ريو-2016 سايىستارى مەن ساڭلاقتارى تۋرالى الەۋمەتتىك جەلى نە دەيدى؟

اتلانت مۇحيتى ايمالاعان ايحوي قالا ريو-دە-جانەيرودا ءدۇبىرى بولەك دودانىڭ كۇن وتكەن سايىن كورىگى قىزىپ كەلەدى. عالامات سايىستىڭ عاجاپتارى مەن كۇنتىزبەدەگى جارىستاردىڭ كۇندەلىكتى ناتيجەلەرىن كوزى قاراقتى وقىرمان قاۋىم وركەنيەتتىڭ بۇگىنگى يگىلىگى – ينتەرنەت ارقىلى سول زاماتىندا-اق كورىپ-ءبىلىپ وتىر. تەلەۆيزيا مەن گازەتتەر دە تىنىم تاپپاي, قاتارىنان قالىپ قويماۋدىڭ قامىمەن ءجۇر. ايتسە دە, اقپارات وليمپياداسىندا اينالايىن تۇتىنۋشىنىڭ تامىرىن تاپ باسقان الەۋمەتتىك جەلىنىڭ ايدارىنان جەل ەسىپ-اق تۇر. سونىمەن, برازيلياعا بارۋ باقىتى بۇيىرماعان بىزدەر بولساق, «الەۋمەت نە دەپ جاتىر؟», دەپ الەۋمەتتىك جەلىنىڭ ءبىزدىڭ ارىپتەستەر كوپ وتىراتىن ءبىر بۇتاعى – Facebook الەمىنىڭ ءبىر كۇنىنە شاما-شارقىمىزشا شولۋ جاساعاندى ءجون كوردىك. ءبىر ەسكەرتە كەتەتىنى, جەلىدەگى جازبالاردىڭ ورفوگرافيكالىق ەرەكشەلىكتەرى سول كۇيىندە ساقتالدى. ريو-2016 وليمپياداسىنىڭ العاشقى كۇنى ءبىزدىڭ دزيۋدوشىلارىمىز جانكۇيەرلەردى ايتىپ-جەتكىزگىسىز قۋانىشقا بولەدى. مۇنىڭ سوڭى ۇلان-اسىر تويعا اينالار ما ەدى, ەگەر ەلدوس سمەتوۆىمىز التىننان القا تاققاندا. اتتەڭ دەيمىز, سىناپشا سۋسىپ كەتتى-اۋ ۋىستان سول «سارى تەمىرى» قۇرعىر! بۇل تۋراسىندا پاۆلوداردىق سپورت ءجۋرناليسى ەسەنبەك سانات ۇلى فەيسبۋكتاعى جەكە پاراقشاسىندا بىلاي دەپ وكىنىش ءبىلدىردى: «ەلدوستىڭ وسى جولى التىن الاتىن مۇمكىندىگى بار ەدى. مۇنداي ءساتتى قادام ۇنەمى بولا بەرمەيدى عوي, اتتەڭ». ال وڭتۇستىكقازاقستاندىق سپورت ءجۋرناليسى عابيت ساپاربەكوۆ بولسا, فب بەتىندە بىلاي دەپ ولەڭدەتىپ جازبا قالدىردى: ەلدوستىكى ۇلى ءىس ەدى, نەتكەن شىمىر كۇش ەدى. لاقتىرساڭ دا اسپاننان, قولىن تىرەپ تۇسەدى. قۋانۋدا اۋىلىڭ, الپەشتەيدى نار ۇلىن. جاقسىلىق اعام سەكىلدى, ءبىر جاپىراق باۋىرىم. جۇرەگىڭ نەتكەن تۇكتى ەدى, بىلەگىڭ نەتكەن مىكتى ەدى؟ ەرلىگىنەن ەلدوستىڭ, شىن قازاقتى تانىدىم! جالعىز عابيت ەمەس, ەلدوستىڭ كۇمىس جۇلدەسىنە كۇللى قازاقتىڭ قۋانعانى راس. مىسالى, چەحيادا تۇرىپ جاتقان بەلگىلى جۋرناليست عالىم بوقاش: «شىمىر ەلدوستىڭ ارقاسىندا دزيۋدودا «كۇمىستى قاناعات تۇتاتىن» دارەجەگە جەتتىك. بارەكەلدى, بالۋانىم!», دەپ فب-داعى پاراقشاسى ارقىلى قۋانىشىن جەتكىزدى. سونداي-اق, ول: «جارايسىڭ, وتگونتسەتسەگ! ايەل بالۋانداردىڭ باسەكەسىن كورۋ ءبىر كەرەمەت, جەڭىلگەن دە جىلايدى, جەڭگەن دە جىلايدى. ءبىر-بىرىنە قۇرمەتى دە ەرەكشە», دەپ قولا جۇلدەگەر بولعان دزيۋدوشى قىز وتگونتسەتسەگ گالبادراحتىڭ اتىنا دا ماداق سوزدەر جازدى. سپورت جۋرناليستەرىنەن قازاقستان جازۋشىلار وداعى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى جاناربەك ءاشىمجان دا قالىسا قويمادى. جەلى قولدانۋشى جازۋشى ءوز پاراقشاسىندا مىناداي جازبا قالدىردى: «بارەكەلدى! گۇلبانۋ-گالبادراx قورجىنىمىزعا العاشقى قولا مەدالدى سالدى! التىنعا ءسال عانا قالىپ ەدى-اۋ, جاپون قىزى جولدى قيىپ كەتتى... داتكە قۋات. قۇتتى بولسىن! كۋبانىڭ قارا مارجانىن تازا يپونعا تاستاپ كەتكەن قارىنداسىمىز كۇللى قازاقتىڭ ابىرويىن اسقاقتاتىپ تۇرىپ, مونعولداردىڭ وزەگىن ورتەپ كەتتى. گالبادراxتىڭ باعىن بايلاپ كەلگەن قانداسى, مونعول قىزى قولاعا دا يە بولا المادى. جارتىلاي فينالدا ازەربايجان جىگىتىن ۆازاريمەن جەڭگەن ەلدوس سالدەن سوڭ اقتىق سىنعا رەسەيلىك بەسلانمەن كىلەمگە شىعادى. اللا جار بولعاي! وليمپيادا باستالماي جاتىپ بىلعارى قولعابىن شەشۋگە تۋرا كەلگەن بەرىك ءابدىراxمانوۆ كوكدونەن-كوڭىلدىڭ اياعىنا جەم ءتۇسىرىپ, اقتىق مارەگە جاقىنداعاندا شايتانارباسى شابان تارتقان اندرەي جۇيكە تالشىقتى ءبىر تالداپ سۋىرىپ ەدى... دزيۋدوشىلار ريو كىلەمىن قۋىرىپ جاتىر. ءتاۋبا!». قازاق ەلىنىڭ قورجىنىنا ريوداعى تۇڭعىش مەدالدى سالعان دزيۋدوشى قىزىمىز وتگونتسەتسەگ گالبادراحتى ماقتاعاندار دا, ونىڭ ءتۇپ-تۇقيانىن قازبالاعاندار دا, ءتىپتى ماعىناسىز بىردەڭەلەردى ايتىپ, موڭعول قىزىن كەكەتىپ, مۇقاتپاق بولعاندار دا تابىلدى. بىرەۋلەر وعان «گۇلبانۋ» دەپ ات قويىپ, ايدار تاقسا, ەندى بىرەۋلەر تەگىن تەرگەپ, «بادىراقتىڭ قىزى» دەپ جاتتى. وسىلاردىڭ بارىنە جوعارىدا ءبىز ايتقان پاۆلوداردىق ەسەنبەك سانات ۇلى ءوزىنىڭ فب پاراقشاسىندا مىقتاپ تۇرىپ تويتارىس بەردى: «گۇلبانۋ» دەپ ساندىراقتاعاندى قويىڭدار! وتگون دەگەن «كەنجە» دەگەن ماعىنا بەرەدى. ال, تسەتسەگ – گۇل, ياعني كەنجەگۇل. قازاق جىگىتتەرى جار ەتەر بولسا, قىزدىڭ اتىن سولاي وزگەرتۋگە بولادى»... وسى ورايدا فەيسبۋك بەلسەندىلەرىنىڭ ءبىرى نۇربولات المەنوۆتىڭ مىنا جازباسى ءبىر كەبىستى ءبىر كەبىسكە كيگىزىپ وتىراتىن قازەكەمدەرگە وي سالدى دەگەن ۇمىتتەمىز. «مەملەكەتتىڭ سپورتتى دامىتۋ ساياساتىن سىناۋعا, پىكىر ايتۋعا بولادى. دەموكراتيالىق قوعامدا ءومىر ءسۇرىپ جاتىرمىز دەگەندەي. بىراق, سپورتشىلاردىڭ شىققان تەگىن, ءناسىلىن, ءدىني نانىم-سەنىمىن كۇلكى قىلىپ, اتى-ءجونىنىن ءاجۋالاۋ – ناداندىق, ساۋاتسىزدىق, نايساپتىق. سپورتتا «no to racism!» دەگەن ۇران بار. بىزگە ەشكىم ونداي قۇقىق بەرگەن جوق. ولاردىڭ ەسىمىنىڭ قازاقشا ماعىناسىنا دا باس اۋىرتپالىق. اتىمىزدى انا تىلىمىزدە دۇرىس جازىپ الايىق!», دەپ جازدى نۇربولات. وليمپيادا سىنىندا «ءا» دەگەننەن-اق ساتسىزدىككە ۇشىراعان بىلعارى قولعاپ شەبەرى بەرىك ءابدىراحمانوۆ پەن دزيۋدوشى جانساي سماعۇلوۆ تا جەلىدە ءوز «سىباعالارىن» الدى. العاشقى جەكپە-جەگىندە امەريكالىق جاس بوكسشىدان وڭباي ۇتىلعان ءابدىراحمانوۆ تۋراسىندا جۇمىسسىز جۇرگەن سپورت ءجۋرناليسى دياس احمەت-ءشارىپ: «ەسەسىنە 30 جاسىندا ريونى كورىپ قالدى», دەپ مىسقىلدادى. ال «سپورت» اپتالىعىنىڭ باس رەداكتورى ءدۇرالى دۇيسەباي دزيۋدوشى سماعۇلوۆتى بىلايشا سىنعا الدى: «باۋىرىمىزدىڭ كوزىنەن وت كورمەدىك. وليمپيادا – سپورتشى ومىرىندەگى ەڭ ءىرى جارىس. ول جارىسقا باردىڭ با, ءوزىڭدى قىدىرۋعا بارعان تۋريست رەتىندە سەزىنبەي, بارىڭدى سال. ۇتىلمايتىن ادام جوق, بۇل – سپورت. بىراق ۇتىلساڭ دا جانىپ بارىپ ۇتىل». سەركەسىنىڭ ءمۇيىزى قاعىلعان سوڭ اۋىر اتلەتتەرىمىزدىڭ جاعدايى اۋىرلاي ءتۇستى. مۇنى زىلتەمىرشىلەردىڭ ريوداعى العاشقى اياق الىستارىنان اڭعارىپ وتىرمىز. مارگاريتا ەليسەەۆا مەن قىتايدان قالاپ الدىرعان ارلي چونتەي جۇلدەدەن قۇرالاقان قالدى. بۇل ساتسىزدىكتەر الەۋمەتتىك جەلىدە كادىمگىدەي كيىز ءۇيدى قۇلاتارداي قۇيىن تۋدىردى. ماسەلەن, «قازاق سپورتى» گازەتى باس رەداكتورىنىڭ ورىنباسارى تولەۋبەك قادىرموللا بىلاي دەپ قاتتى ايتتى: «مەدال الۋعا ءسال عانا جەتپەي قالدى...», «ءتورتىنشى ورىن الدى», دەپ تىم جۇمسارتا بەرۋدىڭ قاجەتى قانشا؟ ناتيجەسىنە نەگە قارامايمىز؟ قولا مەدال العان تايلاندتىق اۋىر اتلەت 289 كيلونى باعىندىردى. ءبىزدىڭ سورلى 278 كيلونى عانا كوتەردى. باقانداي 11 كيلو ايىرماشىق. 11 كيلو!!!». ال ۇلتتىق شتاتتىق كوماندالار جانە سپورت رەزەرۆى ديرەكتسياسىنىڭ ءباسپاسوز حاتشىسى ارداق توعىموۆ زىلتەمىرشىنىڭ وسىدان ءتورت جىل بۇرىن انگلياعا «قىدىرىپ» بارعانىن ەسكە سالدى. «ەسىمدە, وليمپيادا-2012 كەزىندە ونى دا لوندونعا الىپ باردى. تۋريست رەتىندە. ول جارىسقا مۇلدەم قاتىسقان جوق», دەپ جازدى ءوزىنىڭ پاراقشاسىندا ا.توعىموۆ. الەۋمەتتىك جەلىدەگى جازبالاردى قاراپ وتىرساڭ, كەشە عانا كۇللى الەم تاڭداي قاققان تاكتيك, اۋىر اتلەتيكا قۇراماسىنىڭ باس باپكەرى الەكسەي ءنيدىڭ دە باسىنا بۇلت ۇيىرىلە باستادى ما دەپ قالاسىڭ. ماسەلەن, سپورت ءجۋرناليسى راۋان وقاس ءوزىنىڭ پاراقشاسىندا: «قانداي ناتيجەمەن ورالسا دا, الەكسەي گەننادي ۇلى ءنيدىڭ وتستاۆكاسىن تالاپ ەتۋىمىز كەرەك. قىتايلىققا قۇيىلعان اقشا اقتالمادى. ۋاقىتى كەلدى كەتۋگە», دەپ جازدى. بەلگىلى ساياساتتانۋشى ايدوس سارىم بولسا, قاھارىنا ءمىنىپ, ءنيدىڭ شاڭىن قاعىپ الۋعا شاقىردى. «Əر نəرسەنىڭ سۇراۋى بولادى شىنىمەن. مىسالى, ريوداعى وليمپيادادان كەيىن تەك لەگيونەرلەرگە ءۇمىت ارتقان سپورتپەن قوشتاسۋ كەرەك بولادى. ءوز سپورتشىڭدى وسىرمەي, وزىندىك مەكتەپ اشپاي, ءدəستۇر قالاماي ۇشپاققا جەتپەيمىز. جاھاندانۋدىڭ دا شەگى بولادى. ني سياقتى ترەنەرگە مەن ءتىپتى قىلمىستىق ءىس قوزعار ەدىم, ءتىپتى پايعامباردىڭ ۇمبەتى بولسا دا. قانشاما اقشانى جەلگە شاشىپ جاتىر. قانشاما كەلىمسەككە كوكبايراقتى تولقۇجات جاساتتى. دوپينگ دەگەنى تاعى بار. دوپينگسىز كومانداسى شاشىلىپ قالدى», دەپ شامىرقانا جازدى ول جەلىدە. سويتكەن ءنيدىڭ تەلەفونىنا WhatsApp مەسسەندجەرى ارقىلى ءزۇلفيا چينشانلودان مىناداي جازبا كەلىپتى. مۇنى دا فەيسبۋكتەن وقىپ بىلدىك. «مەنىڭ سالماعىمدا ونەر كورسەتكەندەردى كوردىڭىز بە؟ توكيودا مەن سولاردىڭ ءبارىن ايىرامىن!», دەيتىن كورىنەدى باسى داۋدان ارىلماي جاتقان كەكىلدى «قىزىمىز»... الەۋمەتتىك جەلىدە ساۋەگەيلىك تانىتىپ, بولجام ايتۋشىلار دا از ەمەس. سولاردىڭ ءبىرى – سپورت ءجۋرناليسى بەك تولەۋوۆ. «بوكستان وليمپيادا ويىندارىنىڭ جەرەبەسى تارتىلدى. مەنىڭ بولجامىم بىلاي: ەلەۋسىنوۆ چەمپيون. جەرەبە ىڭعايلى ەتىلىپ جاسالدى. چەمپيون رابي مەن زامكوۆوي ەكىنشى سەتكادا. ءالىمxان ۇلى, لەۆيت, نيازىمبەتوۆ جۇلدەگەر بولادى. دىچكوعا مەدجيدوۆ قارسىلاس اتانىپتى. سوندىقتان بوس قالادى دەپ ويلايمىن. وبششىم, دانيارعا قوي بەرىڭىزدەر 3,55 كوەف», دەيدى «جاۋىرىنشى» جۋرناليست. تاعى ءبىر سپورت ءجۋرناليسى ءالي بيتورە ارىپتەسىنەن اسىپ ءتۇستى. «قورىتا ايتقاندا, قازاقستان قۇراماسى بوكستان 2 التىن, 2 كۇمىس جانە 1 قولا الۋى مۇمكىن. ارينە, بۇل – مەنىڭ بولجامىم. انىعىن ءبىرىنشى اللا, سوسىن ايبا باسشىلىعى بىلەدى. قىزدار بوكسى تۋرالى ايتا المايمىن», دەپ باتىل تۇردە جورامال جاسادى باتىرىڭ فەيسبۋكتە. رەتى كەلىپ تۇرعان سوڭ وسى جەردە ايتا كەتكەن ءجون سياقتى. بۇگىنگى كۇندە «ءبىز لوندون-2012 وليمپياداسىنداعى تابىستى قايتالاي الامىز با, دەڭگەيىنە جەتە الامىز با؟» دەگەن سۇراققا جاۋاپ ىزدەۋشىلەر كوبەيىپ تۇر. شىنتۋايتىنا كەلگەندە, ول تابىس پەن دەڭگەيدىڭ ءورشىپ تۇرعان داۋدان كەيىنگى ولشەمى قانداي بولماق؟ سايىپقىران سپورتشىلارىمىز العان جەتى التىننىڭ تورتەۋىنىڭ ءتۇپ-توركىنىنە قازىرگى ۋاقىتتا سپورتتىق قاۋىمداستىق كۇمانمەن قاراپ وتىر. سوندا بۇل شىتىرماننىڭ جاۋابىن كىم ايتادى؟ ءدارى ءىشىپ, دارا شىعىپ, ەندى كەلىپ, ءدۇيىم جۇرتتى الداعان با, دەگەن دۇدامالعا ۇرىنعانداردىڭ الداعى تاعدىرى قانداي بولماق؟ مىنە, وسى سۇراقتار قازىر ەكىنىڭ ءبىرىن مازالايدى جانە دە ول كۇن تارتىبىندە وتە وتكىر تۇر. ريو وليمپياداسىنان كەيىن بۇل ماسەلە رەتتەلىپ, ءوزىنىڭ قۇقىقتىق تۇرعىداعى باعاسىن الۋى كەرەك دەپ ويلايمىز. نەسىن ايتاسىز, بۇگىندە وليمپيادا تاقىرىبى قىزىققا ءھام حيتقا اينالىپ-اق تۇر. ەرىنبەگەن پوست جازىپ, پىكىر ءبىلدىرىپ جاتىر. اراسىندا ەزۋ تارتقىزاتىندارى دا جوق ەمەس. مىسالى جەلى قولدانۋشى ءمولدىر ەركىنقىزى فب-داعى پاراقشاسىنا: «وليمپيادانى ەسكەرىپ, جۇمىس ۋاقىتىن ساعات, تىم قۇرىعاندا, 10-دا باستالاتىنداي ەتۋ كەرەك قوي. ۇكىمەت قايدا قاراپ وتىر؟», دەپ جازىپتى. قۇي سەن, قۇي سەنبەڭىز, قازىرگى تاڭدا الەۋمەتتىك جەلى بۋىرقانعان تىرلىگىمىزدىڭ ناعىز بارومەترىنە اينالدى. تاسادا وتىرىپ, تارپا باس سالۋدان  تايىنبايتىن تاسىرلىعى دا بار مۇنداي الاپات كۇشپەن ساناسپاسقا تاعى بولمايدى. گازەتتەردە جازىلا بەرمەيتىن, تەلەۆيزيادا كوزگە تۇسە بەرمەيتىن تومپاقتاۋ تاقىرىپتار توڭىرەگىندەگى بىرقاقپايلارعا كەلگەندە الەۋمەتتىك جەلى, اسىرەسە, Facebook قامشى سالدىرمايدى-اق. ءبىر قۋانارلىعى, وتاندىق جەلى قولدانۋشىلار, ونىڭ ىشىندە سپورت تاقىرىبىنا قالام تەربەپ جۇرگەن ارىپتەس اعايىن بۇل سالادا كوشتەن قالا قويعان جوق. سوندىقتان تورتجىلدىقتىڭ تورە جارىسىن ءسوز ەتكەندە, الەۋمەتتىك جەلىدە ايتىلعان وتكىر سىن, قۇندى پىكىر جانە سۇڭعىلا ساراپتامالاردى كوزگە ىلمەۋ – بۇگىنگى كۇن شىندىعى تۇرعىسىنان كەلگەندە بارىپ تۇرعان كورسوقىرلىق بولار ەدى. قايرات ءابىلدينوۆ