«يمستالكوننىڭ» وندىرىستىك قۋاتىنا قالاي تۇساۋ سالىنىپ وتىر؟
«يمستالكون» اكتسيونەرلىك قوعامىنىڭ ومىرلىك-ءوندىرىستىك ەڭبەك جولى ەلوردامىز – استانانىڭ ءوسىپ-وركەندەۋىمەن تىكەلەي بايلانىستى. ولاي دەيتىنىمىز, استانانىڭ كوركىن اشقان «بايتەرەكتەن» باستاپ, پرەزيدەنتتىڭ اقورداسى, پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ عيماراتى, رەسپۋبليكا سارايى, ەسىل وزەنىنە اسىلىپ سالىنعان كوپىر, «استانا-ارەنا» ستاديونى, «الاۋ» مۇز سارايى, كونكيشىلەر ستاديونى, رەسپۋبليكالىق ۆەلوترەك, نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەت, حالىقارالىق اۋەجاي... تىزبەگىندەگى بارلىق عيماراتتىڭ قابىرعاسىن سوم تەمىردەن تۇرعىزىپ, كەرەگەسىن كەرگەن وسى مەكەمە. بۇل ارادا الماتى مەن ەلىمىزدىڭ باسقا دا ءىرى قالالارىنداعى كومپانيانىڭ عيمارات سالۋداعى وزىندىك كورنەكتى قولتاڭباسى تۋرالى ەسكە الىپ تا وتىرعان جوقپىز. مەتالل قۇرىلىمدارىن جاساۋ مەن قۇراستىرۋدا رەسپۋبليكامىزدا ءبىرىنشى بولىپ 1991 جىلى وندىرىستىك قىزمەتىن جاڭاشا باعىتتا, سونى ۇلگىدە باستاعان, بايىرعى «كازستالكونسترۋكتسيا» قۇراستىرۋ ترەسىنىڭ (1956 ج.) زاڭدى مۇراگەرى – تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ قۇرداسى – «يمستالكون» وسى جىلدار ىشىندە ارتىنان جامانات ءسوز ىلەستىرىپ كورمەپتى. 2013 جىلعى ونەركاسىپتىك جانە ازاماتتىق قۇرىلىس نىساندارىن سالۋدا «جىل تاڭداۋىندا» №1 ورىن الۋى دا تەكتەن-تەك توبەدەن ءتۇسىپ كەلە سالعان سىي ياكي مارتەبە ەمەس. قۇرىلىس سالۋدا قىزمەتى تازا, اتقارعان ءىسى ادال, اتاعى دارداي وسى كومپانيانىڭ باسىنا اياق استىنان بۇلت ءۇيىرىلدى...
قازىرگى نارىق زامانىندا بايدىڭ ءبىر مەزەتتە كەدەي, كەدەيدىڭ ومىردە سيرەك تە بولسا ءبىر مەزەتتە بايىپ شىعا كەلۋى سەكىلدى قۇبىلىستار تاڭسىق ەمەس. دەگەنمەن, 7 مىڭداي كاسىبي مامان-جۇمىسكەرى, رەسپۋبليكا بويىنشا بارلىعى 27 مەتالل قۇرىلىمدارىن جاساۋ مەن قۇراستىرۋ زاۋىتى, بىرقاتار مونتاجداۋ كاسىپورىندارى بار الپاۋىت مەكەمە قاي جەردە ءسۇرىندى ەكەن دەگەن ساۋال تۋى زاڭدى؟! تانىمال كاسىپورىندى 25 جىلدان بەرى ۇلگىلى باسقارىپ كەلە جاتقان – باس ديرەكتور ميحايل رەزۋنوۆتىڭ ءوتىنىشى بويىنشا ورىن العان وقيعانىڭ اق-قاراسىن انىقتاۋعا اتسالىسىپ كوردىك.
ەلباسىمەن تەمىرتاۋدا ءبىر زاۋىتتا يىق تىرەسە ەڭبەك ەتكەن بىلىكتى ينجەنەر ءوزىنىڭ ومىرلىك تاجىريبەسىندە ءوزى باسقارىپ وتىرعان ءوندىرىس ورنىنىڭ بۇرىن-سوڭدى ءدال بۇلاي تىعىرىققا تىرەلمەگەنىن ايتادى. ءبارى دە رەسەيلىك «سبەربانكتىڭ» شارتتا كورسەتىلگەن باستاپقىداعى 11 پايىزدىق سىياقى مولشەرىن ەشبىر سۇراۋسىز بىردەن 18 پايىزعا كوتەرىپ جىبەرۋىنەن باستالىپتى...
وقىرمانعا تۇسىنىكتى بولۋ ءۇشىن ءارى بۇل تۇيتكىلدى ماسەلەنىڭ ءمانىن اشۋ ءۇشىن كۇندەلىكتى ومىردە ءوزىمىز كۋا بولىپ جۇرگەن وقيعالاردىڭ توڭىرەگىندە ازداپ ءسوز قوزعاۋعا تۋرا كەلىپ تۇر: ءسىز سۋداي جاڭا شەتەلدىك ياكي وتاندىق دەيىكشى, كولىك ساتىپ العىڭىز كەلىپ, الماتىداعى سامساعان اۆتوسالوننىڭ بىرىنە باس سۇقتىڭىز. الدىڭىزدان قۇراق ۇشىپ شىققان سالون مەنەدجەرى ءسىزدىڭ قولىڭىزداعى جەتپەي تۇرعان قاراجاتىڭىزدى بۇتىندەۋ ءۇشىن سالونمەن تىكەلەي جاقسى قارىم-قاتىناستاعى مۇددەلەس بانكتىڭ ءتىزىمىن الدىڭىزعا تاستاي قويادى. بىراق, ماعان جاقىن, مەنىڭ جالاقى الىپ وتىرعان بانكىم ول تىزىمدە جوق. امالسىز, كوز جاۋىن العان كولىك ءۇشىن سالوننىڭ مۇددەلەس بانكىنىڭ تالابىنا مويىنسۇناسىز. بۇل مىسالدى نە ءۇشىن العا تارتىپ وتىرعانىمىزدىڭ جايىن قازىر تۇسىنەسىز...
ءمان-جايعا جوپەلدەمەدە قانىققان سوڭ باس ديرەكتورعا مەنىڭ العاشقى قويعان توتە ساۋالىم: «قازاقستاننىڭ الىپ قۇرىلىس مەكەمەسى قازاقستاننىڭ ءوزىنىڭ بانكتەرىنەن نەگە نەسيە الماعان, كەشىرىڭىز, ارينە... «ايدالاداعى» «سبەربانكتە» نە اقىلارىڭىز قالىپ ەدى؟» بولدى. ەستىگەن جاۋابىم: «ساۋالىڭىز وتە ورىندى. مەتالل ءوزىمىزدىڭ تەمىرتاۋدا شىققانىمەن, قۇرىلىس نىساندارىنا قاجەتتى ءارى وڭتايلانىپ قۇيىلعان بارلىق تەمىر-تەرسەك قۇرىلىمدارىن «يمستالكون» رەسەي زاۋىتتارىنان ساتىپ الادى. ءارى ۇزاق جىلداردان بەرى سولاي, ۇزدىكسىز ساتىپ الىپ كەلەدى. تاپسىرىس بەرۋشىنىڭ ۇسىنعان جوباسىنا وراي جاسالاتىن قۇرىلىس ماتەريالدارى تۇگەلدەي رەسەيدىڭ زاۋىتتارىندا جاسالادى. مىڭ-مىڭداعان توننا مەتالل قۇراستىرىلىمداردى ساتىپ الۋعا قاراجات تاپشىلىعىنا تاپ كەلگەندىكتەن دە كومپانيا («يمستالكون»), ادەتتەگىدەي زاۋىتتاردىڭ ءوزى ۇسىنعان, جوعارىدا ايتىپ وتكەندەي, مۇددەلەس بانكتەردەن نەسيە الۋعا ءماجبۇر. رەسەيلىكتەر «الماساڭىز, ءوزىڭىز ءبىلىڭىز, ال سىزدەردىڭ قازاقستاننىڭ بانكتەرىمەن ءبىز ەسەپ ايىرىسا المايمىز!..» دەيدى ءبىراۋىزدان. شيرەك عاسىر ىشىندە ەشبىر ءوندىرىستىك تەكە-تىرەسكە كەلمەي-اق سەنىمدى ارىپتەستىكپەن ءارى ىنتىماقتاستىقپەن جۇمىس ىستەپ كەلەتىن, نەسيەنى ۇستەمە پايىزىمەن شاشىپ بەرىپ جۇرگەن رەسەيلىك «سبەربانكتىڭ» مىنەزى وتكەن جىلعى اقشانىڭ دەۆالۆاتسياعا ۇشىراعان كەزىندە ءبىردەن قۇبىلدى. بانكتىڭ اياق استىنان ويانعان «قىزىلعا دەگەن تابەتى» قازاقستاندىق قۇرىلىس كومپانياسىن قاس پەن كوزدىڭ اراسىندا ءتالتىرەكتەتىپ تاستادى. تىعىرىققا تۇتقيىلدان كەزدەيسوق تۇمسىق تىرەگەن «يمستالكون» امالىنىڭ قۇرىعانىنان قازاقستاننىڭ ۇلتتىق كاسىپكەرلەر پالاتاسىنان قول ۇشىن بەرۋدى ءوتىندى. ءىستىڭ العا جىلجىعانداي بولىپ, ءۇمىت وتىنىڭ جىلت ەتكەن كەزى وسى تۇس. قازاقستاندىق قۇزىرلى ۇيىمنىڭ نازىنا نازار اۋدارعان رەسەيلىك بانك باسقارماسى كوپ كەشىكپەي ماسكەۋدە (16 شىلدە 2015 جىل) «سبەربانك» جاق باسقارماسىنىڭ توراعاسى گەرمان گرەفپەن قازاقستاندىق قۇرىلىس ۇيىمىنىڭ باسشىلارىن بەتپە-بەت كەزدەستىردى. ءوزىنىڭ تۋعان «كىشى وتانىنا» قۇرمەتى مە, الدە ەش ۋاقىتتا ۇياتقا قالدىرماعان يمستالكوندىق «وتانداستارىنا» ريزاشىلىعى ما, ايتەۋىر, سول كەزدەسۋدە بانك باسشىسى قازاقستاندىق كومپانيا ءۇشىن ۇلكەن جاقسىلىق جاسادى. اتاپ ايتقاندا, «سبەربانكتىڭ» ەنشىلەس كومپانياسىنا گەرمان گرەفتىڭ ءوزى بولىپ بانكتىك جەلى بويىنشا نەسيەنىڭ مەرزىمىن ۇزارتۋدى (پرولونگاتسيا) 2019 جىلدىڭ شىلدەسىنە دەيىن سوزۋدى, سىياقى مولشەرىن 11-13 پايىزدان وسىرمەۋ تۋرالى تاپسىرما بەردى. تۇيتكىلدى ماسەلەنىڭ ءتۇيىنى ءماسكەۋ كەزدەسۋىنەن كەيىن وسىلايشا شەشىلگەندەي سىڭاي تانىتقان. الايدا, ارادا ەكى اي وتەر-وتپەستە ماسكەۋ بانكى وكىلەتتىگىن پايدالانىپ نەسيە مەرزىمىن ۇزارتۋ, جاڭا ترانش, سىياقى مولشەرى تۋرالى قازاقستاندىق قۇرىلىس كومپانياسىنا جاڭا شارتتار قويىپ, ونى قۇجات تۇرىندە كومپانيا اتىنا قايتا-قايتا جىبەرۋدەن جاڭىلمادى. وندا نەسيەنى قايتارۋ مەرزىمى ۋاعدالاسقان 2019 جىلدىڭ ءشىلدەسىنەن 2017 جىلدىڭ جەلتوقسانىنا دەيىن شەگەرىلىپ, سىياقى ءمولشەرى قايتادان 18 پايىزعا ءوسىرىلدى. دوللار باعامى – 1 اقش دوللارى 385(!) تەڭگەگە تەڭ دەگەن كورسەتكىشپەن بەكىتىلىپ كەتكەن! تۇسىنىكتى تىلمەن ايتقاندا, قازاقتار ەندىگى جەردە كەلىسىمشارتتاعى 494,4 ميلليون تەڭگەنىڭ ورنىنا 2 ملرد. 472 ملن. تەڭگە تولەۋگە ءماجبۇر ەتىلدى. ول ول ما, كەپىلگە قويىلعان جىلجىمايتىن م ۇلىكتەرگە قاتىستى جاڭا تالاپتار بوي كورسەتتى. ماسكەۋلىكتەردىڭ العا تارتقان كەيبىر شارت-تالاپتارى كوپە-كورىنەۋ قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ قىزمەتتەگى زاڭ تالاپتارىنا تومپاق كەلىپ جاتقانىن قايتەرسىز؟ بۇل وقيعادان قۇلاعدار بولعان بىرقاتار تاپسىرىس بەرۋشى كومپانيالار ەجەلگى ارىپتەسى «يمستالكوننان» سىرت اينالىپ, اياقتارىن تارتىپ, «ۇركە» قالعان سىڭاي تانىتتى. وسى مەزەتتى ءساتتى پايدالانعان «سبەربانكتىڭ» تابەتى بۇرىنعىدان دا اشىلا ءتۇستى. ءماسكەۋلىك بانكتىڭ مۇددەلەس ارىپتەستەرى – قازاقستاندىق «تسەسنا بانك» اق پەن «ەۋرازيالىق بانك» اق «قاتاردان قالماي» تولەم جاساۋ شارتتارىن «سبەربانكتىك» جاڭا ۇلگىدە جاساۋ جاعىنا كوشە قويدى. ۇستەمەلەپ قويىلعان جويقىن تالاپتار كومپانياعا 2015 جىلدىڭ قاراشاسىنان باستاپ ءوندىرىس ومىرىندە العاش رەت 7000 جۇمىسشىعا جالاقى بەرە المايتىنداي جايسىز جاعدايعا دۋشار ەتتى. 2015 جىلدىڭ 10 جەلتوقسانىندا نەسيە بەرۋشى ءبىر بانكتىڭ ارىز-تالابىنا ساي سوت «يمستالكون» اق-قا قاتىستى بانكروت ءراسىمىن جاريالادى. الايدا, الماتى قالاسى اۋدانارالىق ەكونوميكالىق سوتىنىڭ 2016 جىلعى 30 ناۋرىزداعى سول شەشىمىنە قيامپۇرىس قاراعان «سبەربانكتىڭ» قازاقستانداعى ەنشىلەس بانكى بۇعان بارىنشا قارسىلىق ءبىلدىرىپ باقتى. بىراق, اپپەلياتسيالىق ينستانتسيا سوتتىڭ باستاپقى شەشىمىن دۇرىس دەپ تاپتى.
وسىنداي وڭتايلاندىرۋ ماۋسىمىن دۇرىس پايدالانا ءبىلگەن «يمستالكون» اق تەكە-تىرەسكە قاراماستان تايتالاسپەن ءوتكەن وسى مەرزىم ىشىندە ۇلكەن كاسىپورىننىڭ جۇمىسىن ءبىر كۇن توقتاتپاي, مەملەكەتتىك ماڭىزى بار قۇرىلىس نىساندارىنداعى قىزمەتىن كىدىرتكەن جوق. بۇل ارادا اسا قيىن جاعدايعا دۋشار بولعانىنا قاراماستان شابىسىنان جاڭىلماعان كومپانيانىڭ قاجىرلى ءىس-قيمىل ارەكەتىن شىن مانىندە ەرلىككە بالاپ قويعاننىڭ دا ايىبى جوق. بانكروتتىقتى سوت تالقىلاۋىنا سالۋدى توقتاتاتىن, بورىشقوردى بەلگىلى ءبىر زاڭدى جاۋاپكەرشىلىكتەن بوساتاتىن وردەردى پايدالانعان قازاقستاندىق كومپانيا بانكروتتىق وڭالتۋ كەزەڭىندە باسقا تۇسكەن قيىندىقتان شىعۋدىڭ بار امالدارىن جاساپ, قاراستىرىپ باققان. بىراق, «سبەربانك» ەندى رەسەيلىك جاقىن ارىپتەسى «الفا-بانكتىڭ» ەنشىلەس بانكىمەن ءوزارا ۋاعدالاسىپ «يمستالكوننىڭ» باسىنان وتكەرىپ جاتقان بانكروتتىق وڭالتۋ كەزەڭىنە قوسىمشا جاڭا كەدەرگىلەر قويىپ تاستادى. ءدال وسى ارادا ءتاتتى اس ءىشكەن سايىن تابەتتىڭ ارتا تۇسەتىنى سەكىلدى, «سبەربانكتىڭ» كوزدەگەن ەڭ ءتۇپكى ماقساتى ايشىقتالىپ, «مەنمۇندالاپ» بوي كورسەتىپ قالدى. «سبەربانكتىڭ» ونىسى كوپ جىل بويى ۇزەڭگى قاعىسىپ قاتار جۇرگەن ارىپتەسىنە مادەني قىسىم جاساۋ ارقىلى «يمستالكون» اق باقىلاۋىنداعى اكتسيا پاكەتىن ساتتىرۋعا ماجبۇرلەۋ ەكەن. ەڭ قىزىعى, قازىر رەسەيلىك «سبەربانك» الدىن الا ويلاستىرىپ قاساقانا جاسالعان رەيدەرلىك قادامىن, ءتىپتى, زاڭداستىرىپ الۋعا ارەكەتتەنۋدە. كورشى ەل بانكىنىڭ ول ويى ءجۇزەگە اسسا شە... ونداي جاعدايدا – قازاقستاندىق اسا تانىمال قۇرىلىس كومپانياسىنىڭ بارلىعى 27 زاۋىتى مەن وزگە مونتاجداۋ كاسىپورىندارى, 7 مىڭ كاسىبي بىلىكتى جۇمىسشىسى, ينجەنەر-تەحنيك ماماندارى (ولاردىڭ 60 پايىزى بۇل كومپانيادا 15 جىلدان بەرى ەڭبەك ەتەدى) ءبىر مەزەتتە رەسەيدىڭ يەلىگىنە وتەدى دە كەتەدى دەگەن ءسوز.
ونداي بولعان جاعدايدا – قازاقستان رەسپۋبليكاسى جىل سايىن قازىنا قورجىنىنا تەك سالىق تۇرىندە ءتۇسىپ تۇراتىن (ەنشىلەس كومپانيالاردى قوسپاعاندا) 3,1 ميللياردتاي تەڭگەدەن كوزدى اشىپ-جۇمعانشا قول ۇزەدى.
ونداي بولعان جاعدايدا, يەك استىندا كورىنىپ تۇرعان ەكسپو – 2017 عيماراتتارى, كونگرەسس حولل, استاناداعى جاڭا تەمىر جول بەكەتى مەن الماتىداعى قۇرىلىسى بىتۋگە تاياۋ «ۋنيۆەرسيادا-2017» نىساندارىنداعى قازىرگى قۇرىلىس اۋقىمى جۇمىسىن توقتاتادى.
ونداي بولعان جاعدايدا – قازاقستاندىق بىرىڭعاي ۇلتتىق زەينەتاقى قورى تەك ءبىر جىلدا عانا 1 ميلليارد 194 ملن. تەڭگەدەن ايىرىلادى.
«يمستالكون» اكتسيونەرلىك قوعامى «سبەربانك» اق قىسىمىنان قالايدا قۇتىلۋدىڭ جولىمەن – امالدىڭ جوقتىعىنان, ەكىنشى مارتە قازاقستاننىڭ ۇلتتىق كاسىپكەرلەر پالاتاسىنىڭ باسقارما توراعاسى ابىلاي مىرزاحمەتوۆكە حات جازدى. سول ارقىلى ورىن العان وقيعاعا ەلىمىزدىڭ ۇكىمەتىن قۇلاعدار ەتىپ, قازاقستاندىق كومپانيانى الپاۋىت بانكتىڭ ارانىنان امان ساقتاپ الىپ قالۋدى سۇرايدى. ول ءۇشىن ەل ۇكىمەتىنەن باستاپ ۇلتتىق بانك, زەينەتاقى قورى كەڭەسىپ قازاقستاندىق كومپانيانى بانكروتتىق وڭالتۋ كەزەڭىنەن شىعۋىنا كومەكتەسۋى كەرەك. كومپانيانىڭ باس ديرەكتورى, «قۇرمەت» وردەنىنىڭ يەگەرى ميحايل رەزۋنوۆ ەلىمىزدىڭ قۇزىرلى ورگاندارىن قۇلاعدار ەتۋ ارقىلى «ءبىز ءوزىمىزدىڭ قازاقستاندىق قۋاتتى كاسىپورنىمىزدى, تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ قۇرداسى – ۇلتتىق ءتول كومپانيامىزدىڭ عۇمىرىن ابىرويمەن ساقتاپ قالۋعا بار كۇشىمىزدى سالامىز. بىزگە ەڭ بولماسا ۇستەمە نەسيەنى قايتارۋ مەزگىلىن شارتتا كورسەتىلگەن 2019 جىلعا دەيىن سوزدىرىپ بەرسە دە جەتكىلىكتى. رەسەيلىك نەسيەنى تولىعىمەن قايتارامىز» دەيدى.
ءوندىرىس باسشىسى مەن ونىڭ ديرەكتورلار كەڭەسىنىڭ مۇشەلەرى, جالپى كومپانيا وزىنە دە, سوزىنە دە سەنىمدى. باستاپقى كەلىسىمشارتقا سايكەس ەكى جاق 2019 جىلدى مەڭزەپ قايتا ۋاعدالاسسا, «يمستالكوننىڭ» سەرتىندە تۇرارى ءسوزسىز. ۇستەمە نەسيەنىڭ ءبىر تيىنىن كەم قىلماي قايتارادى. وسى جىلدار ىشىندە كومپانيا ەڭبەك شارتتارىندا كورسەتىلگەن تالاپتاردان بىردە-ءبىر رەت تايقىپ كەتكەن ەمەس. وعان دالەل – قۇرىلىستاعى مەتالل قۇرىلىمدارىن جاساۋ مەن قۇراستىرۋداعى قازاقستاندىق بىلگىرلەر قانشالىقتى قيىندىقتى باسىنان وتكەرگەن وسى كەزەڭدە قىزمەتىن ادەتتەگىدەي, ءبىر كۇنگە, ءبىر مەزەتكە دە توقتاتقان جوق. كوككە بوي تۇزەگەن قازاقستاندىق قۇرىلىس نىساندارىنىڭ قاراسى دا كوبەيىپ كەلەدى... ءالى كوبەيەتىنى قانشاما؟!
تالعات ءسۇيىنباي,
«ەگەمەن قازاقستان»
الماتى
