتەرى تۋرالى ءسوز قوزعاماقپىز. بىلتىر قاراشا ايىندا ارنايى ەكونوميكالىق ايماقتا قونىس تەپكەن كاسىپورىن ىسكە قوسىلعاندا, وتاندىق باق-تار جارىسا ءسۇيىنشى سۇراعان ەدى. ءسۇيىنشى سۇرايتىنداي ءجونىمىز بار. بۇل قازاقستان عانا ەمەس, ورتالىق ازيادا بالاماسى جوق بىرەگەي كاسىپورىن. ونىڭ اشىلۋ سالتاناتىنا مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ءوزى قاتىسىپ, شىعارىلاتىن ءونىم تۇرلەرىمەن تانىسقانى ەسىمىزدە. «قازاقستان پاراماۋنت ينجينيرينگ» جشس – قازاقستان مەن وڭتۇستىك افريكا رەسپۋبليكاسى كومپانيالارىنىڭ بىرلەسكەن كاسىپورنى. نەلىكتەن باسقا ەمەس, وار كومپانياسىمەن تىزە قوستىق دەگەن زاڭدى سۇراق تۋىنداۋى مۇمكىن, وعان ءسال كەيىنىرەك توقتالامىز. زاۋىتقا شەتەلدىك ارىپتەس تاراپىنان تەك بولات پاراقتار, ياعني وق وتكىزبەيتىن كولىكتەردىڭ سىرتقى قاڭقاسىنا, ىشكى ءىرى بولەكتەرىنە قاجەتتى شيكىزات قانا تاسىمالدانادى. شيكىزاتتى لازەرمەن كەسىپ-ءپىشۋ, بالقىتۋ, جابىندىلارىن بوياۋ, قۇراستىرۋ, ساپاسىن سىناپ كورۋ, باسقا قاجەتتى بولشەكتەردى جاساۋ, بۇزىلعان تەحنيكانى قايتا جوندەۋ, ۋاقىت تالابىنا ساي جاڭعىرتۋ سىندى شەتى مەن لەگى كورىنبەيتىن قىرۋار جۇمىستىڭ ءبارى وسى جەردە جۇزەگە اسادى ەكەن. ۇساق بۇراندالاردان باستاپ, وق وتكىزبەيتىن شىنى تەرەزە, قارۋدىڭ وپتيكالىق قۇرىلعى سياقتى جاراقتارى, ەكيپاجداردىڭ ءوزارا بايلانىس قۇرالى, وسىنىڭ بارلىعى وتاندىق ءونىم. ياعني, قازاقستاندىق ۇلەستىڭ باسىم بولۋىنا كاسىپورىن كوڭىل ءبولىپ وتىر. – زاۋىتتىڭ وندىرىستىك قۋاتى جىلىنا 120 ماشينا شىعارۋعا جەتەدى. قازىر قور­عانىس مينيسترلىگىنىڭ, باسقا دا كۇش قۇرى­لىمدارىنىڭ تاپسىرىسىن ورىنداپ جاتىرمىز. قورعانىس مينيسترلىگىنە العاشقى پارتيانى تاپسىردىق, – دەيدى كومپانيانىڭ باس ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى كوبەي جاڭبىرشى. بىراق قانشا كولىكتى قاي ۆەدومستۆوعا تاپسىرعانى تۋرالى مالىمەت بەرىلمەدى, ونى كومپانيا وكىلى وندىرىستىك قۇپيا دەپ ءتۇسىندىردى. كولىكتى شىعارۋعا كەتەتىن قاراجات تۋرالى دا ايتا قويمادى. كوبەي جاڭبىرشى ايتقانداي, اسكەري تەحنيكالار الماتى وبلىسىنداعى, قاراعاندى وبلىسىنىڭ ايماعىنداعى اسكەري پوليگونداردا جازدا جانە قىس مەزگىلىندە, جەر بەدەرى ءارتۇرلى وڭىرلەردە سىناقتان وتكىزىلگەن. ءار سىناق سايىن قورعانىس مينيسترلىگىنىڭ بروندى تەحنيكالارعا قاتىستى تالاپ-تىلەكتەرى نازارعا الىنىپتى. ساربازداردىڭ سەنىمدى سەرىگى بۇل زاۋىتتىڭ اسكەري تەحنيكالارى قورعانىس سالاسىنا, ىشكى قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋدە جانە توتەنشە جاعدايلاردا كادەگە پايدالانىلاتىنىن ولاردىڭ تەحنيكالىق سيپاتتامالارىنا قاراپ-اق بىلۋگە بولادى. ءىشى-سىرتىن شولىپ شىققاننان كەيىن «وتقا سالساڭ جانبايتىن, سۋعا سالساڭ باتپايتىن» دەيتىننىڭ ناق ءوزى وسى شىعار دەگەن ويعا كەلەسىڭ. كولىكتەردىڭ بىرقاتارى تۋرالى از-كەم ايتىپ وتەيىك. «ارلان» – MRAP ءتيپتى, ميناعا قارسى كۇشەيتىلگەن قورعانىسى بار بروندى دوڭگەلەكتى ماشينا. استىڭعى بولىگى V پىشىندەس ەتىپ جاسالعاندىقتان, ىشىنە جارىقشاق وتكىزبەيدى جانە جارىلىس تولقىنىن السىرەتەدى, جاۋىنگەرلەر بەرىك قورعالعان دەۋگە بولادى. كورپۋسىنىڭ كەز كەلگەن جەرىنەن, دوڭگەلەكتىڭ استىنان ەكۆيۆالەنتى 8 كگ. تروتيلگە تەڭ جارىلىسقا, ەكى بۇيىرىنەن 5 مەتردەن قاشىقتا جاسالعان ەكۆيۆالەنتى 50 كگ. تروتيلگە تەڭ سوققىلارعا توتەپ بەرەدى. كولىكتى باسقارۋشى مەن كومانديردى قوسقاندا 10 جاۋىنگەردى تاسىمالداۋعا, جەر بەدەرى ءارتۇرلى الاڭداردا دا, قالانىڭ ىشىندە دە اسكەري وپەراتسيالاردى ورىنداۋعا تاپتىرمايتىن كولىك. سالماعى 16 توننالىق «ارلان» ساعاتىنا 10 شاقىرىم جىلدامدىقپەن جۇيتكيدى. دوڭگەلەگى زاقىمدانعان جاعدايدا 70 شاقىرىم جەرگە, ياعني قاۋىپسىز ايماققا دەيىن بارا بەرەدى. جانە ءبىر ايتا كەتەرلىگى, كليماتى ىستىق وار كومپانياسىنىڭ تەحنولوگياسى بويىنشا جاسالسا دا, قازاقستاننىڭ كليماتىنا بەيىمدەلگەن, -50, +50 اۋا تەمپەراتۋراسىندا مۇلتىكسىز جۇمىس ىستەيدى. كاليبرى 12,7 ميلليمەترلىك قاشىقتان باسقارىلاتىن سارپ مودۋلىمەن جاراقتالعان. تاپسىرىس بەرۋشىنىڭ قالاۋى بويىنشا قارۋ-جاراقتىڭ بارلىق ءتۇرىن, ءتىپتى, مينومەت قوندىرعىسىن, تانكىگە قارسى باسقارىلاتىن زىمىران جۇيەسىن ورناتۋعا بولادى ەكەن. كاسىپورىننىڭ تاعى ءبىر ماقتانىشى, شەتەلدىك ماماندار تاراپىنان جوعارى باعاعا يە بولعان تاعى ءبىر كولىك – «نوماد» (4ح4). 4ح4 دەگەن دوڭگەلەكتەرىنىڭ سانىن بىلدىرەدى, وسى تسيفرعا قاراپ كلاسسيفيكاتسياسىن بىلۋگە بولادى. «نوماد» تورۋىلدا جانە اشىق الاڭدا تويتارىس بەرۋگە ارنالعان تەحنيكا. اسىرەسە, قالالىق جەرلەردە ارنايى وپەراتسيالار ورىنداۋعا وتە ىڭعايلى. سيپاتتامالاردىڭ «ارلانعا» ءتان ەكەنىن ايتپاعاندا, ەكيپاجدىڭ بارلىق مۇشەلەرى ءۇشىن سىرتتاعى احۋالدى قاداعالاپ وتىرۋعا بارىنشا ىڭعايلى. ول ءۇشىن وق وتكىزبەيتىن اينەكتەر, باقىلاۋ كامەراسى, باسقا دا داتچيكتەرى ورناتىلعان. «بارىس» 8ح8 – بالليستيكالىق شابۋىل­دارعا توتەپ بەرەدى. سالماعى 19 توننا, جىلدامدىعى ساعاتىنا 100 شاقىرىم­نان اسادى. 7,62ح54 RP كاليبرلى برونبۇز­عىش وققا, ەكۆيۆالەنتى 14 كيلوتروتيلگە تەڭ جارىلىسقا شىداس بەرەتىنى پوليگون­دارداعى سىناقتاردا تەكسەرىلگەن. ول ءتۇرلى كليماتتىق جاعدايلاردا, كەز كەلگەن تاۋلىك مەزگىلىندە, جولسىز جەرلەردە تاپسىرمالاردى ورىنداۋعا ارنالعان. اتالعان كولىكتەرگە قويىلاتىن ەڭ باستى تالاپ – جاۋىنگەرلەردىڭ ءومىرىن ساقتاۋعا ىق­پالى. قاۋىپسىزدىك دەڭگەيى ناتو-نىڭ STANAG ستاندارتتارىنا سايكەس كەلەدى. كولىكتەردىڭ كورپۋسى دا, تەرەزەلەرى دە 7,62 كاليبرلى ۆينتوۆكانىڭ وعىن وتكىزبەيتىنى زەرتحانادا تەكسەرىلىپ, ءتيىستى ستاندارتتار بەرىلىپتى. – بۇل كولىكتەر, بىرىنشىدەن, سەنىمدى. ساربازداردىڭ قاۋىپسىزدىگى ءۇشىن الەمدەگى ەڭ سەنىمدى كولىك ءتۇرى سانالادى. ەكىنشىدەن, جىلدامدىعىمەن ەرەكشەلەنەدى. باسقا كولىكتەر جەتە المايتىن جولسىز جەرلەرگە, شىعا المايتىن بيىكتەرگە سالىستىرمالى تۇردە جىلدام جەتەدى. ءۇشىن­شىدەن, كوماندالىق باسقارۋ وتە جەڭىل. ول ءۇشىن زاماناۋي ناۆيگاتسيالىق قۇرالدار قول­دانىلادى, – دەيدى كومپانيانىڭ باسقارما ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى ك.جاڭبىرشى. «بارىس» 6ح6-عا يوردانيا ەلى قىزى­عۋشىلىق ءبىلدىرىپ, 50 ماشينا ساتىپ الۋ تۋرالى مەموراندۋمعا قول قويىلعان. تاياۋ شىعىس ەلدەرىنەن دە ساتىپ الۋعا تىلەك ءبىلدىرىپ جاتقاندار بار كورىنەدى. بيىلعى جىلى 6–11 قىركۇيەكتە رەسەيدە «ارميا-2016» اسكەري-تەحنيكالىق فورۋمى وتەدى. «قازاقستان پاراماۋنت ينجينيرينگ» ەكى «ارلان» مەن ءبىر «بارىستى» وسى فورۋمعا اپارۋدى جوسپارلاپ وتىر. نە ءۇشىن وار تاڭدالدى؟ MRAP دەگەن نە؟ استاناداعى كاسىپورىندا شىعارىلاتىن بروندى كولىكتەردىڭ بارلىعى MRAP تيپتەس. عالامتور اقتارىپ وتىرىپ MRAP — اعىلشىن تىلىنەن اۋدارعاندا جارىلىسقا, تورۋىلدان جاسالعان شابۋىلعا ءتوزىمدى دەگەن ماعىنا بەرەتىن سوزدەردىڭ باس ارىپتەرىنەن قۇرالعانىن بىلدىك. ەڭ العاش مۇنداي ماشينالاردى وار 1980 جىلدارى انگولاداعى, ناميبياداعى اسكەري ءىس-قيمىلدار كەزىندە پايدالانىپتى. سىرتقى ءتۇرى ەبەدەيسىز, سۇرىقسىز كورىنگەنىنە قاراماستان, تاجىريبە جۇزىندە ولار بۇرىنعى تەحنيكا تۇرلەرىنەن الدەقايدا ءتيىمدى بولىپ شىققان. كەيىنىرەك, يراكتاعى سوعىس كەزىندە اقش وار-دىڭ تاجىريبەسىن الۋعا ءماجبۇر بولدى. جەكە قۇرام مۇشەلەرىنىڭ قازاسى جيىلەپ كەتۋىنە بايلانىستى, پەنتاگون تەز ارادا تابانى V پىشىندەس MRAP ماشينالارىنا تاپسىرىس بەرىپتى. وسىلايشا, كۇن سايىن ونداعان جاۋىنگەردىڭ دەنەسىن ەلگە تابىتپەن قايتارىپ جۇرگەن اقش اسكەرىندەگى جاعداي جاقسارعان. يراكتىڭ احبار پروۆينتسياسىنداعى تەڭىز جاياۋ اسكەرى كومانديرىنىڭ مالىمەتىنشە, 2006 جىلى MRAP ىشىندە بىردە-ءبىر جاۋىنگەر ءولىم قۇشپاعان ەكەن. ۋاقىت وتە كەلە اقش-تىڭ اسكەري كولونناسىنا, جەكە اۆتوكولىكتەرىنە جاسالاتىن شابۋىلدار دا ازايىپ كەتكەن, سەبەبى ونى توقتاتۋ, ورتەپ جىبەرۋ مۇمكىن ەمەس ەدى. اقىر سوڭىندا, اقش ساربازدارى MRAP-تان باسقا كولىكپەن بازادان شىعۋدان باس تارتىپتى. MRAP تيپتەگى ماشينالار اسكەري قۇرامدى عانا ەمەس, VIP تۇلعالاردى ءتۇرلى قاۋىپتى ايماقتار ارقىلى تاسىمالداۋدا تاپ­تىر­مايدى. بۇگىنگىدەي قارسىلاس تاراپتار بەتپە-بەت سوعىسپايتىن, كوبىنە-كوپ پارتيزاندىق تاسىلدەر قولدانىلاتىن­دىق­تان, مۇنداي كولىكتەردىڭ قۇنى ارتقان ۇستىنە ارتا ءتۇستى. قازىر وار كومپانيالارىنىڭ اسكەري تەحنيكالار جاساۋداعى تاجىريبەسى كوپتەگەن ەلدەر ءۇشىن ۇلگى بولىپ وتىر. كوبەي جاڭبىرشى ۇلىنىڭ ايتۋىنشا, كاسىپورىنعا تەحنيكالىق مامانداردى تارتۋ وڭاي بولماپتى. سەبەبى, قويىلاتىن تالاپ جوعارى. زاۋىتتاعى تەحنيك مامانداردىڭ اراسىندا «بولاشاق» باعدارلاماسىمەن شەتەلدە وقىپ كەلگەن جاستار دا بار. جۇمىسكەرلەر وار-داعى زاۋىتتاردا تاجىريبەدەن وتكەن. كاسىبي بىلىكتىلىكتى ايتپاعاندا, ەڭبەك شارتىندا كورسەتىلگەن تالاپتاردى ورىنداۋعا دا ەرەكشە ءمان بەرىلەدى. سەبەبى تۇسىنىكتى, اسكەري تەحنيكا شىعاراتىن زاۋىت ستراتەگيالىق نىسان سانالادى. ماشينالاردىڭ جاسالۋ تەحنولوگياسى قۇپيا ۇستالۋعا ءتيىس. «قۋاتتى قارۋ – ازدى كوپپەن, ءالسىزدى مىقتىمەن تەڭەستىرەدى», دەپتى ءبىر دانىشپان. «بەيبىتشىلىكتى قالاساڭ – سوعىسقا دايىن بول» دەگەن دە قاناتتى ءسوز بار. بۇگىندە قازاقستاننىڭ بەيبىت ەل ەكەنىن تورتكۇل دۇنيە تۇگەل بىلەدى. دەگەنمەن, وزگە ەلدەرمەن تەرەزە تەڭەستىرىپ, تەڭ اتانىڭ ۇلىنداي سويلەسە الۋ ءۇشىن مىقتى اسكەري تەحنيكا مەن مىعىم ساربازداردىڭ قاجەتتىلىگى تاعى راس. ونىڭ ۇستىنە, ءبىز تىلگە تيەك ەتكەن اسكەري تەحنيكالار بەيبىت ماقساتتاعى تاپسىرمالاردى ورىنداۋعا دا تاپتىرمايتىن كومەكشى. اسكەري تەحنيكا ءوندىرۋدىڭ ەكونوميكالىق پايداسى تۋرالى دا ءسوز باسىندا ايتىپ وتكەنبىز. ولاي بولسا, اسكەري تەحنيكا وندىرەتىن وتاندىق كاسىپورىننىڭ ورنى بولەك. ارنۇر اسقاروۆ, «ەگەمەن قازاقستان» سۋرەتتەردى تۇسىرگەن ەرلان وماروۆ, «ەگەمەن قازاقستان»