ەمتيحان

بۇرىننان اعالى-ىنىدەي ارالاس-قۇرالاس بولىپ كەلە جاتقان توق­تار اۋباكىروۆ كوكەممەن پاۆلو­داردىڭ «مويىلدى» شيپاجايىندا كەزدەسەم, بىرگە دەمالام دەگەن وي ءۇش ۇيىقتاسام تۇسىمە كىرمەگەن. كەزدەيسوقتىق پا, جوق الدە ءبىر تىلسىم كۇش ءبىزدى ادەيى جولىقتىرىپ تۇر ما, بىلە المادىم. ايتەۋىر, جاقسىلىققا جورىدىم. انشەيىندە ءبىر-ەكى ساعاتىن ازەر بولەتىن باتىر اعاتايىم تۋ­را ءبىر اپتا قولىما ەركىن ءتيدى. ۆەلوسيپەدپەن سەرۋەندەدىك, شار كوز­دەپ اتىپ, بيليارد وينادىق. وسى شيپاجايدا قازاقستاننىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن دەمالۋعا كەلگەن حالىق قوعاداي جاپىرىلدى. باتىر باۋىرلارىنىڭ قولىن الىپ, سالەمدەسكەندەرىنە ءماز. قازاعى بار, ورىسى بار, باسقا ۇلت وكىلدەرى بار عارىشكەر جەرلەستەرىن بولماي قولقالاپ, اشىق اسپان استىندا جاقىن تۇرىپ, جامىراي سۇراقتىڭ استىنا الدى. توقتار اعاتايىم وزىنە عانا ءتان اسكەري مىنەزبەن جاۋاپتارىن ناقپا-ناق, قىسقا دا نۇسقا, توتەدەن تۋراسىن ايتىپ, ەلىن رازى ەتتى. سوڭىنا قاراي جاۋابى ءارى وڭاي, ءارى قيىن ساۋال كولدەنەڭنەن قويىلدى. – توقتار اعا, بۇگىنگى جاستارعا كوڭىلى­ڭىز تولا ما؟ – دەپ توتەدەن ساۋال جولدادى ءبىر جاس جىگىت. – ءبارىمىز جاس بولدىق. قازىر «ول زامان باسقا, بۇگىنگى زا­مان باسقا» دەگەن ءبىر سىلتاۋ تاۋىپ ال­دىق. جاستاردى جامان ءبىر تەندەنتسيا ەڭسەرىپ بارا جاتىر. ول – بايۋ. قىمبات كولىك ءمى­نۋ, قوس قاباتتى ۇيدە تۇرۋ, ۇلدە مەن بۇلدەگە بولەنۋ جانە باسقا ماتەريالدىق يگىلىكتەرگە تۇنشىققانشا راحاتتانۋ. بۇل جاقسىلىققا اپارمايدى. اكەم مەن ەڭبەكتەپ جۇرگەندە قايتىس بولىپ, حات تانىمايتىن انام ءوسىردى. «بار بايلىعىڭ, يگىلىگىڭ, جاقسىلىق اتاۋلى بىلىمدە» دەپ قۇلاعىما قۇيدى بالا كۇنىمنەن. اۋىلدىڭ كىتاپحاناسىنداعى بۇكىل كىتاپتى بىلتە شامنىڭ جارىعى­مەن وقىپ, تاۋىسقان ەدىم. بۇگىنگە دەيىن, كىتاپ وقۋدى دوعارعام جوق. جاستار بايلىقتى ەمەس, ءبىلىمدى يگەرسىن. سوندا ناعىز ەل ازاماتى بولا الادى, – دەپ قايىردى باتىر اعامىز جاۋابىن. جۇرت جامىراي قول سوقتى. كوبى ويلاندى. تولعانعاندار دا از بولمادى. ويدى وي قوزعايدى. جاستار تۋرالى اڭگىمە ايتىلىپ قالعان سوڭ ەرىكسىز پالساپالىق اڭىز ءتىل ۇشى­نا ورالدى. اللا جۇماقتا ءجۇرىپ جا­زىقتى بولىپ قالعان ادام­اتامىز بەن حاۋانامىزدى جەرگە سىناققا تۇسىرگەن دەيدى. سودان بەرى جۇمىر جەردە جۇرگەن بۇكىل پەندە اتاۋلى كوزى جۇمىلعانشا سىناق تاپسىرادى. قايىرا جۇماققا ورالۋ ءۇشىن. سىناق كوپ-اق. بۇگىنگى ۇعىممەن قارابايىرلاندىرىپ «ەمتيحان» دەپ الايىق. مەكتەپ ءبى­تىرگەندەگى ەمتيحان, وقۋعا ءتۇس­كەن­دەگى ەمتيحاندار, عىلىمي اتاق قور­عاعانداعى, عىلىمي اتاق الارداعى ەمتيحاندار, بۇعان قازىرگى ەلۋ جاستى القىمداساڭ دا قىزمەتكە تۇرار الدىنداعى تەست-ەمتيحاندى قوسىڭىز. ءبىرشاما. ال, مۇنان دا قيىن ەمتيحاندار بار عوي. شىر ەتىپ جۇمىر جەرگە ءتۇسىپ, قاز تۇرىپ, قازداڭداي باسىپ, ەس جيىپ, ەتەك جاۋىپ, ات جالىن تار­تىپ مىنگەن ساتتەن باستاپ اتا-انا الدىنداعى سىناق, كىر جۋىپ, كىن­دىك كەسكەن تۋعان جەر مەن حالىق الدىنداعى سىناق شە؟ ەڭ قيىنى, اۋىرى ار الدىنداعى, ءوز ارىڭنىڭ الدىنداعى سىناق بولسا كەرەك. ال, توقتار اعامىز قاي سىناق­تان, قاي ەمتيحانىڭىزدان بولسىن سۇرىنبەك تۇگىلى, جۇرەگى بۇلك ەتپەگەن ازامات. ون جاسىندا اناسىنان جاسىرىنىپ بارىپ تەمىرجولدا جۇمىس ىستەپ, ون بەس جاسىندا اتى قۇرمەت تاقتاسى­نا جازىلىپ, وتباسىن اسىراعان. بۇگىنگى جاستارىڭىزدىڭ ىشىندە وتىزدا وردا بۇزباق تۇگىلى, ءالى اتا-انا­سىنىڭ موينىنا ەرتتەپ ءمىنىپ العاندار كوبەيىپ بارادى. توقتار اعامىز ءومىر العا تارتاتىن سىناق-ەمتيحاندارىڭىزدى وسىلاي ۇزدىك تاپسىرۋدى تەمىر­تاۋدا بالا كۇنىنەن جەتكىنشەك كەزىنەن باستاعان. – ارماۆير ۇشقىشتار دايار­لايتىن ۋچيليششەسىن ءبىتىرىپ, ءبىر­شاما ۋاقىت قيىر شىعىستا ءاس­­­كەري ۇشقىش, سىناقشى-ۇش­قىش بولعاننان كەيىن ءبىلىمىمدى كوتەرۋ ءۇشىن ماسكەۋدىڭ اۆياتسيا ينستيتۋتىنا وقۋعا ءتۇستىم. ۇمىتپاسام, ءۇشىنشى كۋرس بولۋ كەرەك. اەروديناميكا ساباعىنان بويى ەكى مەترگە جۋىق الپامساداي ل.ا.بەدەرجيتسكي دەگەن پروفەسسور لەكتسيا وقىپ جاتىر. امفيتەاتر ءتارىزدى كەڭ اۋديتوريادا شىبىن ىزىڭى ەستىلەردەي تىنىشتىق. تاقتاعا اەروديناميكاعا بايلانىستى چەرتەجدى سىزىپ تاستادى. ءبىر سىزىعى قاتە. شىداي الماي اتىپ تۇرىپ, «مىنا چەرتەج كۇيىندە جاسالعان ۇشاق قۇلايدى» دەپ قاتتىراق ايتىپ قالدىم, – دەپ ەسكە الادى توقاڭ سول ءبىر سىنعا ءتۇس­كەن ءساتىن. لەونيد اسكولدوۆيچ وسى اەروديناميكانىڭ جىلىگىن شا­عىپ, مايىن ىشكەن كسرو-داعى ءبىر­دەن-ءبىر بىلگىر عالىم ەكەن. ءوزى «اەروديناميكانى مەن عانا بەسكە بىلەمىن» دەيتىن كورىنەدى. ستۋدەنتتەرگە قاتال. ماتاناليز ءپانى ماتەماتيكتەرگە قالاي قيىن بولسا, اەروديناميكا ۇشقىشتارعا سونداي اۋىر ساباق ەكەن. ەمتيحان­نان ءۇش الىپ قۇلاماي شىقسا, قۋانادى ەكەن كانىگى ۇشقىشتاردىڭ ءوزى. اەروديناميكا اۋانىڭ جانە گازدىڭ قوزعالىسىن, سونداي-اق, سوندا قوزعالاتىن دەنەلەردى زەرت­تەيتىن عىلىم. – بۇل قايسىڭ, بىلگىشسىنىپ تۇر­عان, – دەپ پروفەسسور گۇر ەتە قا­لادى. – اۋباكىروۆ, جولداس پروفەسسور, – دەيدى توقاڭ. – مەن تاقتاعا چەرتەجدى ادەيى قاتە سىزدىم. قايسىڭ اڭعارادى دەپ. ەشقايسىڭ ۇندەمەيسىڭ. جا­رايدى, لەيتەنانت, ەمتيحاندى تەك قانا ماعان تاپسىراسىڭ, – دەپ پروفەسسور توقاڭنىڭ اۋسەلەسىن كورمەك بولادى. قيقار پروفەسسورعا قارسى كەلىپ قالعان توقتار ءۇشىن بۇكىل دەكانات ۋايىمدايدى. ءبارى قازاق­تىڭ جاس ۇشقىشىن جاقسى كورەدى ەكەن. اسىرەسە, دەكانى ابىگەر بولادى. «ول قاتال, سەنى ەمتيحاندا قايتسە دە قۇلاتادى. سوندىقتان بە­دەرجيتسكي ەمتيحان كەزىندە شى­عىپ كەتكەندە, تەز كىرىپ, بي­لە­تىڭە دايىندالماي-اق جاۋاپ بەر» دەپ توقاڭدى ازىرلەپ قويادى. سولاي بولادى دا. بيلەتتى الىپ, جاۋاپ بەرۋگە ءازىر ەكەنىن ايتقاندا تۋ سىرتىنان پروفەسسور گۇج ەتە قالادى. – ال, اۋباكىروۆ, مىقتىسىڭ عوي. دايارلىقسىز جاۋاپ بەر, – دەپ قا­راپ تۇر ەكەن. توقاڭ ساسپايدى. «كەلسەڭ كەل» دەگەندەي وتىرا قالىپ, جاۋاپ بەرە باستايدى. باتىر اعامىز ءوزى ايتقانداي اەروديناميكا­نى جا­سىنان, ءتىپتى, قاراعاندىداعى اەروكلۋبتا جۇرگەندە, ۇشقىشتار ۋچيليششەسىندە وقىعاندا جانىنا جاقىن تارتقان, جاقسى كورەتىن ءپانى ەكەن. سونىمەن نە كەرەك پروفەسسور توقاڭدى ابدەن تەكسەرەدى. وقۋ باعدارلاماسىندا بارىن دا, جوعىن دا سۇراپ, اەروديناميكانىڭ بۇكىل ۇڭعىل-شۇڭعىلىن زەردەلەتەدى. اقىرى, ابدەن كوڭىلى تولعان قاتال پروفەسسور سىناق كىتاپشاسىنا «بەستى» قونجيتىپ, كەلەسى ەكى بەتىنە دە الدا وقيتىن ەكى كۋرس ءۇشىن دە, ۇزدىك باعانى قويىپ بەرەدى. – اۋباكىروۆ, قالعان ەكى كۋرستا اەروديناميكا ساباعىنا كەلمەي-اق قوي. ءبارىن ءبىلىپ تۇرسىڭ. ستۋ­دەنتتەرگە قازىر ساباق بەرۋگە ءبىلى­مىڭ جەتەدى, – دەپ ارقاسىنان قاعىپ, قاتتى ريزا بولىپتى. توقتار اعامىزدىڭ ەمتيحانى مۇنىمەن بىتە قويمايدى. دوك­تور­لىق ديسسەرتاتسياسىن ماسكەۋ­دە قورعاعاندا دا باتىر قازاق­قا ءتان قايسارلىعى مەن تەكتىلىگىن كور­سەتەدى. ءوزى ەسكە العانداي ديسسەرتاتسيا اۋەلى رەسەي عىلىم اكا­­­­دە­­مياسىندا قورعالۋعا ءتيىس ەكەن. اياق استىنان وزگەرىپ, رەسەي قورعانىس مينيسترلىگىنىڭ باس شتابىندا سىناق الىناتىن بولادى. بەلگىلى جاعداي. تاقىرىبى – اسكەري قۇپيا. قازاقستان تاۋەلسىزدىك العان العاشقى جىلدار. كەزەك كۇتىپ وزىمەن بىرگە ورىستىڭ ەكى گەنەرالى تۇر ەكەن. توقتاردى كوزدەرىنە ىلمەيدى. اقىرى ەكەۋى دە مەملەكەتتىك كوميسسيادان پۇ­شايمان بولىپ, قارا تەرگە ءتۇسىپ, نارتتاي قىزارىپ شىعادى. توقاڭ كىرەدى. كوميسسيا توراعاسى: «ءيا, گەنەرال اۋباكىروۆ, جاڭاعىلارداي ءسىزدىڭ ديسسەرتاتسياڭىزدى كىم جازىپ بەردى؟» – دەپ كەكەتەدى. – چتو ۆى سەبە پوزۆولياەتە, – دەپ توقاڭ نايزاعايدىڭ وتىنداي جانارىن الگىگە قاداپ, قاتتى اشۋلانادى. استامسىعان كوميسسيا توراعاسى توقاڭدى تاقتاعا شاقىرادى. تاقتا ءتورت مەتردەي بولسا كەرەك. بىزگە بەيماعلۇم تەك وسى ەكى سالانىڭ ماماندارى عانا بىلەتىن تەڭدەۋلەر, فورمۋلالار, چەرتەجدەر جىپىرلاي تولادى تاقتاعا. ۇشاتىن-قو­ناتىن, ءبىر سوزبەن ايتقاندا, كوكتە سامعايتىن تەحنيكانىڭ بىلگىرلەرى, گەنەراليتەت, عۇلاما عالىمدار قول شاپالاقتايدى. شوفەرلەردىڭ اراسىندا ءازىل-شىنى ارالاس ءبىر اڭگىمە بار. اۆ­­­تو­ماشينانى جۇرگىزگەنمەن كاردانى مەن كاربيۋراتورىنىڭ قايدا ەكەنىنەن بەيحابار, ءوز ماشيناسىن جوندەپ الۋدى بىلمەي­تىن جۇرگىزۋشىلەردى «لەتچيك» دەپ قاعىتاتىن. توقاڭ دىبىستان جىلدام ۇشاتىن جويعىش ۇشاعىڭنىڭ ءار دەتالىنىڭ ءدىرىلىن, موتورىنىڭ ءۇنىن بۇكىل وركەسترىنىڭ توگىلتكەن اۋەنىن قاتەلەسپەي ايىرىپ تۇراتىن ايگىلى ديريجەردەي جازباي تانىپ قانا قويماي تەورياسىن جىلىكتەپ, عىلىمي تۇرعىدا مۇشەلەپ بەرگەن. ۇشاقتى زەڭگىر كوكتە ارمانسىز قالىقتاتىپ, قاجەتىندە زاۋ­لاتىپ جەرگە شۇيىلتەتىن, اسپانعا سامعاتاتىن قىرانداي قاناتىمەن ۇشىرىپ, قۇيرىعىمەن قوندىراتىن قابىلەتى قانداي ەكەنىن وسىلاي دالەلدەگەن. بۇل دا وڭاي سىناق ەمەس. ال جۇمىر باستى پەندەنىڭ ەكىنىڭ ءبىرىنىڭ, ەگىزدىڭ سىڭارىنىڭ الدىنا كولدەنەڭىنەن جولىعا قوي­مايتىن ەڭ قيىن سىناق, ەڭ اۋىر ەمتيحان بار. توقاڭ وعان قارسى ءوزى بەل بۋىپ تالاي رەت بارعان. ول – ارانىن اپانداي اشقان اجال سىناعى. جانىندا جۇرگەنىمدە ءسوز اراسىندا وزىمەن قاتار ۇشىپ, بىرگە جۇرگەن جيىرما شاقتى سىناقشى-ۇشقىشتىڭ قازا تاپقانىن ايتىپ قالعانى بار. وندىرىسكە بەرىلۋگە ءتيىس جانە كونسترۋكتسياسى مۇلدە جاڭارتىلعان جويعىش ۇشاقتاردىڭ 50 ءتيپىن مايلاپ, سايلاپ دەگەندەي سىناقتان وتكىزىپ بەرگەن. تالاي رەت قۇلاپ كەلە جاتقان ۇشاقتى تاستاپ, كاتاپۋلتپەن سەكىرىپ كەتۋگە بولاتىن جاعدايدا باسىن ولىمگە بايلاپ, تەحنيكانى امان الىپ قالعان. ءتىپتى, جەردەن بۇيرىق بەرىلسە دە توقتار اعامىز جانكەشتىلىكپەن اقاۋلى ۇشاقتى امان قوندىرعان. ءوزى عۇمىرى ءتىس جارمايدى بۇل تۋرالى. «شىبىن جانىن شۇبەرەككە ءتۇيۋ» دەگەن وسىنداي-اق بولار. بەيبىت زاماندا كسرو جايدان-جاي «كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى» اتا­عىن بەرمەيدى. ونىڭ ۇستىنە قازاق جازىق­سىز قارالانعان جەلتوقسان كوتەرىلىسىنەن كەيىن. توقتار اعامىزدىڭ بۇكىل ءومىرى ەمتيحان. جەتپىسكە جەتكەنشە ەشقايسى­نان سۇرىنبەپتى قازاعىنىڭ باعىنا قاراي. قىرانمەن بىرگە قياعا قارايتىن توقتار اۋباكىروۆتىڭ ەسىمى الەم­دەگى حاس (اس) ۇشقىشتاردىڭ ال­دىڭعى قاتارىندا ۆاشينگتوندا تاسقا قاشالىپ جازىلعان. ەندى الاشىنىڭ ماڭدايىنا, جاس­تارى­نىڭ تاڭدايىنا, نايزاداي نا­مىس­تارىنىڭ ۇشىنا, جۇرەك­تەرىنىڭ تۇبىنە ۇلكەن ارىپتەرمەن جازىلاتىن ۋاقىتى بولدى. توقاڭ سونى كورسە ەكەن دەپ تىلەيمىن. ماعاۋيا سەمباي, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى