ءدىن مەن ءداستۇر – حالقىمىزدىڭ رۋحاني يممۋنيتەتى

اسا قامقور, ەرەكشە مەيىرىمدى اللانىڭ اتىمەن باستايمىن! حالقىمىزدىڭ ارداقتى ۇل­دارى­نىڭ ءبىرى ءاليحان بوكەيحان: «بۇ زاماننىڭ عالىمدارى تاريح ەڭ وڭدى مۇعالىم دەپ تۇسىنەدى. دۇنيەدە وڭگە جۇرتتار قاتارىندا كىم قور بولمايمىن, تۇقىمىم قۇرىپ قالماسىن دەگەن حالىق ءوزىنىڭ شەجىرەسىن يماني دارەجەدە ۇعىپ بىلۋگە ءتيىس بولادى... بۇل كەۋ­دەسىندە كوزى بار ادام كوپ وي­ل­ا­نار­لىق جۇمىس», – دەپ ءمانى تەرەڭ تۇجىرىم ايتىپتى. تاريح – وتكەننەن ۇلگى, تانىمعا تارا­زى, تىرشىلىگىڭە باعدار بەرەتىن قۇندىلىق. ءدىن مەن ءداستۇر حالقىمىزدىڭ سىرتقى ىقپالعا توتەپ بەرەتىن رۋحاني يممۋنيتەتى ەكەنىن ەسكەرىپ, 2013-2015 جىلداردى «ءدىن مەن ءداستۇر» جىلى دەپ جاريالاپ, وسى قوس قۇندىلىقتىڭ ءدىني باس­قارما دەڭگەيىندە كەڭىنەن ناسي­حات­تالۋىنا باسىمدىق بەردىك. «ءدىن مەن ءداستۇر» كىتابى زيالى قاۋىم, قاراپايىم حالىق, جال­پى جاماعاتقا جول تارتتى. وسى­ناۋ يگى يدەيا ءدىني ورتا مەن زايىر­لى قاۋىمدى ءبىر ءمۇد­دەگە بىرىك­تىر­گەن قۋاتتى كۇشكە اي­نال­­دى. ءدىني مەرەكەلەردى ۇلتتىق ناقىش­­پەن ۇيلەستىرىپ, ايرىقشا اتاپ ءوتۋ­دىڭ مادەنيەتى قالىپتاسا باس­­تا­دى. بۇگىندە يمام-مولدا­لار تەك ءدىن­نىڭ عانا ەمەس, ءداس­تۇر­دىڭ دە نا­سيحاتشىسىنا اي­نال­دى. ۋا­عىز­­داردا اقىن-جىراۋ­لارى­­مىز­­دىڭ تاعىلىمدى تۇجى­رىم­د­ارى, ونەگەلى ولەڭدەرى قوسا اي­تى­­لا­تىن بولدى. ايت مەرەكە­لەرىندە مەشىت اۋلالارىندا ۇلت­تىق ويىن تۇرلەرىنەن جاماعات ارا­سىندا سپورتتىق سايىستار ۇيىم­­داس­تىرۋ داستۇرگە اينالدى. ءدىني باس­قارما جۇلدەسى ءۇشىن جىل سايىن پالۋان­دار اراسىندا قازاق­شا كۇ­رەس­تەن رەس­پۋب­ليكالىق جارىس وتۋدە. وسى جىل باسىندا ءبىزدىڭ ۇسى­نى­سىمىز بويىنشا قمدب تورالقا ءماجىلىسىنىڭ شەشىمىمەن 2016 جىل «ءدىن جانە تاريح تاعىلىمى» جىلى دەپ جاريالاندى. باستى ماقسات – تاريحي تامىرىمىزعا زەر سالىپ, ءدىن مەن تاريحىمىزدىڭ بايلانىسىن تەرەڭ زەردەلەۋ, يسلام ءدىنى ۇلتى­مىز­دىڭ باستى رۋحاني نەگىزى, اتا-بابا­لارىمىزدىڭ ۇستانعان, قاس­تەر تۇتقان جولى ەكەنىن قوعامعا ناسي­حاتتاۋ, ۇلتتىق تاريحىمىز بەن ەلدىك سانامىزدى, ۇجداندى تۇلعا­لارى­مىزدى سارالاپ, ولاردىڭ ءومىرى مەن ەڭبەكتەرىن جاس ۇرپاققا ۇلگى ەتۋ. مۇنى تاريحي سانانى قايتا تۇلە­تەتىن پاراسات باسپالداعىنا جاسال­عان يگى قادام دەپ ەسەپتەۋگە بولادى. عۇلامالار كەڭەسىنىڭ ءحى وتى­رىسىندا «ءدىن جانە تاريح تاعى­لىمى» جىلىنا وراي جۇزەگە اسا­تىن يگى جوبالار مەن ءىس-شارالار جوسپارى تالقىلانىپ, بەكىتىلدى. اتاپ ايتقاندا, دىني ءھام تاريحي كىتاپتار شىعارۋ, قازاقستان مۇ­سىل­ماندارى ءدىني باسقار­ما­سى­نىڭ وبلىستارداعى, اۋدان­دار­­داعى وكىلدىكتەرىندە «ءدىن جانە تاريح تاعىلىمى» اتتى كون­فە­­رەنتسيالار, سەمينارلار, ءدوڭ­گەلەك ۇستەلدەر وتكىزۋ, يۋنەسكو-نىڭ 2016 جىلدى ياساۋي جىلى دەپ جاريالاۋىنا وراي, قوجا احمەت ءياساۋيدىڭ شى­عار­­ماشىلىعىنا ارنالعان حا­لىق­­ارالىق كونفەرەنتسيا ۇيىم­داس­تىرۋ, قازاق دالاسىنان شىق­قان ءدىن قايراتكەرلەرى مەن تاري­حي تۇلعالار تۋرالى, ولاردىڭ ءدىني تۋىندىلارىنا ارنالعان دە­رەك­­تى فيلمدەر مەن زەرتتەۋ ما­قا­­لا­لار, وچەركتەر جاريالاۋ, بۇقا­را­­لىق اقپارات قۇرالدارىندا «ءدىن جانە تاريح تاعىلىمى» اتتى باعدارلامالار مەن حابارلار ۇيىم­داستىرۋ, وسى باستامانى حالىق­قا جان-جاقتى ناسيحاتتاۋ, ت.ب. يگى جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋ تۋرا­لى شەشىم قابىلداندى. قازاق دالاسىنا يسلام ءدىنىنىڭ كەلۋىمەن عىلىم, ءبىلىم, ساۋدا, ونەر سالاسىندا جاڭا بەتبۇرىستار بولىپ, قالا مəدەنيەتى جەدەل دامي باستادى. ءVى-حII عاسىرلاردا ورتا ازيا مەن قازاقستاندا قالالاردىڭ سالىنۋى قارقىن الدى. ول قالالار ساۋدا مەن قولونەردىڭ, مادەنيەتتىڭ تىرەگىنە اينالدى. باتىس تۇركىستان جەرىندە سۋياب, قۇلان, مەركە, تاراز, وتىرار, يسفيدجاب سياقتى قالالار بوي كوتەردى. ەلىمىزدەگى العاشقى مەشىتتەر مەن مەدرەسەلەر وتىرار, تۇركىستان, سايرام, تاراز قالالارىندا سالىن­عانى بەلگىلى. مەشىتتەر امبەباپ رۋحاني جəنە عىلىمي ورتالىقتار­عا اينالدى. يسلام ءدىنى قازاق جەرىنە بەيبىت جولمەن كەلىپ, ىزگىلىك پەن مەيى­رىمدىلىكتى تاراتتى. قازاق تو­پى­راعىنا يسلام ءدىنىنىڭ كەلۋى جəنە ورنىعۋىمەن قاتار بۇكىل يسلام əلەمىنىڭ جارىق جۇلدىزدارى – Əبۋ-ناسىر əل-فارابي, Əبۋ يبراحيم يسحاق əل-فارابي, عالا­ماد­دين əل-جاۋھاري, ءجۇسىپ بالا­ساعۇن, ماحمۇت قاشقاري, قوجا احمەت ياساۋي, احمەت جۇينەكي, مۇحاممەد حايدار دۋلاتي, حۋسسام اددين اس-سىعاناقي سىندى عۇلاما عالىم­دارىمىز يسلام مəدەنيەتى مەن عىلىمىن əلەمگە پاش ەتتى. وتىرار ايماعىنان شىققان عالىمدار عىلىمنىڭ ءتۇرلى سالا­لارىندا جەمىستى ەڭبەك ەتىپ, ادام­زات وركەنيەتىنە زور ۇلەس قوستى. حاندىق داۋىردە يسلام قۇندى­لىق­تارى ەل بىرلىگى مەن رۋحاني الەمىنىڭ تىرەگى رەتىندە حاندارىمىزدىڭ ەل تۇتاستىعىن ساقتاۋ ماقساتىندا شى­عارعان زاڭدارىندا كورىنىس تاپتى. اسىرەسە, يسلام ءدىنىنىڭ رۋحاني قۇن­دىلىقتارى ورتا ازيادان شىق­قان عۇلامالاردىڭ وي-پىكىرلەرى مەن سان-سالالى عىلىمي, مادەني, ادەبي شىعارماشىلىعىنا زور ىقپال ەتتى. سول ۋاقىتتاعى اقىن-جىراۋلاردىڭ شىعارماشىلىعىنا ۇڭىلەر بولساق, ءبىز ولاردىڭ ەڭ الدى­مەن جاي اقىن نەمەسە قاراپايىم عالىم ەمەس, ءدىن بىلگىرلەرى بولعان­دىعىن بايقايمىز. ءبىزدىڭ اقىن-جىراۋلارىمىز, عالىمدارى­مىز, قايراتكەرلەرىمىز ءدىن قۇندىلىق­تارىن تەرەڭ زەرتتەپ, ۇعىنىپ, ونىڭ ءنارىن قاراپايىم حالىققا ۇعى­نىقتى ولەڭ-جىر تۇرىندە جەت­كىزىپ وتىردى. جاقىندا ءدىني باسقارما وسى دانا بابالارىمىزدىڭ ءدىني سارىن­دا جازىلعان مۇرالارىن جيناق­تاپ, «ءداستۇرلى يسلام جاۋھار­لارى» اتتى كىتاپ شىعاردى. ون­داعى اقىن-جىراۋلاردىڭ, ءدىن قاي­­راتكەرلەرى­نىڭ ولەڭ-جىر­لارى ۇلتىمىزدىڭ عاسىرلار بويى ۇس­­تانىپ كەلە جاتقان دۇنيە­تانى­­مىنىڭ, ادامگەرشىلىك قاعيدات­تارى­نىڭ, سالت-داستۇرلەرى مەن ادەت-عۇرىپتارىنىڭ ءتول ءدىنى­مىز­دىڭ مۇراتتارىمەن ساي كەلەتىن­دىگىن, ەكەۋىنىڭ ءبىر ارنادا توعى­سا­تىندىعىن كورسەتەدى. بۇل قازاق حالقى يسلام ءدىنىن تولىققاندى ۇستانعان ۇلت ەكەنىن دالەلدەي تۇسەدى. كىتاپتى جارىققا شىعارۋ­داعى ماق­ساتىمىز – تەرىس پيعىلدى يدەو­لو­گيا­لىق باسقىنشىلىققا قار­سى ۇلت­تىق يماني يممۋنيتەتتى كۇشەيتۋ. احمەت جۇينەكيدىڭ وسى جيناق­قا ەنگىزىلگەن ءبىلىم جايلى ولەڭىنىڭ قۇران كارىم اياتىمەن ۇندەسۋى سو­نىڭ دالەلى دەر ەدىك. يسلام ءدىنى ءبىلىم الۋ ماسەلەسىن ەڭ ءبىرىنشى ورىنعا قويادى. وعان شاري­عاتتا دالەل كوپ. مىسالى, قا­سيەت­تى كىتابىمىز قۇراننىڭ «ءمۇجا­دالا» سۇرەسىنىڭ 11-اياتىندا: «اللا تاعالا سەندەردەن يمان كەل­تىر­گەن­د­ەردىڭ جانە عىلىم بەرگەن­دەر­دىڭ دارەجەلەرىن كوتەرەدى», – دەلىنگەن. الاش ارداقتىسى احاڭ, احمەت بايتۇرسىن ۇلى ءبىر سوزىندە بىلاي دەگەن ەكەن: «قازاقتىڭ ولەڭدى ءسوزدى سۇيەتىن مىنەزىن ءبىلىپ, ءدىندى حالىققا مولدالار ولەڭمەن ۇيرەتكەن. ءدىن شارتتارىن, شاريعات بۇيرىقتارىن ولەڭدى حيكايا, ولەڭدى اڭگىمە تۇرىندە ايتىپ, حالىقتىڭ قۇلاعىنا ءسىڭىرىپ, كوڭىلدەرىنە قوندىرعان». يسلام ءدىنى – ۇلى دالا حالقىنىڭ تازا رۋحاني بولمىسىمەن ۇندەسىپ, ادامزاتقا نۇر شاشقان تۇلعالار مەن عالىمداردىڭ شىعۋىنا نەگىز بولدى. قازاق دالاسىنا يسلامنىڭ دانەگى ەگىلگەننەن باستاپ, دانالار مەن دارا تۇلعالار جاقسىلىق­تىڭ جارشىسىنا اينالدى. ەلدىڭ جادىندا قالعان قاي تۇلعانى الساق تا ءدىن مەن ءداستۇرىن ناسيحاتتاپ وتكەن. تەكتى بابالارىمىز اللاعا دەگەن سەنىمىنە سىزات تۇسىرمەدى. مۇ­سىل­­مانشىلىقتى بەكەم ۇس­تاند­ى. عيبراتتى عۇمىر كەشە ءبىل­دى. اللانىڭ بەرگەن اقىلى مەن تا­لانتىن يسلامدى ناسيحاتتاۋعا سارپ ەتكەن. ولاردان قالعان ءبىلىم مەن تاربيە اۋىز ادەبيەتى, ياعني جىر, ايتىس, داستاندار ارقىلى ۇرپاقتان-ۇرپاققا بەرىلىپ وتىردى. ءبىز ءتول تاريحىمىزدى زەردەلەي وتىرىپ, يسلام­نىڭ ۇلتتىق بولمى­سىمىز بەن قازاق حالقىنىڭ ەل بولىپ قالىپ­تاسۋىنا زور ۇلەس قوسقانىن كورەمىز. بۇل تۇرعىدا ءبىز قازاق قوعامىنا تىڭنان جاڭا دۇنيە ۇسىنىپ جات­قان جوقپىز. بار بولعانى كەزىندە ءباھادۇر بابالارىمىز سالىپ كەت­كەن, كەيىننەن كومەسكى تارتا باس­تا­عان سوقپاقتىڭ سۇلدەرىن تاۋىپ, سونى قايتادان سارا جولعا اينالدىرۋعا تىرىسىپ جاتىر­مىز. ماقساتىمىز – ۇلتتىق بولمىس, تابيعاتىمىزبەن ساباقتاس شاريعاتتاعى مازھابى­مىز بەن تانىمدىق مەكتەبىمىزدى تۇعىر­لاپ, اسىل دۇنيەلەرىمىزدى, جاۋھار­ل­ارىمىزدى جارىققا شىعارۋ, ءۇزىل­گەنىمىزدى جالعاپ, جوعالت­قا­نى­مىز­دى تۇگەندەۋ, سان عاسىرلىق تاريحى بار ءدىني داستۇرلەرىمىزدى قال­پىنا كەلتىرۋ. سول ارقىلى قازاق­تىڭ تو­لىق­قاندى ۇلتقا, الاش­تىڭ ىرگەلى ەلگە اينالۋى ءۇشىن قول­دان كەلگەنشە ۇلەس قوسۋ. «ءداستۇرلى يسلام جاۋ­ھار­لارى» ات­تى جاڭا كىتاپ سونداي يگى باستا­مانىڭ جەمىسى. اللا تاعالا ەلىمىزگە, جەرى­مىز­گە بەرەكەتىن جاۋدىرىپ, قازاق توپى­راعىن ءتۇرلى اپاتتار مەن ب ۇلىك­تەن ساقتاعاي! تاۋەل­سىزدى­گى­مىز­دىڭ تۇعىرى بيىك, ەلىمىزدىڭ ەگەمەندىگى باياندى بولعاي! ءاۋمين! ەرجان قاجى مالعاجى ۇلى, قازاقستان مۇسىلماندارى ءدىني باسقارماسىنىڭ توراعاسى, باس ءمۇفتي