الەم نازار اۋداراتىن القالى جيىن بولىپ قالىپتاستى
2002 جىلى 24 ءساۋىر كۇنى الماتىدا تۇڭعىش رەت ەۋرازيالىق مەديا-فورۋم ءوز جۇمىسىن باستادى. وعان الەمنىڭ 30-عا جۋىق ەلىنەن 300-دەن استام تانىمال ساياساتكەرلەر, بىلىكتى ساراپشىلار مەن باق وكىلدەرى قاتىستى. حالىقارالىق فورۋمنىڭ باستاماشىسى ءارى جوبانىڭ اۆتورى داريعا نازارباەۆا جيىننىڭ نەگىزگى ماقساتىن: «شىعىس پەن باتىس كوشباسشىلارى اراسىنداعى ءوزارا تۇسىنىستىك پەن ديالوگتى نىعايتۋ ارقىلى ايماقتىق جانە عالامدىق ماسەلەلەردى ورتاق تۇسىنۋگە ۇلەس قوسۋ», دەپ ءتۇسىندىردى. ال وسى شاراعا قاتىسىپ, ونى اشىپ بەرگەن قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ XXI عاسىردى ەۋرازيانىڭ قارقىندى دامۋ عاسىرى دەپ باعالادى.
– عاسىرلار مەن مىڭجىلدىقتاردىڭ تاريحي توعىسىنداعى گەوساياسي الماسۋلار بۇكىل دۇنيەنىڭ كەلبەتىن تۇبەگەيلى وزگەرتتى. الايدا, بۇل كوپ جاعدايدا ەۋرازياعا قاتىستى بولىپ, ول ءىس جۇزىندە جاڭا سيپاتقا يە بولدى, – دەي كەلە, پرەزيدەنت عالامشارداعى ادامزات بالاسىنىڭ قاۋىپ-قاتەردەن ساقتانۋىنىڭ بىردەن-ءبىر جولى دوستاستىق پەن تۇراقتىلىق ەكەنىن نىقتاپ ايتتى.
بۇگىنگى ادامزات كۇيزەلىسى مەن پروبلەمالارىنىڭ وڭ شەشىلۋ جولى جانە قاتەردەن قورعانۋدىڭ باستى تەتىگى – تەك قانا ءوزارا تۇسىنىستىك, توزىمدىلىك, دامۋداعى ءبىر-بىرىنە دەگەن كومەك پەن ىنتىماقتاستىق. ەۋرازيالىق كەڭىستىكتە ورىن الىپ وتىرعان وتكىر پروبلەمالار ناق وسىنداي بەيبىت ديالوگپەن جانە ىنتىماقتاستىق جولىمەن شەشىلەتىن بولادى. وسى ورايدا فورۋمعا قاتىسۋشىلار اقپارات سالاسىنىڭ دامۋىن, حابار تاراتۋدا جۋرناليستكە قانداي شەبەرلىك قاجەت دەگەن ماسەلەلەردى كوتەرىپ, باق سالاسىنداعى وزەكتى پروبلەمالاردى ورتاعا سالدى.
العاشقى ەۋرازيالىق فورۋمنىڭ قوناعى, حالىقارالىق جۋرناليستەر فەدەراتسياسىنىڭ باس حاتشىسى ەيدان ۋايت: «ادامدارعا ۇكىمەتتىك ورگاندار مەن باسقا دا ۇيىمدار قاتاڭ باقىلايتىن اقپارات كەرەك ەمەس. ايتىلاتىن ماسەلە تۋرالى جاۋاپكەرشىلىگى سەزىلىپ تۇراتىن ناقتى دا شىنايى اقپارات قاجەت. ەڭ باستى پروبلەما – باق پەن جۋرناليستەردىڭ جۇمىس ىستەۋلەرىنە توسقاۋىل بولاتىن كەدەرگىلەر. ول تەك وسى ايماقتا عانا ەمەس, دۇنيەنىڭ ءتورت بۇرىشىندا دا كەزدەسەدى. جۋرناليستەر جان-جاقتى قىسىمعا دۋشار بولۋدا. ءباسپاسوز بوستاندىعى مەن جۋرناليست ءتارتىبى جونىندە ەرەجە بەكىتىلۋى كەرەك. ساياساتكەرلەر مىنبەلەردەن ءسوز بوستاندىعى تۋرالى جالىندى سوزدەر ايتقاندارىمەن, ونىڭ جۇزەگە اسىرىلۋى قيىن», – دەدى. ال حالىقارالىق جۋرناليستەر وداعى كونفەدەراتسياسىنىڭ باس حاتشىسى اشوت دجازويان كوپ جانرلى, سان قىرلى مۇنداي فورۋمدى ءبىرىنشى رەت كورىپ وتىرعانىن تاڭدانىسپەن جەتكىزدى. ول: «تاۋەلسىز, تاۋەلدى وپپوزيتسيالىق كوزقاراستاعى اقپارات قۇرالدارىنىڭ اشىق پىكىر ايتۋىنىڭ ءوزى – بۇرىنعى توتاليتارلىق قۇرساۋدان ارىلا باستاعاندىقتىڭ دالەلى. ەڭ باستىسى, ءبىزدىڭ ءوزىمىز نەنىڭ قاجەتتىگىن انىق ءبىلۋىمىز كەرەك. بۇگىنگى دۇنيەنىڭ جەدەل دە بولجاپ بولعىسىز وزگەرىستەرگە ءتۇسىپ جاتۋى, ەلدەردى ءوزارا تۇسىنىستىككە باستاۋدىڭ وڭاي ەمەستىگى بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنا كوپ جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەيدى», – دەدى. دەمەك, ساراپشىلاردىڭ پايىمداۋىنشا, جۇمىر جەردىڭ ۇستىندەگى ادامزات بالاسى ءۇشىن الدىمەن جىلدام اقپارات الۋ جۋرناليستەردىڭ شەبەرلىگى مەن ۇتىمدىلىعىنا بايلانىستى. سونىمەن قاتار, قولىنا قالام مەن ميكروفون ۇستاعان باق وكىلدەرى ەڭ ءبىرىنشى كەزەكتە دالدىك پەن شىنايىلىقتى, بوياماسىز جاڭالىقتى وقىرماندار مەن كورەرمەندەرگە جەتكىزە بىلۋلەرى ءتيىس. مەديا-فورۋمدا ساياساتكەرلەر مەن ساراپشىلاردىڭ پىكىرى دە, تۇجىرىمى دا وسىعان سايدى.
XXI عاسىردىڭ باسىندا ەكونوميكا مەن ساياساتتاعى جالپىعا ورتاق جاھاندانۋ مەن دامۋ تەڭسىزدىگىنىڭ كۇشەيۋى جاعدايىندا الەمدىك اقپاراتتىق كەڭىستىكتىڭ جاھاندانۋى جۇرە باستادى. بۇل رەتتە كەز كەلگەن مەملەكەتتىڭ ءوزىن-ءوزى اقپاراتتىق تۇيىقتاۋى ونىڭ بولاشاعى ءۇشىن بولجاپ بولمايتىن سالدارعا ۇرىندىرماۋى مۇمكىن ەمەس ەكەندىگى دە اڭگىمەگە ارقاۋ بولدى. سونىمەن قاتار, ەۋرازيالىق مەديا-فورۋمنىڭ العاشقى جيىنىندا ايتىلعان ويلار مەن سان-سالالى پىكىرلەر ءتوركىنى جىلدام اقپارات الماسۋدىڭ تەتىگى مەن وزەكتى پروبلەمالاردى بىرىگىپ شەشۋ ارقىلى جۇزەگە اساتىنىن دا اڭعارتتى.
وسىلايشا تاۋەلسىز, ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىم رەتىندە ىرگە كوتەرگەن ەۋرازيالىق مەديا-فورۋم العاشقى قادامىن ءساتتى باستاپ, ومىرگە بەرىك ەندى. ول ساياساتكەرلەردىڭ, جۋرناليستەر مەن ساراپشىلاردىڭ ايماقتاعى ساياسي تۇراقتىلىق پەن قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋدىڭ جاڭا مۇمكىندىكتەرى قازىرگى زامانعى ىزدەنىستەردىڭ الەمدىك پروبلەمالارى بويىنشا ەركىن جانە اشىق ديالوگىن قالىپتاستىرۋعا قىزمەت ەتۋى ءۇشىن قۇرىلدى. جىل سايىن وسىلايشا ءساۋىر ايىندا ءوتىپ تۇرۋدى ءداستۇرگە اينالدىرعان مەديا-فورۋم ءوزىنىڭ ءاربىر باسقوسۋىندا سول تۇستاعى حالىقارالىق دەڭگەيدەگى مەيلىنشە وزەكتى ماسەلەلەردى كۇن تارتىبىنە شىعارىپ وتىردى.
جىل سايىن مەرەيى وسە تۇسكەن فورۋمعا قاتىسۋشىلار سانى دا بىرتىندەپ كوبەيە باستادى. ماسەلەن, العاشقى ءۇش جىلدا وعان جەر-جاھاننىڭ 60-تان استام ەلىنەن 500-گە تارتا ساياساتكەر مەن ساراپشى, جۋرناليست پەن ءتۇرلى جەتەكشى ۇيىمنىڭ وكىلدەرى كەلدى. وسىنىڭ ءوزى ەلىمىزدىڭ ابىرويىن اسقاقتاتىپ, ەۋرازيا كىندىگىندە قونىس تەپكەن قازاقستاننىڭ مەديا سالاعا جاڭا بەتبۇرىس جاساعانىن ايعاقتاپ بەردى. وسىنىڭ ناتيجەسىندە, جىل سايىن الەمنىڭ ءمۇيىزى قاراعايداي ساياساتكەرلەرى مەن ساراپشىلارىنا ءھام جۋرناليستەرىنە ءبىر شاڭىراق استىندا باسقوسۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن ەۋرازيالىق مەديا-فورۋمنىڭ قوزعايتىن تاقىرىبى دا, تالداۋى دا تۇرلەنىپ وتىردى. ماسەلەن, 2005 جىلدىڭ ءساۋىر ايىندا وتكەن كەزەكتى شارادا لاڭكەستىك ارەكەتتەر تۋرالى اقپاراتتار تاراتۋ ماسەلەسى بويىنشا پىكىرتالاس ۇيىمداستىرىلىپ, مەديا-زاڭنامالار تاقىرىبى تالقىلاندى. سونداي-اق, «جۋرناليستيكا جانە جاراقات» تاقىرىبى اياسىندا كوپتەگەن پروبلەمالار قوزعالىپ, قارۋلى قاقتىعىستار جايىندا قالام تەربەيتىن جۋرناليستەر اراسىنداعى جان جاراقاتىنا قاتىستى سترەسس فەنومەنى ساراپقا سالىندى. «ازياداعى تراگەديا», «ينتەرنەت ايماعىن جۋاسىتۋ», «اراب تىلىندەگى باق-تار فەنومەنى» دەگەن تاقىرىپتار بويىنشا پىكىرتالاستار ءوربىتىلدى. فورۋمعا قاتىسۋشىلار «ازياداعى تراگەديا» تاقىرىبى بويىنشا اۋعانستان مەن يراكتاعى سوڭعى جويقىن سوعىستار توڭىرەگىندە ءوز ويلارىن ايتتى.
بۇگىندە نە نارسەنى دە قيراتۋ قاشاندا وڭاي, ونى قالپىنا كەلتىرۋ قيىن دەگەن تۇجىرىم كەز كەلگەن جۇمىر باستى پەندەنىڭ ساناسىندا سايراپ تۇر. ءوز كەزەگىندە فورۋم قوناقتارى «شيەلەنىستەن كەيىنگى قوعامدى قالپىنا كەلتىرۋ: شەشىلەتىن مىندەت پە, الدە وتارلاۋ ساياساتىنىڭ «بەتپەردەسى» مە؟» دەگەن ماسەلەنى وتكىر كوتەردى. ساراپشىلاردىڭ ءبىرى اتالعان ەلدەردەگى تۇراقسىزدىق پەن ورىن الىپ وتىرعان قانتوگىس الدەنەنى قايتا قالپىنا كەلتىرىپ, بەيبىت ومىرگە ورالتۋدان گورى, ونى قيراتۋ وڭاي دەيتىن پىكىردى قالىپتاستىردى», دەگەن وي ايتتى. سوندىقتان اقپارات سالاسىنا ايرىقشا كوڭىل ءبولىپ, باسىمدىق بەرە وتىرىپ, ادامزات بالاسىنىڭ ەڭ الدىمەن تىنىشتىقتى قالايتىنىن الەم جۇرتشىلىعىنا جەتكىزۋ قاجەت ەكەنى تىلگە تيەك ەتىلدى. وتىرىس بارىسىندا فورۋمعا قاتىسۋشىلار سوعىستا قيراتىلعان ەلدەردىڭ مەملەكەتتىلىگىن قالپىنا كەلتىرۋدەگى ىلگەرىلەۋلەر جايىن قاراستىرىپ, وسى وقيعالاردى الەمدىك باق-تاردىڭ قالاي كورسەتىپ جاتقانىن ساراپتادى, سونداي-اق, بۇل ۇدەرىستەر جەرگىلىكتى حالىقتاردىڭ پىكىرىنەن قالاي كورىنىس تابۋدا دەگەن ساۋالدارعا جاۋاپ ىزدەدى.
ساراپشىلاردىڭ ايتۋىنشا, قاقتىعىس ايماقتارىندا جاڭادان قوعام قالىپتاستىرۋ – ۇزاق ۋاقىتقا سوزىلاتىن ۇدەرىس. دەگەنمەن, ءار ەلدەگى جاعداي ارقالاي. ساياسي رەجىم وزگەرگەلى بەرى يراكتا وزىندىك ءبىر ءباسپاسوز توڭكەرىسى بولعان. ونداعى گازەتتەر مەن جۋرناليستەر كەز كەلگەن تاقىرىپ بويىنشا ءوز پىكىرلەرىن اشىق ايتا الادى. ءار پارتيانىڭ جەكە باسىلىمى بار, تايپا باسشىلارى دا ءوز گازەتتەرىن شىعارىپ, وسى ەلدەگى جاعدايلارعا بايلانىستى ءوز پىكىرلەرىن اشىق جاريالاپ ءجۇر. ءبىر جاعىنان مۇنداي جاريالىلىق جەرگىلىكتى باق-تاردىڭ قاۋىپسىزدىگىنە دە قاتەر توندىرەدى. بۇل – القالى جيىندا ايتىلعان ساياساتكەرلەردىڭ وي-پىكىرى. ال اقش قورعانىس ءمينيسترىنىڭ بۇرىنعى ورىنباسارى ريچارد پەرل: «مەملەكەتتىڭ قايتا قالىپتاستىرىلۋى ازاماتتىق قوعامنىڭ قاتىسۋىنسىز جۇزەگە اسپايتىنى ايان. بىراق جەرگىلىكتى حالىقتىڭ مەملەكەتتىك قۇرىلىم ىسىنە باسقالار ارالاسقانىن قالاي بەرمەيتىنى اڭعارىلادى. مۇنى بۇگىنگى يراكتان بايقاۋعا بولادى. مەملەكەتتىك باسقارۋدىڭ جەر بەتىندەگى حالىقتاردىڭ بىرەگەي قولدانۋىنا جارامدى بەلگىلى ءبىر ۇلگىسى جوق», – دەدى.
تالقىعا تۇسكەن تاقىرىپتا يراكتاعى «ءاس-ساباح ءال-ءجاديد» گازەتىنىڭ باس رەداكتورى يسمايىل زايىردىڭ ءسوزى كوپشىلىكتىڭ نازارىن اۋداردى. ول وزدەرىنىڭ كاسىبي بورىشىن ادال ورىنداپ جۇرگەن جۋرناليستەرگە مىڭ العىسىن ءبىلدىردى.
– ءبىر عانا يراكتىڭ وزىندە 100-دەن استام الەمدىك بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ وكىلدەرى قازا تاۋىپ, قانشاماسى كەپىلدىككە الىنىپ, ءالى دە زورلىق-زومبىلىققا ۇشىراپ جاتىر, – دەدى ول. وسى جەردە باس رەداكتور كەز كەلگەن ەلدىڭ قاۋىپ-قاتەرلەردەن قۇتىلىپ, قارىشتاپ دامۋى ءۇشىن ەڭ الدىمەن اقپاراتتىق سالانى ىلگەرىلەتۋ كەرەك دەگەن پىكىر ءبىلدىردى.
بۇگىندە ميلليونداعان ادامنىڭ نازارىن اۋدارعان شارادا كوتەرىلگەن ماسەلە وزەكتى بولعاندىقتان, ونىڭ شەشىلۋ جولى قالاي دەگەن ساۋال وزىنەن ءوزى تۋىندايدى. وسى جەردە فورۋمعا قاتىسۋشىلار اقپاراتتىق دالدىكتى بارىنشا نىساناعا الىپ, ىمىرالاس ءىس-قيمىل جاساۋى كەرەك. ال ساليقالى, سىندارلى مۇنداي سۇحبات ورنى قازاقستان بولىپ قالىپتاسۋى كەزدەيسوق ەمەس. باتىس پەن شىعىستى توعىستىراتىن قازاق جەرى بۇگىندە بەيبىتشىلىك بەلدەۋىنە اينالىپ وتىر. وسىنىڭ اسەرى بولۋى كەرەك, ورتالىق ازياداعى بارلىق مەملەكەتتەر قاۋىپسىزدىك پەن بەيبىتشىلىك جولىنداعى وزدەرىنىڭ زور جاۋاپكەرشىلىگىن تولىق ۇعىنا باستادى. اتالعان جيىندا اڭگىمە ءبىرىنشى كەزەكتە ايماقتاعى ءاربىر ەلدە بەرىك بەيبىتشىلىك پەن تىنىشتىق, تۇراقتى دامۋ قاجەتتىلىگى جونىندە ءوربيدى. قازاقستان تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى كۇنىنەن جاھاندىق قوعامداستىقتىڭ جاۋاپتى مۇشەسى بولۋعا مۇددەلى ەكەنىن بايقاتتى. «ەكونوميكالىق ءوسىم ارقىلى دەموكراتيالاندىرۋ» رەفورمالار ستراتەگياسى ارقاسىندا ءجۇز قىرىق ەتنوس تۇرىپ جاتقان ءبىزدىڭ ەلىمىزدە ساياسي تۇراقتىلىق, ەتنوستىق جانە كونفەسسياارالىق كەلىسىم نىعايا تۇسۋدە. قازاقستان وسى جىلدارى ءوزىنىڭ ستراتەگيالىق ماقساتتارىن جۇزەگە اسىرىپ, دامىپ كەلەدى.
جىل سايىنعى ەۋرازيالىق مەديا-فورۋمنىڭ تالدايتىن تاقىرىبى مەن كوتەرەتىن ماسەلەسى وزگەرىپ وتىرادى. الايدا, نەگىزگى ماقسات – الەمدەگى اقپارات كەڭىستىگى, جۋرناليستەردىڭ اتقاراتىن ءرولى. ماسەلەن, 2013 جىلى استانا تورىندە ۇيىمداستىرىلعان كەزەكتى باسقوسۋ «قازاقستان ەلورداسى ەۋرازيا اقپاراتتىق كوممۋنيكاتسياسى ماڭىزدى تورابىنىڭ بىرىنە اينالىپ كەلەدى» دەگەن تاقىرىپقا ارنالدى. وندا كەيبىر ەلدەردەگى وقيعالاردىڭ جاي عانا تاراتۋشىسى بولىپ قانا قويماي, سونىمەن بىرگە, الەمدە كوپ جاعدايدا ولاردىڭ بارىسىن انىقتايتىن مەديا-سالانىڭ ءمانى ارتىپ وتىرعانى ايتىلدى. وسى ورايدا فورۋمعا قاتىسقان قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ: «بۇل رەتتە باق-تىڭ دامۋى ءۇشىن ءىس جۇزىندە شەكتەۋسىز مۇمكىندىكتەر اشاتىن بۇقارالىق ونلاين-جۋرناليستيكا شەشۋشى ءرول اتقارادى», – دەپ اتاپ كورسەتتى.
جالپى, مەديا-سالانىڭ ءرولىن ارتتىرۋ تەك ەكونوميكادا عانا ەمەس, سونىمەن بىرگە ساياساتتا, الەۋمەتتىك ومىردە, قوعامنىڭ رۋحاني-ادامگەرشىلىك جاعدايىنىڭ دامۋىنىڭ جوعارى ستاندارتتارىن قالىپتاستىرۋشى ەكەنى داۋسىز. جاھاندىق كومەكتىڭ «سوزىلمالى» رەتسيپيەنتتەرىنىڭ بولۋى – الەمدىك ەكونوميكالىق جۇيەگە ارتىلاتىن ايتارلىقتاي جۇك. بۇل جاھاندىق دامۋعا ۇزاق مەرزىم تەجەۋ بولۋى ابدەن مۇمكىن. سوندىقتان «گەوساياسي جەڭىل ويلىلىقتى» جاھاندىق سالماقتى ەكونوميكالىق پروبلەما دەپ سانايتىندار بۇگىنگى قوعامدا از ەمەس. ال فورۋمعا قاتىسۋشىلاردىڭ كوپشىلىگى قازىرگى حالىقارالىق قاتىناستاردىڭ دراماعا اينالۋ قاۋپىن ايتۋدا. الەم ءىس جۇزىندە كوپ پوليارلى بولۋعا اينالىپ, وسىنىڭ وزىنەن كوبىرەك كيكىلجىڭدى بولىپ ءجۇر. كوپتەگەن ەلدەر وزدەرىنشە ادىلەتتى جانە زاڭدى دەپ سانايتىن مۇددەلەرىن العا تارتۋدا. ال ولاردى رەتتەپ, ۇيلەسىمگە كەلتىرەتىن حالىقارالىق ينستيتۋتتاردىڭ ەرروزياعا ۇشىراعانى ايقىن كورىنىپ تۇر. بۇل تۇجىرىمدار مەديا-فورۋم اياسىندا جان-جاقتى ايتىلدى. ال اقش كونگرەسى وكىلدەر پالاتاسىنىڭ ەكس-سپيكەرى نيۋت گينگريچتىڭ پىكىرىنشە, حالىقارالىق ءتارتىپ تۋرالى ەسكىشە ويلاۋ ادامزات بالاسىن جاھاندانۋ مەن جانجالعا ۇرىندىرىپ بارادى. ول الەمدە سوڭعى ەكى جىلدا 842 ملن. ادامنىڭ تويىپ تاماق ىشپەيتىنىن, مۇنىڭ پلانەتانىڭ ءاربىر سەگىزىنشى تۇرعىنى بولىپ تابىلاتىنىن, ال الداعى10 جىلدا عالامشار تۇرعىندارىنىڭ 45 پايىزى اۋىز سۋ تاپشىلىعىن تارتاتىنىن ايتتى. «مىنە, وسىنداي كەلەلى ماسەلەلەردى شەشۋدىڭ جولدارىن قاراستىرا كەلىپ, بارلىق اقپارات قۇرالدارىن بىرىگىپ ءىس-قيمىل جاساۋعا شاقىرامىن», – دەدى ول.
2011 جىلى ۇيىمداستىرىلعان ەۋرازيالىق مەديا-فورۋمدا ازيا ەلدەرىندەگى تۇراقسىزدىق, قىرعىزستانداعى بيلىككە تالاس سەكىلدى وزەكتى پروبلەمالاردىڭ شەشىلۋ جولدارى كۇن تارتىبىنە قويىلدى. راسىن ايتۋىمىز كەرەك, تاتۋلىقتى تۋ ەتكەن ەلىمىز دۇنيە جۇزىنە ىزگىلىكتىڭ ونەگەسى بولىپ وتىر. قازاقستان تاراپىنان قىرعىز اعايىندارعا كورسەتىلگەن گۋمانيتارلىق كومەك ازياداعى جەتەكشى ەلدەردىڭ ىشىندە قايىرىمدى ءىستىڭ كوشىن باستادى. سول شاقتا ەلىمىز كورشىلەس مەملەكەتكە مىڭداعان توننا جانار-جاعارماي جونەلتتى.
سول جىلعى القالى جيىندا قازاقستان تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلدىعى ءسوز بولىپ, ەلىمىزدىڭ وسى 20 جىلدىڭ ىشىندەگى قيىندىق كەزەڭى مەن جەتكەن جەتىستىگى سارالاندى. استانانىڭ گۇلدەنۋى, ونىڭ قىسقا ۋاقىت ىشىندە قازاقستاننىڭ جۇرەگىنە اينالىپ ۇلگەرگەن الەمنىڭ تانىمال ساياساتكەرلەرى تاراپىنان ەلباسىنىڭ قاجىرلى ەڭبەگى رەتىندە باعالاندى. ساراپشىلاردىڭ ءبىرى: «استانانىڭ اسەم عيماراتتارمەن كومكەرىلىپ, تۇرلەنۋىن, الەۋمەتتىك نىسانداردىڭ زاماناۋي ۇلگىدە بوي كوتەرىپ كەلە جاتقانىن ءبىز اقپارات قۇرالدارى ارقىلى ءبىلىپ, كورىپ ءجۇرمىز. جالپى, قازاقستان – نۇرسۇلتان نازارباەۆتاي باسقارۋشىسى بار باقىتتى ەل. مەن سىزدەرگە قاراپ سۇيسىنەمىن. ەلدەرىڭىزدەگى بەيبىتشىلىك پەن تۇراقتىلىق, حالىقتىڭ بىرلىگى – الەمگە ۇلگى. ايتپاقشى, باق سالاسى مۇندا قارىشتاپ دامىپ كەلەدى. وسى مەنى قىزىقتىرادى», – دەگەن-ءدى. دەمەك, ەۋرازيالىق مەديا-فورۋمنىڭ ەلىمىزدە ۇيىمداستىرىلۋى – زاڭدىلىق.
مۇنان ءارى ساراپشىلار عالامدىق ەكونوميكالىق داعدارىس, مۇناي باعاسىنىڭ قۇلدىراۋى, دۇنيەنى دۇرلىكتىرگەن قانتوگىس وقيعالارىنا تالداۋلار جاساپ, بولجامدارىن ورتاعا سالدى. الپاۋىت مەملەكەتتەر اراسىنداعى كوشباسشىلىققا ۇمتىلۋدان باستاپ, دەرجاۆالار تەكەتىرەسىنىڭ تيگىزەتىن سالقىنى, مۇناي باعاسىنىڭ الەمنىڭ دامۋىنا اسەرى جايىندا اڭگىمە ءوربىدى. تاياۋ شىعىس ەلدەرىن عانا ەمەس, ەۋروپانى قان قاقساتقان, سونىڭ ىشىندە پاريج بەن بريۋسسەلگە دە جەتكەن لاڭكەستىك ارەكەتتەر تۋرالى اڭگىمە ارقاۋى تارقاتىلدى.
سونداي پىكىر الماسۋدىڭ بىرىندە اۋعانستاننىڭ ەكس-پرەزيدەنتى حاميد كارزاي تەرروريزممەن كۇرەسكە قاتىستى ءوز پايىمىن جەتكىزدى.
– ءبىز الەمدىك دەرجاۆالاردىڭ ءبىر-بىرىنە سەنىمسىزدىكپەن قاراۋىنىڭ زاردابىن تارتۋدامىز. ەكسترەميزم مەن تەرروريزم – سولاقاي ساياساتتىڭ سالدارى. ونىڭ استارىنان بىرىڭعاي الەۋمەتتىك نەمەسە ءدىني سەبەپتەر ىزدەۋدىڭ اياعى جاقسىلىققا اپارمايدى. دۇنيەدە جەكەلەگەن ەلدەر عانا باقىتتى نەمەسە باقىتسىز بولا المايدى, – دەدى ول. ونىڭ ايتۋىنشا, تەرروريزم مەن راديكاليزم تەك الەۋمەتتىك جاعداي مەن دىنگە بايلانىستى تۋىندامايدى, بۇل ناشار ساياساتكەر مەن ناشار ساياساتتىڭ سالدارىنان دا بولادى.
تۇتاستاي العاندا, ەۋرازيالىق مەديا-فورۋمدا الەم پروبلەمالارىنا قاتىستى ساراپشىلار ساياساتتىڭ سولاقاي تۇستارىن تىزبەكتەپ ءوتتى. فورۋمدى ۇيىمداستىرۋ كوميتەتىنىڭ ءتورايىمى داريعا نازارباەۆانىڭ ايتۋىنشا, بىردە-ءبىر مەملەكەت وقشاۋلانىپ, وزدىگىنەن ءومىر سۇرە المايدى. سوندىقتان ساندىق تەحنولوگيالار مەن عالامتور جەلىلەرى ادامداردى جاقسى ءومىر ءسۇرۋ جولىن ىزدەۋگە يتەرمەلەسە كەرەك. جالپى العاندا, بۇل فورۋمنىڭ باق وكىلدەرى ءۇشىن بەرەرى مول, ساياسي تاقىرىپتاردى تالداۋعا وي سالاتىن تۇستارى كوپ. ماسەلەن, 2014 جىلى وتكەن مەديا-جيىندا الەمدەگى ساياسي تۇراقسىزدىق جايى ايتىلىپ, ادامزاتتى الاڭداتقان ەۋروپالىق ينتەگراتسيا ءسوز بولدى.
ەۋروپا ينتەگراتسياسى ەۋرازيا قۇرلىعىنداعى قوعام قايراتكەرلەرى مەن ساياساتكەرلەر اراسىندا ەڭ وزەكتى تاقىرىپقا اينالىپ وتىر. ۋكرايناداعى قالىپتاسقان ساياسي جاعداي جانە وسى ەلدىڭ ەۋروپا وداعىنا قوسىلۋعا دەگەن ۇمتىلىسى تمد مەملەكەتتەرىمەن قاتار, باتىس ەلدەرىنىڭ دە نازارىنان تىس قالمايتىندىعىن قازىرگى كەزدە ءورشىپ تۇرعان «اقپاراتتىق سوعىس» انىق كورسەتۋدە. سوندىقتان بولار, ەۋرازيالىق مەديا-فورۋمنىڭ العاشقى وتىرىسىندا «ۋكرايناداعى داعدارىس. ۋكراينا حالقى قانداي جولدى تاڭدايدى؟» دەگەن تاقىرىپ شەڭبەرىندەگى پىكىرتالاس قىزا ءتۇستى. الەمنىڭ 40 ەلىنەن كەلگەن 600-گە جۋىق دەلەگات سان ءتۇرلى ويلارىن ورتاعا سالىپ, عالامشاردىڭ بۇگىنى مەن ەرتەڭى, اقپاراتتىق سالانىڭ دامۋى, دۇنيە ديدارىن جاپقان داعدارىس سەكىلدى پروبلەمالاردى جان-جاقتى تالقىلادى. جالپى, اقپاراتتىق جۇيە ءۇشىن مۇنداي فورۋمداردىڭ پايداسى وتە كوپ. ويتكەنى, الۋان ءتۇرلى پىكىرلەر مەن كوزقاراستاردىڭ ءوزارا سايىسقا ءتۇسۋى جانە كەيبىر سونى اقپاراتتاردىڭ ورتاعا تاستالۋى جالپى الەمدىك كوزقاراستاردىڭ وڭ قالىپتاسۋىنا ءوزىنىڭ از دا بولسا پايداسىن تيگىزەدى.
فورۋمعا قاتىسۋشى «رەيتەر» اگەنتتىگىنىڭ توراعاسى ستەفان سومەرۆيللي: «وسىنداي شارانىڭ پايداسىن ەسكەرىپ, ونى جىل سايىن ۇيىمداستىرىپ جۇرگەن جاس قازاقستان مەملەكەتىنە ريزاشىلىعىمدى بىلدىرەمىن. ماعان كوتەرىلگەن تاقىرىپتاردىڭ وزەكتىلىگى ۇنايدى. ءبىزدىڭ كەيبىر جۋرناليستەرىمىز وزدەرى ۇسىنعان وتكىر تاقىرىپتاردىڭ مەديا-فورۋمنىڭ پىكىرتالاس الاڭىنا اشىق شىعارىلعانىنا ريزا بولىپ جاتىر. دەمەك, مۇندا ەشتەڭەنى دە جاسىرىپ, قۇپيالاۋ جوق. ءبارى دە اشىق, ناعىز دەموكراتيالىق قاعيداتتارعا نەگىزدەلگەن كۇيدە وتۋدە. سوندىقتان مەديا-فورۋمدى ۇيىمداستىرۋشىلارعا ريزا بولاسىڭ. مەن ءوزىمنىڭ وسىناۋ فورۋمعا قاتىسقانىما قاناعاتتانىپ وتىرمىن», – دەدى. گرۋزيا ونەركاسىپشىلەر پارتياسىنىڭ جەتەكشىسى لەۆان پيرۆەلي فورۋمدا كوپتەگەن وزەكتى ماسەلەلەردىڭ كۇن تارتىبىنە قويىلىپ, بارىنشا بىلىكتى ادامداردىڭ تالقىسىنا ءتۇسىپ وتىرعانى شارانىڭ بوياماسىز كەلبەتىن اڭعارتادى دەگەن وي ايتتى.
الەم ەلدەرىنىڭ مىقتى ساراپشىلارى مەن اقپارات قۇرالدارىنىڭ وكىلدەرى قاتىسقان مەديا-فورۋمنىڭ ون ءۇشىنشى كەزەكتى وتىرىسى بيىل استاناداعى «Rixوs» قوناقۇيىندە ءوتتى. وندا قاتىسۋشىلاردىڭ نازارى تاياۋ شىعىس پەن افريكا ەلدەرىنەن بوسقىنداردىڭ اعىلۋىنا بايلانىستى جاعدايدىڭ شيەلەنىسكەنىنە, ۇلىبريتانيانىڭ ەۋرووداقتان شىعۋ مۇمكىندىگىنە جانە ەو-نىڭ ىدىراۋ قاۋپى تۋعانىنا ءتۇستى.
«راسىمەن, بۇگىندە ەۋرووداق جولايرىقتا تۇر. مۇشە ەلدەر ساياسي ينتەگراتسيادان باستاپ, قارجى ىنتىماقتاستىعى, الەۋمەتتىك بىرىگۋگە دەيىنگى بارلىق ماسەلەلەر بويىنشا كەلىسىمگە كەلە الماۋدا. ەلدەر اراسىنداعى تەڭسىزدىك جاعدايلارى مەن قاراما-قايشىلىقتاردى ەسكەرسەك, ەۋروپالىق نارىققا قاۋىپ ءتونىپ تۇرعانىن اڭعارامىز. وسىعان بايلانىستى بريۋسسەل اتالعان ماسەلەلەردى شەشۋدە جالپىەۋروپالىق ساياسات قۇرۋعا تىرىسۋدا. الايدا, ناتيجە كوڭىل قۋانتپايدى. ۇلىبريتانيا پرەمەر-ءمينيسترى دەۆيد كەمەروننىڭ ايتۋىنشا, ۋاقىت وتكەن سايىن ەۋروپا ءوزىنىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن جوعالتىپ بارادى. دەمەك, ەۋروينتەگراتسيانىڭ قازىرگى احۋالى, شىن مانىندە, الاڭدايتىنداي دەڭگەيدە», – دەدى اقش-تىڭ «Riz Khan Productions» كومپانياسىنىڭ باسشىسى ريز حان.
ءوز كەزەگىندە ۇلىبريتانيانىڭ بۇرىنعى سىرتقى ىستەر ءمينيسترى دجەك سترو ەۋرووداقتىڭ شىن مانىندە اۋقىمدى ءارى ماقساتى ايقىن جوبا ەكەنىن ايتتى. ونىڭ پىكىرىنشە, ەو-نىڭ نەگىزىن قالاۋشىلار جۇرت ويلاعاننان دا ارتىق جۇمىس ىستەگەن. ول ءوز كەزەگىندە وسىعان وراي: «وداقتىڭ قۇرىلۋى ءساتتى جوبا بولدى. ول ەۋروپانىڭ وركەندەۋىنە, بەيبىتشىلىكتىڭ ساقتالۋىنا ايتارلىقتاي سەپتىگىن تيگىزدى. كەڭەس وداعى ىدىراعاننان كەيىن شىعىس ەۋروپا ەلدەرىندە دەموكراتيانىڭ ءساتتى قالىپتاسۋىنا ەۋرووداقتىڭ ىقپالى زور بولدى. سوعان قاراماستان, ۇلىبريتانيانىڭ ەۋروايماقتان شىعۋ ماسەلەسى ءجيى كوتەرىلىپ ءجۇر. بۇل رەتتە, ءبىزدىڭ ەلدە قوعامنىڭ قىزىعۋشىلىعى ەكى ءتۇرلى ەكەنىن ايتقىم كەلەدى. ماسەلەن, سان جاعىنان باسىمدىققا يە سايلاۋشىلار مەن بيزنەس-ەليتا وكىلدەرىنىڭ ۇستانىمدارى قاراما-قايشى. دەسەك تە, ەۋرووداققا قوردالانعان ماسەلەلەردىڭ وشاعى دەپ باعا بەرۋ دۇرىس ەمەس», – دەگەندى العا تارتتى.
بۇل پىكىرمەن كەلىسەتىنىن بىلدىرگەن ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كوميسسيانىڭ ەكونوميكا جانە قارجى ساياساتى بويىنشا القا مۇشەسى تيمۋر سۇلەيمەنوۆ ەۋرووداقتىڭ ءالى دە بولسا جەمىستى جۇمىس ىستەۋى ءۇشىن ايتارلىقتاي الەۋەتكە يە ەكەنىن ەرەكشە اتاپ ءوتتى. ونىڭ پىكىرىنشە, ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق ەو-مەن ساۋدا قاتىناسىنىڭ ۇزاق مەرزىمگە جالعاساتىنىنا ۇمىتپەن قارايدى.
سونىمەن, ءحىىى ەۋرازيالىق مەديا-فورۋمدا الەمنىڭ قازىرگى تاڭداعى ەڭ ماڭىزدى ماسەلەلەرى تالقىلاندى. وعان جاھاننىڭ 50 ەلىنەن كەلگەن 30 سپيكەر مەن 400 دەلەگات قاتىستى. مۇنىڭ سىرتىندا بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ تاعى 400-دەن استام وكىلى فورۋمنان حابار تاراتتى. ال فورۋمنىڭ كۇن ءتارتىبى عالامدى قۇرساعان داعدارىس, مۇناي ءوندىرۋ كەشەنىندەگى پروبلەمالار, تاياۋ شىعىستاعى احۋال, اۋعانستان ماسەلەسى, ءححى عاسىرداعى اقپارات سوعىسىنىڭ ەرەكشەلىكتەرى, مەملەكەتتىك قارجى رەسۋرستارىن باسقارۋ سەكىلدى تاقىرىپتاردى قامتىدى.
جالپى, قازاقستاندا القالى جيىنداردىڭ ءجيى ءوتۋى, وعان الەم ەلدەرىنىڭ بەلدى ساياساتكەرلەرىنىڭ, مەديا كەڭىستىكتەگى اۋزىمەن قۇس تىستەگەن ايگىلى ساراپشىلاردىڭ قۇلشىنىسپەن قاتىسۋى ەلىمىزدەگى بەيبىتشىلىك پەن تۇراقتى دامۋدىڭ ءبىر كورسەتكىشى دەۋگە تولىق نەگىز بار. بيىل كەزەكتى مارتە وتكەن ەۋرازيالىق مەديا-فورۋم دا بۇل شارانىڭ اسقارالى ءمىندەتتەردى ابىرويمەن الىپ جۇرۋگە تولىق قابىلەتتى ەكەنىن كورسەتىپ بەردى. شارانىڭ تۇيىندەلەر تۇسىندا فورۋمنىڭ باستاماشىسى ءارى جوبانىڭ اۆتورى داريعا نازارباەۆا كەلەسى ەۋرازيالىق مەديا-جيىن «استانا ەكسپو-2017» الاڭدارىنىڭ بىرىندە وتەتىنىن جەتكىزدى.
ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ ەرەكشە بەلگىسى رەتىندەگى بۇل جيىن قازاقستاننىڭ حالىقارالىق ارەناداعى بەدەلىن بۇرىنعىدان دا بيىكتەتە تۇسۋگە وزىندىك ۇلكەن ۇلەس قوسىپ كەلە جاتقان ايرىقشا جارقىن ىستەردىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى.
تالعات رايىمبەك,
«ەگەمەن قازاقستان»
سۋرەتتەردى تۇسىرگەن
ەرلان وماروۆ,
«ەگەمەن قازاقستان»
