اتىراۋدا الۋان-الۋان ىستەر بار

ول پرەمەر-مينيستر كارىم ءماسىموۆتىڭ وڭىرگە ساپارى بارىسىندا جان-جاقتى سارالاندى كەشە پرەمەر-مينيستر كارىم ءماسىموۆ اتىراۋعا ساپارى بارىسىندا بىرنەشە نىساندى ارالاپ, ەكى ماسەلەگە باسا نازار اۋداردى. ونىڭ العاشقىسى –مۇناي-گاز ونەركاسىبى. ويتكەنى, بۇل مۇنايلى ءوڭىر ەكونوميكاسىنىڭ باسىم باعىتى سانالادى. ولاي دەيتىنىمىز, قازاق مۇنايىنىڭ العاشقى تامشىسى ءدال وسى وڭىردەن الىنعان. بۇدان 116 جىل بۇرىن «قاراشۇڭگىل» اتالاتىن كەن ورنىنان وندىرىلگەن «قارا التىن» تاسقىنى ءالى تولاستاعان جوق. «تەڭىز», «قاشاعان» سەكىلدى كومىرسۋتەكتى شيكىزاتتىڭ مول قورى جونىنەن الەمدە تەڭدەسى تابىلمايتىن كەن ورىندارى اتىراۋ وڭىرىندە اشىلدى. ايتقانداي, ۇكىمەت باسشىسى كاسپي تەڭىزىنىڭ قازاقستاندىق سەكتورىنداعى «قاشاعان» كەن ورنىنان مۇناي وندىرۋگە ازىرلىكتىڭ بارىسىنا كوز جەتكىزۋ ءۇشىن تىكۇشاقپەن ۇشىپ باردى. اتالعان كەن ورنىنىڭ العاشقى مۇنايى 2013 جىلدىڭ 11 قىركۇيەگىندە وندىرىلە باستاعان ەدى. الايدا, ارادا 13 كۇن وتكەن سوڭ, ياعني 24 قىركۇيەكتە D ارالىنان «بولاشاق» مۇناي مەن گازدى كەشەندى دايىنداۋ قوندىرعىسىنا دەيىن تارتىلعان قۇبىردىڭ اقاۋى انىقتالدى. وسىعان بايلانىستى «قاشاعاندا» مۇناي ءوندىرۋ زاقىمدالعان ۋچاس­كەدە جوندەۋ جۇمىستارى اياقتال­عانعا دەيىن توقتاتىلدى. ءجون­دەۋ جۇمىستارىنان سوڭ گاز­دىڭ اعىپ كەتۋى تاعى انىقتالىپ, مۇناي ءوندىرىسىن توقتاتۋعا شەشىم قا­بىلداندى. جۇمىس توبى جۇرگىزگەن تالداۋ كورسەتكەندەي, گازدىڭ اعىپ كەتۋىنە ءسۋلفيدتى قوسىندىلار اسەرىنەن قۇبىرلاردىڭ شىتىناۋى سەبەپ بولعان. وسىدان سوڭ گاز جانە مۇناي قۇبىرلارىن تولىعىمەن اۋىستىرۋ قاجەتتىگى تۋىندادى. اتىراۋلىقتار تەك مۇناي مەن گازدى وندىرۋمەن عانا شەكتەلمەيدى. جەتى قات جەر استىنان مۇنايشىلاردىڭ ەرەن ەڭبەگىمەن وندىرىلگەن تابيعي بايلىق وسىنداعى مۇناي وڭدەۋ زاۋىتىندا وڭدەلەدى. ىسكە قوسىلعانىنا 70 جىلدان اسقان زاۋىتتا 2000 جىلدان بەرى ساتىلى جاڭعىرتۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلۋدە. مۇندا جاپونيانىڭ «ماrubeni Corporation» كومپانياسىنىڭ قاتىسۋىمەن العاشقى قايتا جاڭعىرتۋ جوباسى ىسكە اسىرىلدى. بۇدان كەيىن جاڭعىرتۋ جوباسىنىڭ ەكىنشى كەزەڭىن ىسكە اسىرۋ ءۇشىن 2009 جىلى «قازمۇنايگاز» بەن قىتايلىق «ءSىNOPEC ءEngىneerىng» كومپانياسى حوش ءيىستى كومىرسۋتەكتەر شىعاراتىن كەشەن قۇرىلىسىن جۇرگىزۋگە ۋاعدا جاسادى. وتكەن جىلى ىسكە قوسىلعان وسى جوبانىڭ ناتيجەسىندە ەندى جىلىنا 133 مىڭ توننا بەنزول جانە ءبىر جىلدا 496 مىڭ توننا پاراكسيلول شىعارۋعا قول جەتكىزەدى. جاقىندا عانا 300 توننا بەنزول رەسەيگە ەكسپورتقا شىعارىلدى. زاۋىتتىڭ باس ديرەكتورى قايرات ورازباەۆتىڭ ايتۋىنشا, قايتا جاڭعىرتۋ ارقىلى ەكىنشى رەتتى ۇردىستەردىڭ قۋاتتىلىعى مەن مۇناي وڭدەۋ تەرەڭدىگىن ارتتىرۋعا قول جەتكىزىپ, اشىق ءتۇستى مۇناي ونىمدەرىنىڭ شىعارىلۋىن ارتتىرۋ, ءونىم سانىن كوبەيتۋ, ك-4 جانە ك-5 ەكولوگيالىق كلاستارىنا ساي كەلەتىن موتور وتىندارىنىڭ ساپاسىن جاقسارتۋ, ىشكى نارىقتا جوعارى وكتاندى جانارماي مەن اۆياتسيالىق وتىن تاپشىلىعىن جويۋ جوسپارلانۋدا. سونىمەن بىرگە, جاڭعىرتۋدىڭ ناتيجەسىندە شيكىزاتتىق مۇنايدى وڭدەۋ قۋاتتىلىعى جىلىنا 5,5 ملن. تونناعا دەيىن جەتەتىنى كۇتىلىپ وتىر. پرەمەر-مينيستر مۇناي سەرۆيسى سالاسىنداعى وزەكتى ماسەلەلەردى تالقىلاعان كەڭەس وتكىزدى. وندا ەنەرگەتيكا ءمينيسترى ق.بوزىمباەۆ, ۇلىبريتانيانىڭ ساۋدا جانە ينۆەستيتسيالار بويىنشا دەپارتامەنتىنىڭ ديرەكتورى ك.كير, تشو باس ديرەكتورى ت.ەتچيسون, سەرۆيستىك كومپانيالار وداعىنىڭ باس ديرەكتورى ن.جۇماعۇلوۆ, ۇكپ ماشينا جاساۋ جانە مەتالل وڭدەۋ كوميتەتى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى پ.بەكلەميشەۆ حابارلاما جاسادى. قازاقستاننىڭ مۇناي سەرۆيسى نارىعىندا 1000-نان استام كومپانيا بار. بۇل كومپانيالاردا جالپى سانى 160 مىڭنان استام ادام جۇمىس جاسايدى. مۇناي سەرۆيسى ۇلەسىنە جەر قويناۋىن پايدالانۋشىلاردىڭ جالپى ساتىپ الۋ كولەمىنىڭ 40-50 پايى­زى تيەسىلى بولىپ وتىر. سول سەبەپتەن, قازاقستاندىق قامتۋدىڭ بولاشاعى مەن حالىقتىڭ جۇمىسپەن قامتىلۋى سەرۆيستىك بيزنەستىڭ دامۋىنا بايلانىستى ەكەنى دە داۋسىز. وتكەن جىلدىڭ قورىتىندىلارى بويىنشا جەر قويناۋىن پايدالانۋ سالاسىنداعى مۇناي سەرۆيسى قىزمەتىنىڭ جالپى شىعىندارى 1,3 ترلن. تەڭگەدەن اسىپتى. دەگەنمەن, ۇكىمەت جەر قويناۋىن پايدالانۋشىلاردىڭ ساتىپ الۋلارىندا قازاقستاندىق قامتۋ ۇلەسىنىڭ ارتۋى ماسەلەسىن ەرەكشە نازاردا ۇستايدى. ويتكەنى, 2015-2016 جىلدار ارالىعىندا مۇناي سەرۆيسى جوبالارىنان 2,5 مىڭنان استام ادام بوساپ قالعان. ەندى بۇل ادامداردى جۇمىسقا ورنالاستىرۋ ۇكىمەت ءۇشىن ماڭىزدى ماسەلە بولىپ تابىلاتىنى اتاپ ءوتىلدى. «تەڭىز» كەن ورنىن, «قاشاعان» جوباسىن كەڭەيتۋ جانە «قاشاعاندا» جۇمىستى جانداندىرۋ ءتارىزدى ءىرى جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋ مەردىگەرلىك جۇمىستار كولەمىن ارتتىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. وسىعان بايلانىستى پرەمەر-مينيستر دەنساۋلىق ساقتاۋ جانە الەۋمەتتىك دامۋ ءمينيسترى ت.دۇيسەنوۆاعا مۇناي سەرۆيسى سالاسىنىڭ جۇمىستان بوساپ قالعان جۇمىسشىلارىن جۇمىسقا ورنالاستىرۋ بويىنشا جۇمىس توبىن قۇرۋدى تاپسىردى. ەنەرگەتيكا ءمينيسترى ق.بوزىمباەۆقا قازاقستاندىق مۇناي سەرۆيسى كومپانيالارىن ءىرى مۇناي-گاز جوبالارىنا تارتۋ بويىنشا جۇمىس توپتارىن قۇرۋدى تاپسىردى. ۇكىمەت باسشىسى ەرەكشە ەكپىن تۇسىرگەن ەكىنشى ماسەلەنى بالىق شارۋاشىلىعىن دامىتۋعا بايلانىستى دەۋگە بولادى. بۇل سالادا دا اتىراۋ ەكونوميكاسىن ورگە سۇيرەيتىن جاڭاشىل جوبالار بار. كاسىپكەرلەر دە بالىق شارۋاشىلىعىن وركەندەتۋگە دەن قويا باستادى. ماسەلەن, مۇرات امىرعاليەۆتىڭ جەتەكشىلىگىندەگى «امانگەلدى» وندىرىستىك كووپەراتيۆىنىڭ يساتاي, قۇرمانعازى, جىلىوي اۋداندارىندا دا وندىرىستىك فيليالدارى بار. ماڭعىستاۋ وڭىرىندە ەكى ۋچاسكەسى جانە بار. كووپەراتيۆ بالىق ونىمدەرىن ەۋرووداق ەلدەرىنە تىكەلەي, ياعني دەلدالسىز ەكسپورتتاۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن ەۋرونومىر الىپتى. قازىردىڭ وزىندە بۇل كووپەراتيۆتىڭ ونىمدەرىنە رەسەي, گرۋزيا, ۋكراينا جانە ازەربايجان سەكىلدى تمد ەلدەرىنەن سۇرانىس ارتا ءتۇسىپتى. ەۋرونومىر العانداردىڭ قاتارىندا «ابىلاي حان» سەرىكتەستىگى دە بار. وسى سەكىلدى ءىسى ورگە دومالاعان بالىق شارۋاشىلىعىنىڭ قاتارىندا «ءىنجۋ-مارجان» سەرىكتەستىگىن دە ايتۋعا بولادى. الايدا, وڭىردە وسى سالانى دامىتۋ تۇرعىسىندا ءتۇيىندى ماسەلەلەر دە بار. پرەمەر-مينيستر كارىم ءماسىموۆ وتكىزگەن كەڭەستە وندىرىستىك كووپەراتيۆتەر, بالىق شاباعىن ءوسىرۋ زاۋىتىنىڭ باسشىلارى سالانى دامىتۋعا قولبايلاۋ بولارلىق ماسەلەلەردى كوتەردى. ماسەلەن, اۋىل شارۋاشىلىعى ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى ە.نىسانباەۆتىڭ ايتۋىنشا, ەلىمىزدەگى 3 ملن. گەكتاردى قۇرايتىن سۋ ايدىنىندا 70 ءتۇرلى بالىق بار ەكەن. سونىڭ ىشىندە, اۋلاناتىن بالىقتىڭ 13 پايىزى اتىراۋ بالىقشىلارىنىڭ ۇلەسىنە تيەدى. ەكسپورتقا شىعارىلاتىن ونىمدەردىڭ 50 پايىزىن بالىق ونىمدەرى قۇرايدى. قازىرگى كەزدە باعالى بالىق تۇرلەرىنىڭ شاباقتارىن جاساندى تۇردە وسىرۋمەن جانە ولاردى تابيعي مەكەندەۋ ورتاسىنا جىبەرۋمەن اتىراۋ بەكىرە بالىعى زاۋىتى, ورال-اتىراۋ بەكىرە بالىعى زاۋىتى, قاپشاعاي ۋىلدىرىق شاشۋ-ءوسىرۋ شارۋاشىلىعى, قامشىلىباس بالىق تالىمباعى, پەتروپاۆل بالىق تالىمباعى, مايبالىق بالىق تالىمباعى, قازاق وندىرىستىك جەرسىندىرۋ ستانساسى اينالىسادى. ال «قۇرمانعازى» وندىرىستىك كووپەراتيۆىنىڭ توراعاسى سانات تىلەپبەرگەنوۆ جايىق جانە قيعاش وزەندەرىنىڭ تابانىن تەرەڭدەتۋ بويىنشا تازارتۋ جۇمىستارىنىڭ توقتاتىلۋىنا الاڭداۋشىلىق ءبىلدىردى. وسىنىڭ سەبەبىنەن بالىقتاردىڭ باعالى تۇقىمدارىنىڭ جويىلىپ كەتۋ قاتەرى ءتونۋى مۇمكىن. بالىق شارۋاشىلىعى سالاسىندا 61 جىلدىق ەڭبەك ءوتىلى بار بوستان سۇلەيمەنوۆ براكونەرلىكتىڭ ءالى دە توقتاماي وتىرعانىنا قىنجىلىسىن ءبىلدىردى. اسىرەسە, كورشىلەس ەلدىڭ براكونەرلەرى جۇردەك قايىقپەن, سپۋتنيكتىك بايلانىس قۇرىلعىسىمەن, ءتىپتى, قارۋمەن كەلىپ كاسپي تەڭىزىنىڭ باعالى بالىعىن اۋلايدى. ولارعا توسقاۋىل قوياتىن ءتيىستى مەكەمەنى جۇردەك قايىقپەن قامتۋ قاجەتتىگى تۋىندايدى. «جايىق-اتىراۋ» بەكىرە شاباعىن ءوسىرۋ زاۋىتىنىڭ ديرەكتورى عيلمان سارسەماليەۆ وڭىردەگى شاباق وسىرەتىن قوس زاۋىتتى قايتا جاڭعىرتۋدان وتكىزۋدىڭ كەشەۋىلدەمەگەنىن قولايلى كورەدى. پرەمەر-مينيستر با­لىق­شىلاردى تولعاندىرعان ماسەلەلەردى شەشۋ جولدارى قاراستىرىلاتىنىنا توقتالدى. ونىڭ پىكىرىنشە, ۇكىمەتتىڭ الداعى وتىرىسىندا ءدال وسى سالانى دامىتۋعا بايلانىس­تى ماسەلەلەر تالقىلانادى. سونىمەن بىرگە, جايىق, قيعاش وزەندەرىنىڭ تابانىن تازالاۋعا, كورشىلەس ەلدەن كەلەتىن سۋ مولشەرىنە باسا كوڭىل بولىنگەلى وتىر. جولداسبەك شوپەعۇل, «ەگەمەن قازاقستان» اتىراۋ