حالىقارالىق قاتىناستارداعى قازاقستان مەدياتورلىعى

بۇگىندە قازاقستاننىڭ الەم­دىك قاۋىمداستىقتاعى ورنىنا بايلانىستى حالىقارالىق ساراپشىلاردىڭ پىكىرلەرى كوپتەپ جاريالانۋدا. سولاردىڭ ىشىندە حالىقارالىق قاتىناستار بويىنشا يسلامابادتىق مامان يرفان شاحزاد پەن برازيليالىق ساراپشى اريەل گونزالەس لەۆادجيدىڭ جازعاندارى نازار اۋدارارلىق. اريەل گونزالەس لەۆادجيدىڭ پىكىرىنشە, كەڭەس وداعى قۇلاعان سوڭ پوستكەڭەستىك مەملەكەتتەر الەمدىك ارەنادا بارىنشا ابىرويلى ورىندارعا يە بولۋعا ۇمتىلدى. ولاردىڭ ىشىندە ەلباسى ن.نازارباەۆتىڭ باسشىلىعىمەن حالىقارالىق قاتىناستاردا ءمار­تەبەسى ارتىپ كەلە جاتقان قازاق­ستاندى ايرىقشا اتاۋعا بولادى. قازاقستاننىڭ حالىقارالىق قاتىناستارداعى ءرولىنىڭ قازىرگى تاڭدا ايماقتىق دەڭگەيدە كەڭى­نەن مويىندالۋى – قازاق ەلىنىڭ جاھاندىق ويىنشىعا اينالار ءمۇم­كىندىگىنىڭ زور ەكەندىگىن كورسەتەدى. ايماقتىق جانە جاھاندىق قاتى­ناستاردا لايىقتى ورىن الۋدىڭ باستى ەلەمەنتتەرىنىڭ ءبىرى – شيە­لەنىستەرگە مەدياتورلىق جاساۋ. «بۇل ماقالادا مەن قازاقستاننىڭ مەدياتورلىق باستامالارىنىڭ تابىسى مەن قيىنشىلىقتارى تۋرالى ءسوز قوزعاماقپىن. باسقا ايتپاعىم, قازاقستان ءوزىنىڭ مەدياتورلىق قىزمەتىن جەتىلدىرە وتىرىپ, اي­ماق­تىق ويىنشىدان جاھاندىق ويىن­شىعا اينالۋعا مىقتى نەگىز قالاپ العاندىعى» دەپ جازادى ساراپشى. قازاقستاننىڭ سىرتقى ساياساتى ءۇشىن باستى شارالاردىڭ ءبىرى – ورتالىق ازياداعى, سونداي-اق, ايماقتان تىس وڭىردەگى شيە­لەنىستەرگە مەدياتورلىق جاساۋ بولماق. قازاقستاننىڭ سىرتقى ساياساتىنا قاتىستى «2014-2020 جىلدارعا ارنالعان سىرتقى ساياسات تۇجىرىمداماسى» اتتى رەسمي قۇجاتتا بۇل ەلدىڭ ايماقتىق مەدياتور رەتىندەگى ءرولىن جەتىلدىرۋگە قاتىستى بىرقاتار ماقساتتار ايقىندالعان. اتاپ ايتار بولساق: ايماقتىق جانە جاھاندىق دەڭگەيدە بەيبىتشىلىكتى ودان ءارى دامىتۋ, ەلدىڭ بەدەلىن ارتتىرا وتىرىپ, جاعىمدى جاھاندىق بەينەسىن قالىپتاستىرۋ, ەكونوميكالىق جانە ساۋدا ىنتىماقتاستىعىنا نەگىز­دەلگەن ايماقتىق جانە حالىق­ارالىق ينتەگراتسياعا دەن قويۋ. قازاقستاننىڭ گەوگرافيالىق ورنالاسۋى, ايماقتاعى مارتەبەسى, ساياسي جانە ەكونوميكالىق تۇراق­تىلىعى, سونىمەن قاتار, مەم­لەكەتتىڭ ساياسي بەلسەندىلىگى قازاق ەلىنە ايماقتىق مەدياتور بولۋعا ۇلكەن مۇمكىندىك بەرەدى. الايدا, وسىناۋ مۇمكىندىكتەردى پايدالانا وتىرىپ, ۇتىمدى مەدياتور بولۋ ءۇشىن مىناداي ءتورت تالاپ­قا ساي بولۋ قاجەت: وڭتايلى ۋاقىتتى تاڭداي ءبىلۋ, تاراپتاردى ءبىر ارناعا توعىستىرار جەتكىلىكتى ماتەريالدىق ءارى بەيماتەريالدىق مۇمكىندىكتەردىڭ بولۋى, ماقساتتى دۇرىس قويا ءبىلۋ. بۇل اريەل گونزالەس لەۆادجيدىڭ پىكىرلەرى. ال پاكىستاندىق مامان يرفان شاحزاد تومەندەگىدەي ويلارىمەن بولىسكەن. ونىڭ ايتۋىنشا, وسىدان التى جىل بۇرىن قازاق­ستان ەقىۇ-عا (ەۋروپاداعى قاۋىپ­سىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمى) توراعالىق ەتتى. سەنىم, ءداستۇر, ترانسپارەنتتىلىك جانە ءتو­زىمدىلىك قاعيدالارىن ۇسىنا وتىرىپ, قازاقستان ءوزىنىڭ ۇلتتىق ستراتەگيالىق تاڭداۋىن جاساي ءبىلدى. ەقىۇ تاجىريبەسىنەن كەيىن پرەزيدەنت جاڭا سىرتقى سايا­سي ولشەمدەردى كەڭەيتە كەلە, قازاقستانداعى ەۋرازيا كەڭىستىگىنىڭ قاق جۇرەگىندە ءارى بەيتاراپ, ءارى بەيبىتسۇيگىش, ءارى سەنىمدى ارىپتەس رەتىندە ايماقتىق مەدياتورعا اينالدىرۋدى قولعا الىپ وتىر. الايدا, سوعان قاراماستان, بۇل قادام ۇلتتىق ستراتەگيا مەن ءمۇم­كىندىكتەر شەڭبەرىنەن تىس شىعا المايدى. وسى تۇستا ەرەكشە اتاپ وتەتىن جاعداي, قازاقستاننىڭ مەدياتورلىق ساياساتى ستراتەگيالىق تەجەۋ مەن ساياسي سالقىنقاندىلىققا يە. دەگەنمەن, ايماقتاعى جاعدايدىڭ كەشەندىلىگىنە جانە وڭىردەگى ۇلى دەرجاۆالار ىقپالىنىڭ جوعا­رىلىعىنا بايلانىستى قازاقستان ءۇشىن ايماقتىق جانە جاھاندىق شيەلەنىستەردى رەتتەۋ­گە بەلسەندى اتسالىسۋ قازىرگى كۇننىڭ تالابى بولماق. سونىمەن قاتار, پوست­كەڭەستىك كەڭىستىكتەگى رەسەي ىقپالىنىڭ ودان سايىن كۇشەيۋى ايماقتاعى جاعدايعا وزگەشە سيپات بەرۋى دە ىقتيمال. قازاقستاننىڭ كوپۆەكتورلىق سىرتقى ساياساتىنىڭ ءبىر تارماعى بولىپ تابىلاتىن قازاق مەدياتورلىعىن ءۇش گەو­گرافيالىق ولشەمگە بولۋگە بولادى: پوستكەڭەستىك كەڭىستىك, ەۋرازيا جانە ايماقارالىق. ورتالىق ازيادا قازاقستان ەكى نەگىزگى ايماقتىق شيەلەنىستە ۇتىمدى ءرول وينايدى. ءبىرىنشىسى, بوگەن سالۋ جوباسى بويىنشا ءوز­بەكستان مەن تاجىكستان اراسىنداعى كيكىلجىڭ. تاجىكستان ءوزىنىڭ ءوڭتۇس­تىگىندە ورنالاسقان ۆاحش وزەنىنە «سانكتۋدا-2» گەس بوگەنىن سالۋ جوس­پارى وڭىردەگى سۋ بولىنىسىنە وراسان زور نۇقسان كەلتىرمەك. 2013 جىلدىڭ ناۋرىز ايىندا قازاقستان ەكى تاراپتى اتالمىش ماسەلەنى تالقىلاۋ ءۇشىن كەلىسسوزگە شاقىردى. ەكىنشىدەن, ۋكراينا شيەلەنىسى. رەسەي مەن ۋكراينا اراسىنداعى داۋ-دامايدا قازاقستان بەيتاراپتىق تانىتىپ كەلەدى. مينسك كەلىسىمى تالاپتارىن قولداي وتىرىپ, ءوز كەزەگىندە اشىق سۇحبات الاڭىن قۇرۋ ءۇشىن بەلسەندى جۇمىس اتقارۋدا. وسى تۇستا «تەلەفون ديپلوماتياسى» تۋرالى ايتا كەتۋ كەرەك. پرەزيدەنت ن.نازارباەۆتىڭ 2014 جىلدىڭ جەلتوقسانىنداعى رەسەي مەن ۋكرايناعا جاساعان رەسمي ساپارى بارىسىندا تاراپتاردى كەلىس­سوزدەرگە شاقىرا وتىرىپ, سۇحبات الاڭىن قۇرۋعا تىرىستى. جاع­داي مۇلدە شيەلەنىسىپ كەتكەن سوڭ دا قازاقستان ۋكراينامەن تىعىز قارىم-قاتىناستارىن جالعاستىرىپ, ماسەلەنى بەيبىت تۇردە شەشۋگە ۇندەۋمەن بولدى. نەگىزىنەن, 2013 جىلدىڭ اقپانى مەن ساۋىرىندە بولعان كەلىسسوزدەر بىردەن ويداعىداي ناتيجە بەرمە­گەنىمەن, كەيىننەن 2015 جىلى قول جەتكىزىلگەن يران يادرولىق باعدار­لاماسى بويىنشا كەڭ اۋقىمدى كەلىسىمگە الماتىدا وتكەن العاشقى وتى­رىستار نەگىز بولعانىن باي­قاۋ قيىن ەمەس. يراندىقتار دا, ر5+1 وكىلدەرى دە قازاق ەلىنىڭ مەديا­تورلىق مۇمكىندىگىن جوعارى باعا­لاي وتىرىپ, استاناعا ۇلكەن سەنىم ءبىلدىردى. بۇل تۇستا سان تاراپتىڭ قىسپاعىنا ۇشىراپ وتىر­عان يران­نىڭ سەنىمىنە يە بولۋ قان­شالىقتى قيىن بولعاندىعى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. قازاقستان قازىرگى تاڭدا ايماق­تىق جانە جاھاندىق دەڭگەيدە سىرتقى كۇشتەردىڭ تەگەۋرىندى ىقپا­لىنىڭ كەسىرىنەن ۇزاققا سوزىلىپ بارا جاتقان ۋكراينا مەن سيريا شيەلەنىستەرىنە دە ساياسي دەلدالدىق جاساۋعا ىنتا ءبىلدىرىپ وتىر. سيريا وپپوزيتسيالىق فراكتسيا­لارى 2015 جىلدىڭ العاشقى جارتىسىن­دا استانادا كەزدەسىپ, ءوزارا ءبىراۋى­ز­دىلىققا قول جەتكىزگەن ەدى. الاي­دا, وتكەن جىلدىڭ سوڭىن الا رەسەي اسكەري ۇشاقتارىنان جاۋعان بومبالار ونسىز دا قاقتىعىستار مەن قانتوگىستەردەن كوز اشپاعان تاياۋ شىعىستاعى جاعدايدى ودان سايىن ۋشىقتىرىپ جىبەردى. بىرقاتار ساراپشىلار قازاق­ستان­نىڭ بىتىمگەرشىلىك باعىتتا ءمۇم­كىندىكتەرىنىڭ شەكتەۋلى بولۋى سەبەپتى, قازاقستاندىق مەديا­تورلىق اسا ءتيىمدى ەمەس دەپ پايىمدايدى. الايدا, بۇل پايىمعا كەلىسە المايتىندىعىمدى ءبىلدىر­گىم كەلەدى. بىتىمگەرشىلىك پەن مەدياتورلىقتىڭ اراسىندا ناقتى ايىرماشىلىقتار بار. ەكى ۇعىم ءبىر-ءبىرىن تولىقتىرعانىمەن, ەكەۋى ءبىر ءبۇتىننىڭ سىڭارى بولا المايدى. استانانىڭ مەدياتورلىق باستامالارى مەن ۇسىنىستارىن قارجىلاي, ماتەريالدىق جانە ادام رەسۋرس­تارىمەن قامتاماسىز ەتىلۋگە ءتيىس بىتىمگەرشىلىكپەن ارالاستىرۋدىڭ ءجونى جوق», دەيدى يرفان شاحزاد. مەدياتورلىق ءىرىلى-ۇساقتى داۋ­لار مەن شيەلەنىستەردى شەشۋدە كومەك بولار قالىپتاسقان حالىقارالىق تاجىريبە بولىپ تابىلادى. باكۋ مەن ەرەۆاننىڭ, ماسكەۋ مەن انكارانىڭ اراسىنداعى تەكەتىرەسكە مەدياتور بولۋدا قازاق­ستاننىڭ مۇمكىندىكتەرى زور ەكەنىنە كۇمانىم جوق. ەۋرازيالىق ساراپشىلار (قاتارىندا ازەرباي­جاندىق زەرتتەۋشىلەر دە بار) رەسمي باكۋ استانا تاراپىنان بولار مەدياتورلىق باستامالاردى قۇپ كورەدى دەپ پايىمدايدى. قازاقستان باسشىلىعى مۇنداي قادامعا بارا قالعان جاعدايدا, قازاق ەلىنىڭ ازەربايجان جانە ارمەنيا ەكەۋىمەن دە جاقسى قارىم-قاتىناستا بول­ۋى, سونداي-اق, تاتۋ كورشىلىگى مەن تۋىستىعى تاريحي ساباقتاسقان ورىس-قازاق, قازاق-تۇرىك قاتىناستارى ەقىۇ-نىڭ مينسك توبىنا نەمەسە وزگە دە باستاماشىل توپتارعا قاراعاندا استانا مەدياتورلىعى اناعۇرلىم جەمىستى بولماق. ساراپتامانى دايىنداعان اقبوتا جولداسبەكوۆا, ساياسي عىلىمدار كانديداتى, ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۇۋ پروفەسسورى