سيريادا تەررورلىق توپتار ىدىراي باستادى

جۋىردا سيريا كەلىسسوزدەرىنە قاتىستى بىرقاتار ماڭىزدى وقيعالار ورىن الدى. بىرىنشىدەن, 14-15 شىلدە كۇندەرى اقش-تىڭ مەملەكەتتىك حاتشىسى دج.كەرري مەن رەسەيدىڭ سىرتقى ىستەر ءمينيسترى س.لاۆروۆ اراسىندا سيرياداعى «ءجابحات ءان-نۇسرا» (سيرياداعى ءال-كايدا) جانە دايش تەرروريستىك ۇيىمدارىنا قارسى بىرلەسكەن اسكەري وپەراتسيالار جۇرگىزىپ, بارلاۋ اقپاراتىمەن الماسۋ جانە وپپوزيتسيالىق توپتارعا قارسى اۋە شابۋىلىن شەكتەۋ جونىندە جابىق كەزدەسۋلەر ءوتتى. ەكىنشىدەن, 350 مىڭ تۇرعىنى بار الەپپو قالاسى اۋە شابۋىلدارىنا ۇشىراپ, وندا اۋىر گۋمانيتارلىق جاعداي قالىپتاسىپ, جۋىردا سيريا ۇكىمەتىنىڭ اسكەرى تاراپىنان قورشاۋعا الىنعانى بەلگىلى. ۇشىنشىدەن, سيرياداعى ەڭ ىقپالدى جيحادشىل توپتاردىڭ ءبىرى «ءجابحات ءان-نۇسرانىڭ» ءال-كايدا تەرروريستىك ۇيىمى قۇرامىنان شىققانىن مالىمدەدى. وسى جىلى اقش جانە رەسەي اراسىندا سيرياداعى تەرروريستىك توپتارمەن كۇرەسۋگە باعىتتالعان اسكەري ىنتىماقتاستىق تۋرالى ەكىجاقتى كەزدەسۋلەر جيىلەپ, بەلگىلى ىلگەرىلەۋ­شىلىك ورىن الدى دەۋگە بولادى. ەكى ەل ديپلو­مات­تارى دايش جانە «سيرياداعى ءال-كايدانىڭ» تارماعى بولىپ كەلگەن «ءان-نۇسرا» جيحادشىل توبىنا قارسى اۋە سوق­قى­لارىن ۇيلەستىرۋ تۋرالى كەلىسسوزدەر مارا­فو­نىن وتكىزدى. اقش ۇسىنىپ, ماسكەۋدە جابىق تۇردە تالقىلانعان كەلىسىمنىڭ ماز­مۇنى تۋرالى Wall Street Journal باسى­­لىمى جازدى. اتالعان قۇجات جوباسى سيريا­داعى تەرروريستىك ۇيىمدار مەن وپپوزي­تسيا­لىق توپتاردىڭ ورنالاسۋ كارتاسى مەن كوور­دي­نات­تارىن بىرگە انىقتاپ, اۋەدەن سوققى جاسالاتىن نىسانالاردىڭ ورتاق ءتىزىمىن جاساۋدى مەڭزەيدى. پەنتاگوننىڭ كەيبىر وكىلدەرى «سەنىمنەن گورى ناقتى شارالارعا نەگىزدەلگەن» بۇل كەلىسىمدى ارتقا شەگىنىس دەپ قابىلداپ الاڭ­داۋشىلىقتارىن ءبىلدىردى. ولار كەلىسىمگە سايكەس رەسەيمەن ءتيىستى اقپاراتپەن ءبولىسۋدىڭ سيريا پرەزيدەنتى ب.اسادتىڭ ۇستانىمىن كۇشەيتە تۇسەتىنىن العا تارتۋدا. وسى كەزگە دەيىن اسادتى رەسەيدىڭ قولداپ كەلگەنى ءمالىم. ۆاشينگتون تاياۋ شىعىس ينستيتۋتىنىڭ ساراپشىسى ە.تابلەر قازىرگى جاعدايدا كەلىسىمگە كەلۋدىڭ كۇردەلى ەكەنىن ايتتى. ال دج.كەرري سيريا ماسەلەسىندە رەسەيمەن جۇمىس ىستەۋدەن باسقا ءتيىمدى بالامانىڭ بول­ماعانىن مالىمدەدى. كەلىسسوزدەردى ۇستام­دى­لىق­پەن جۇرگىزگەن ماسكەۋ سيرياداعى قارۋ­لى وپپوزيتسيا وكىلدەرى مەن تەرروريستىك توپ­تاردى ءبىر-بىرىنەن اجىراتىپ, ولار ورنا­لاس­قان ايماقتاردى بىرگە انىقتاۋ كەرەكتىگىن باسا ايتتى. اقش بۇل باعىتتا جۇمىس جۇرگىزۋ ءۇشىن ءبىر اپتا ۋاقىت قاجەت ەكەنىن ەسكەرتتى. وسى رەتتە ماسكەۋ سيريادا تەرروريزم­مەن كۇرەسۋ سالاسىندا تەڭدىك ءپرينتسيپىن تالاپ ەتتى. بىلتىر سيريانىڭ باتىسىندا ۇكىمەت اسكەرلەرى قارۋلى وپپوزيتسيالىق كۇشتەر تاراپىنان ىعىستىرىلىپ, رەسەيدىڭ اسكەري وپەراتسيالارىنىڭ قولداۋىمەن امان قالعان بولسا, وسى جولى جاعداي كەرىسىنشە باعىتتا ءوربىپ جاتقانعا ۇقسايدى. سيريادا مامىر ايىنان بەرى قارسىلاسۋشى تاراپتار اراسىندا سوعىستى ۋاقىتشا توقتاتۋ جونىندە كەلىسىمگە قول جەتكىزىلىپ, قاقتىعىستاردىڭ باسەڭدەگەنى بەلگىلى. بۇعان قاراماستان سيريادا قايتادان ۇدەي تۇسكەن قاقتىعىستاردى اقش شەكتەۋگە ۇمتىلۋدا (Reuters). جۋىردا ەلدەگى ەكىنشى ءىرى قالا الەپپوعا بەكىنگەن «ءان-نۇسرا» جانە تاعى باسقا جيحادشىل كۇشتەردى نىساناعا العان سيريا ۇكىمەتى اۋەدەن سوققىلارىن ۇدەتە تۇسكەن. اۋە شابۋىلدارىنان بەيبىت سيريالىقتار زارداپ شەگىپ, عيماراتتار قيراتىلدى, كىسى ءولىمى ارتتى. 28 شىلدە كۇنى رەسەي مەن سيريا ۇكىمەتى الەپپونى قورشاپ, حالىقتى قالا سىرتىنا شىعارۋ ماقساتىندا كەڭ اۋقىمدى گۋمانيتارلىق وپەراتسيالار جاسايتىنىن مالىمدەدى. بۇل وپەراتسيالاردىڭ ءجۇز مىڭ­داعان قاراپايىم سيريالىقتار ءۇشىن گۋماني­تارلىق سالدارلارى اۋىر بولۋى مۇمكىن. بۇعان دەيىن اقش پەن رەسەي اۋە كۇشتەرى دايش تەرروريستەرىنە قارسى وپەراتسيالاردى جەكە ۇيىمداستىرىپ كەلگەنى تۋرالى اقپارات تاراتىلدى. رەسەيدىڭ اۋە كۇشتەرى ءان-نۇسرا توبىنا قىرعيداي تيگەن كورىنەدى. ال اقش باستاعان حالىقارالىق كواليتسيانىڭ اۋە كۇشتەرى مۇزداي قارۋلانعان جانە جان-جاقتى قارجىلاندىرىلعان «ءان-نۇسرا» توبىنا قارسى جۇيەلى شابۋىل ۇيىمداستىرا الماعان سياقتى (New York Times). 26 شىلدە كۇنى اقش, رەسەي جانە بۇۇ وكىل­دەرى جەنەۆا قالاسىندا كەزدەسىپ, تامىز ايىنىڭ اياعىندا ساياسي شەشىمگە باعىت­تالعان كەلىسسوزدەردىڭ كەلەسى كەزەڭىنىڭ باستا­لا­تى­نىن مالىمدەدى. ماسكەۋ سيريا ۇكىمەتى­نىڭ كەلىس­سوزدەرگە ءازىر ەكەنىن ايتىپ, وعان قوعام­دىق توپتاردىڭ بارلىق وكىلدەرىنىڭ قاتى­سۋ كەرەكتىگىن جەتكىزدى. وكىنىشكە وراي, سيريا­دا ازىرشە اسكەري ديپلوماتيا مەن ءىس-قي­مىل­دار ساياسي مامىلەگەرلىكتەن باسىم ءتۇسۋ­دە (Noonpost). ويتكەنى, سوڭعى ەكىجاقتى كەلىس­سوز­دەر كورسەتكەنىندەي, سيريا ماسەلەسى توڭىرە­گىندە ساياسي ءترانزيتتى جۇزەگە اسىرۋدان گورى «ءجابحات ءان-نۇسراعا» قارسى بىرلەسكەن اسكە­ري وپەراتسيالار جۇرگىزۋ تۋرالى كوبىرەك ايتىلدى. 25 شىلدە كۇنى «ءجابحات ءان-نۇسرانىڭ» شۋرا كەڭەسى «ءال-كايدا» ۇيىمىنان ءبولىنىپ, بۇدان بىلاي «ءجابحات فاتح ءاش-شام» دەپ اتالاتىنىن جاريالادى. ۇيىمدى ءجىتى زەرتتەگەن مامان چ.ليستەردىڭ پىكىرىنشe, مۇنداي ارەكەتكە وپپوزيتسيالىق كۇشتەردىڭ جاڭا كواليتسياسىن قۇرۋ ماقساتىندا بارىپ وتىر. «ءال-كايدا» وكىلدەرى مۇنداي ۇسىنىسقا قولداۋ ءبىلدىرىپ, ورتالىق ۇيىمنىڭ مۇددەسى تۇرعىسىنان قاجەتتى قادام ەكەنىن مويىندادى. اراب الەمىندە ەڭ كوپ تارالىممەن شىعاتىن «ءاش-شارق ءال-اۋسات» گازەتىندە 26 شىلدە كۇنى «ءان-نۇسرا اقش-رەسەي كەلىسىمىنىڭ قىسىمىمەن ءال-كايدامەن باي­لانىسىن ءۇزدى» دەگەن تاقىرىپتا ماقا­لا جاريالانىپ, مۇنداي قادامنىڭ يدەولوگيالىق ەمەس, تاكتيكالىق قاجەت­تىلىك­تەن تۋىنداعانى تۋرالى جازىلدى. اراب ماماندارى «ءان-نۇسراداعى» شەتەلدىك ەلە­مەنتتەردىڭ دايش ۇيىمىنا قوسىلۋ قاۋپى بارىن جوققا شىعارمايدى. ويتكەنى, 2014 جىلى ۇيىمنىڭ ءبىرشاما وكىلدەرى دايش لاڭكەستىك ۇيىمىنا قوسىلىپ كەتكەنى بەلگىلى. اتالعان شەشىمدى قابىلداۋ بارىسىندا «كاۆكازدىق, اۋعاندىق جانە تۇركىستاندىق» توپ باسشىلارى ۇسىنىسقا قارسى بولعان. ارنايى دەرەكتەر ۇيىم ىشىندە سيريا كۇن ءتارتىبىن قولدايتىنى مەن «ءال-كايدادان» بايلانىسىن ۇزگىسى كەلمەيتىن ەكى توپتىڭ بارىن ايتادى. دەرەكتىڭ حابارلاۋىنشا, «جەيش ءال-فاتح» جانە «احرار ءاش-شام» سياقتى راديكالدى ۇيىمدار «ءان-نۇسرانىڭ» اتالعان شەشىمگە كەلۋىنە ىقپال ەتىپ, ەسەسىنە جاڭا قۇرىلعان ۇيىمعا قارجىلاي جانە اسكەري كومەك بەرۋ تۋرالى ۋادە بەرگەن. بۇدان بىلاي «ءان-نۇسرا» شابۋىلعا ۇشىراعان سايىن جەرگىلىكتى وپپوزيتسيالىق كۇشتەردىڭ قولداۋىنا يە بولىپ, قارۋلى قاقتىعىسقا قاتىساتىن جيحادشىل توپتار­دىڭ ەڭ كۇشتىسىنە اينالۋى ىقتيمال. ما­مان­دار بۇل وزگەرىستەردىڭ تاكتيكالىق سي­پا­تىن ايتىپ, قاجەت بولعان جاعدايدا ستراتەگيالىق ماقساتقا ۇلاسىپ, دايش-تىڭ وسى احۋالدى پايدالانىپ شەتەلدىك سودىر­لاردى ءوز قاتارىنا تارتۋى مۇمكىن ەكەنىن ايتادى. الەۋمەتتىك جەلىلەردە دايش-تىڭ جاقتاستارى «ءان-نۇسرانى» ساتقىندىق جاسا­دى دەپ ايىپتاۋى كەزدەيسوق ەمەس. «ءال-كايدامەن» بايلانىسىن ۇزگەن «ءان-نۇسراعا» جاڭا توپتار كەلىپ قوسىلۋى مۇمكىن. ۇيىم 400 كىسىگە ارناپ جاڭا لاگەر قۇرىپ قويدى. «ءان-نۇسرا» قۇرامىنداعى «تۇركىستان يسلام پارتياسى» مۇشەلەرى جوعارىدا اتالعان شەشىمگە كونەتىن سياقتى, ال كاۆكازدىق جانە اۋعاندىق توپتاردىڭ ۇيىمدا قالىپ قالمايتىنى ازىرشە بەلگىسىز بولىپ تۇر. رەسەي ماماندارى مۇنداي قادامنىڭ تەرروريستەردىڭ ورنىن اۋىستىرىپ, وپپو­زي­تسيالىق توپتاردى جاڭا اتاۋدىڭ استىنا بىرىكتىرۋ ءۇشىن جاسالىپ وتىرعانىن العا تارتتى (يزۆەستيا). وتاندىق ساراپشىلار مۇن­داي ارەكەتتىڭ رەسەي مەن اقش-تىڭ كەلىسى­مى­نە وراي تەرروريستىك ۇيىم دەپ تانىلۋدان جالتارۋ, ءوز قولداۋشىلار بازاسىن كەڭەيتۋ ماقساتىندا جاسالىپ وتىرعانىن ايتتى. قىسقاسى, «ءان-نۇسرا» ۇيىمىنىڭ «ءال-كايدادان» ىرگەسىن اۋلاق سالۋى اقش-رەسەي كەلىسسوزدەرىنىڭ قىسىمىمەن جۇزەگە اسىپ, حالىقارالىق تەرروريزمگە قارسى كۇرەستىڭ بارىسىنا اسەر ەتۋى ىقتي­مال. ەكىنشى جاعىنان, بۇل وقيعا «ءان-نۇسرانىڭ» سيرياعا جانە «ءال-كايداعا» بۇيرەگى بۇراتىن ەكى توپقا بولىنگەنىن كور­سەتەدى. «ءان-نۇسرا» تەرروريستىك ۇيىمى حالىقارالىق كۇشتەردىڭ سيرياعا قاتىستى كەلىسسوزدەرى اياسىنداعى اسكەري-ساياسي ىنتى­ماقتاستىعىنىڭ ەلەۋلى فاكتورىنا اينالدى. بۇل وقيعالار ايماقتاعى ىشكى تەپە-تەڭدىك تۇرعىسىنان دا ماڭىزدى.  جانات مومىنقۇلوۆ, شىعىستانۋشى