قازاق مادەنيەتى مەن ونەرى اۋىر قازاعا ۇشىرادى. 2011 جىلى 8 اقپاندا اتى اڭىزعا اينالعان ءانشى, كسرو جانە قازاقستاننىڭ حالىق ءارتىسى, حالىق قاھارمانى روزا ءتاجىبايقىزى باعلانوۆا 90 جاسقا قاراعان شاعىندا دۇنيە سالدى.
روزا باعلانوۆا قىزىلوردا وبلىسىنىڭ قازالى قالاسىندا 1922 جىلى تۋعان. ول قىزىلوردا پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىندا وقىعاننان كەيىن 1941 جىلى تاشكەنت فيلارمونياسى ءان-بي ءانسامبلىنىڭ ءانشىسى بولدى. ر.باعلانوۆا بۇل ءانسامبلدىڭ قۇرامىندا ۇلى وتان سوعىسى كەزىندە مايدان دالاسىندا ءان سالدى, ماسكەۋ تۇبىندە شايقاسقان پانفيلوۆشى جاۋىنگەرلەر الدىندا كونتسەرت قويدى, 1945 جىلى 9 مامىردا بەرلين قالاسىنداعى جەڭىسكە ارنالعان كونتسەرتكە قاتىستى. ونىڭ ورىنداۋىنداعى «كەستەلى ورامال», «اح, سامارا, گورودوك» اندەرى ەل اراسىندا ەرەكشە تانىمال بولدى.
1947-1949 جىلدارى ول اباي اتىنداعى قازاق وپەرا جانە بالەت تەاترىنىڭ ءانشىسى, 1949-1960 جىلدارى قازاق فيلارمونياسىنىڭ ءسوليسى بولدى. ر.ت.باعلانوۆا كەيىنگى 50 جىل عۇمىرىندا «قازاقكونتسەرت» شىعارماشىلىق بىرلەستىگىمەن بايلانىسىن ۇزبەدى.
روزا تاجىبايقىزى قازاقتىڭ ءان ونەرىن دامىتۋعا ايرىقشا اۋقىمدى ۇلەس قوستى. ونىڭ رەپەرتۋارىندا قازاقتىڭ حالىق اندەرى, قازىرگى كومپوزيتورلاردىڭ شىعارمالارى, الەم حالىقتارىنىڭ – ورىس, وزبەك, تاجىك, ۋكراين, گرۋزين, ءازىربايجان, قىرعىز, كورەي, پولياك, ۆەنگەر, قىتاي, موڭعول, ءۇندى حالىقتارىنىڭ اندەرى ۇيلەسىمدى كورىنىس تاپتى.
اسا تانىمال ەسترادا ءانشىسى روزا باعلانوۆا قازاق ونەرىن شەتەلدەردە تانىستىرىپ ءارى ناسيحاتتاي وتىرىپ, بەلسەندى گاسترولدىك قىزمەت جۇرگىزدى. ول ماسكەۋدە وتكەن بۇكىلوداقتىق ەسترادا انشىلەرىنىڭ ەكىنشى كونكۋرسىنىڭ ديپلومانتى, بۋحارەستە وتكەن جاستار مەن ستۋدەنتتەردىڭ II بۇكىلدۇنيەجۇزىلىك فەستيۆالىنىڭ لاۋرەاتى بولدى. وسى فەستيۆالدە حالىق اندەرىن ورىنداعانى ءۇشىن ارنايى سىيلىق يەلەندى.
روزا باعلانوۆا ەلىمىزدىڭ مادەنيەتى مەن ونەرىن دامىتۋعا قوسقان زور ۇلەسى ءۇشىن حالىق قاھارمانى اتاعىنا يە بولدى, لەنين, ەڭبەك قىزىل تۋ جانە حالىقتار دوستىعى وردەندەرىمەن ماراپاتتالدى, تاۋەلسىز «تارلان» سىيلىعىن يەلەندى.
ايگىلى ءانشىنىڭ جارقىن بەينەسى ءبىزدىڭ جۇرەگىمىزدە ماڭگى ساقتالادى.
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇكىمەتى.
قازاقتىڭ عانا قايعىسى ەمەس
ر
وزا اپامىز ءتىرى كەزىندە اپا دەپ ايتقىزبايتىن. جارىقتىق, توقسان جاسىن كۇتىپ وتىرعاندا كەتە قالدى, سول ءبىر ارمان جاسقا جەتە الماي قالدى. اپايدىڭ توقسان جاسىن ءبارىمىز دە كۇتىپ ەدىك, امال قانشا, وسىنداي قايعىلى وقيعاعا تاپ بولدىق. ارينە, قيمايتىن جاندى قارا جەرگە بەرۋ قيىن.
روزا اپامىز سۇلۋلىقتى سۇيەتىن ەرەكشە جارالعان ادام ەدى. ول كىسى ەلدىڭ بارىنەن ەرەكشە بولاتىن. ءوزىن ونەرىمەن, دارالىعىمەن بار ەلگە تانىتتى. اسىرەسە, 50-60 جىلدارى ول كىسىنىڭ داڭقى جەر جارىپ تۇردى. قازاقستان, رەسەي, بۇكىل كەڭەس وداعىنا اتاعى جايىلىپ تارادى. روزا ءتاجىبايقىزىن ماسكەۋدە وتە جاقسى كورەتىن. كوپتەگەن گاسترولدىك ساپارلارمەن سول جاققا باراتىن.
مەنىڭ ەسىمدە قالعان ءبىر وقيعا مىناداي. 50-جىلداردىڭ اياق شەنى. فيلارمونياعا جەكە ءانشى بولىپ العاش بارعان كەزىم بولاتىن. روزا تاجىبايقىزى سوندا ءبىر گاسترولدەن ورالىپ كەلدى. سول كەزدە فيلارمونيا ۇجىمىنا جالاقى بەرۋگە بانكتە اقشا جوق ەكەن. سوندا فيلارمونيانىڭ ءبىر ايلىق بۇكىل جالاقىسىن روزا اپايدىڭ ءوزى قالتاسىنان بەرگەنى ەسىمدە. بۇل جاي دا ول كىسىنىڭ كەڭپەيىلدىلىگىن, دارحاندىعىن بىلدىرسە كەرەك. كيىم كيىسى, ءوزىن ۇستاۋ مانەرى, بەكزاتتىعى, ءسان-سالتاناتى سول كەزدىڭ وزىندە وتە جوعارى بولاتىن.
ءبىر قىزىعى, كەيىن كوپ ادامدار مەنى روزا تاجىبايقىزىمەن شاتاستىرىپ الىپ ءجۇردى. ماعان بىرەۋلەر روزا باعلانوۆا دەسە, ول كىسىگە بيبىگۇل ءتولەگەنوۆا دەيتىن كورىنەدى. روزا اپاي وسى جايعا ك ۇلىپ قويۋشى ەدى. ءبىر ايتاتىن نارسە, حالقىنىڭ ارداقتى ءانشىسى ەلىنە ەركەلەدى. ونىڭ ەركەلىگىن حالقى دا كوتەردى. ونەرى جونىندە ايتساق, بۇل كىسى ەسترادا سالاسىندا ءالەمنىڭ ەڭ تالانتتى ءانشىلەرىمەن تەڭدەس, ەرەكشە دارىن ەدى. مۇنى روزا ءتاجىبايقىزىنىڭ وزىنە دە ايتاتىنمىن. ءوز قۇلاعىممەن ەستىگەن, ءوز كوزىممەن كورگەن جاعداي سول, ول كىسىنىڭ داۋىسى ميكروفونسىز-اق فيلارمونيانىڭ زالىندا بولسىن, وپەرا تەاترىنىڭ زالىندا بولسىن كەڭىستىكتى كەرنەپ كەتەتىن. ءبارىمىز, ەندى كونتسەرتكە قاتىسامىز عوي, سوندا روزا ءتاجىبايقىزى ءاندى ميكروفونسىز ايتاتىن. بۇعان دا جۇرەك كەرەك, شىنايى داۋىس كەرەك. قازىرگى ءانشىلەر ميكروفوننان ءبىر ەلى ايرىلمايدى عوي.
ءيا, روزا تاجىبايقىزى ءوزىنىڭ شىعارماشىلىق ەڭبەگىمەن حالىقتىڭ كوڭىلىن كوتەردى, جان-جۇرەگىن جادىراتتى, ەلگە قۋانىش سىيلادى. وسى جۋىردا عانا مەن ءبىر ۇلكەن تويدا بولىپ, ءبىر سوعىس ارداگەرىمەن قاتار وتىرعانىم بار. سوندا كەۋدەسىندە وردەن-مەدالدارى ساۋدىراعان الگى كىسى: «وي, روزا اپاي ءبىز مايداندا جۇرگەندە كەلىپ ءبىر ساعات كونتسەرت قويىپ, ءان شىرقاپ بەرگەن ەدى. سودان كەيىن رۋحىمىز كوتەرىلىپ, سونداي كوتەرىڭكى كوڭىلمەن اتويلاپ شابۋىلعا شىققانىمىز ءالى ەسىمنەن كەتپەيدى» دەپ روزا تاجىبايقىزىن كوتەرە, قۇرمەتتەي سويلەگەنىنە ىشتەي قۋانىپ ەدىم.
ارينە, حالىق روزا باعلانوۆا دەسە, ىشكەن اسىن جەرگە قويىپ, وتە قاتتى سىيلايتىن. ول كىسىنىڭ ومىردەن ءوتۋى ونەر ادامدارى ءۇشىن عانا ەمەس, بۇكىل قازاق ءۇشىن, قازاقستان ءۇشىن دە اۋىر شىعىن, ۇلكەن قايعى. سونىمەن بىرگە تمد حالقى دا روزا اپامىزدى جوقتايدى دەپ بىلەمىن. سەبەبى, ول كىسىنىڭ ءانىن بۇكىل كەڭەس وداعىنىڭ حالقى جاقسى كورەتىن, «اح, سامارا, گورودوگىن» ءسۇيىپ تىڭدايتىن.
نە ىستەيمىز, دۇنيەگە كەلمەك بار, كەتپەك بار. جاقسى ۇل ءوسىردى. حالقىنىڭ الدىندا سىيلى بولدى. قايدا بارسا دا, حالقى ونى ءاركەز قۇراق ۇشىپ قارسى الدى. توپىراعى تورقا بولسىن, جاتقان جەرى جايلى, يمانى سالامات بولسىن.
بيبىگۇل تولەگەنوۆا, كسرو حالىق ءارتىسى.
ۇلى ءانشىسى ەلىمنىڭ
ول دارا ەدى
سوڭعى ايلارداعى قازالاردىڭ ءبارى جانىمدى سىزداتادى. قازاق ءمادەنيەتى مەن ونەرىنىڭ جارىق جۇلدىزدارى ەسكى جارانى ۇمىتتىراتىنداي اراعا ۋاقىت سالماي-اق, بىرىنەن سوڭ ءبىرى سونۋدە. بىراق, تابيعاتتىڭ زاڭدىلىعىنا قالاي قارسى تۇراسىڭ؟ ءبارىمىز توپىراقتان جاراتىلدىق, توپىراققا قايتامىز... ەندى, مىنە, روزادان ايرىلدىق. بۇل قازا دا مەنىڭ جانىمدى قينايدى. ويتكەنى, تانىس-ءبىلىس, دامدەس-تۇزداس بولدىق. روزانى وتكەن عاسىردىڭ سوناۋ 57-58 جىلدارىنان بەرى بىلەم. ونىڭ داۋىسىنىڭ تەمبرى قانداي ەدى؟! قازاقتىڭ ءان ونەرىنىڭ تاريحىندا روزا سياقتى ءانشى بولا قويدى ما ەكەن؟ ونى ايتۋ قيىن. ءبىز ءبارىمىز الدىمەن كۇلاشتى ماقتايمىز. اقيقاتىن ايتۋ كەرەك, كۇلاشتىڭ اكتريسالىعى باسىم بولاتىن. ال, سوعىس ۋاقىتىندا ەلىمىزگە وزبەكستاننان كەلگەن وندىردەي جاس قىز قازاق ساحناسىنىڭ جارىق جۇلدىزىنا اينالدى. ول قازاقتىڭ دا, وزبەكتىڭ دە, ورىس پەن پولياكتىڭ دا, باسقا كوپتەگەن ۇلتتىڭ تىلىندە ءان سالا بىلەتىن. كەيىننەن روزاعا ەلىكتەيتىن, روزاعا ۇقساعىسى كەلەتىن جاستار كوبەيدى. امال نە, ول جالعىز ەدى! 58-59 جىلدارى مەنىڭ «تاڭ سامالى» دەگەن ءانىم شىقتى. ونىڭ العاشقى ورىنداۋشىسى روزا بولاتىن. سول اننەن كەيىن مەنى «تاڭ سامالىم» دەپ ەركەلەتىپ كەتىپ ەدى. وسى ءاندى كەيىن دە تالاي ءانشى ايتىپ ءجۇر. بىراق روزاداي قايدان بولسىن؟! ەڭ الدىمەن, باعلانوۆاداي تالانت وتە سيرەك تۋىلاتىنىن ايتۋ كەرەك. جاتقان جەرى جايلى, توپىراعى تورقا بولسىن! يمانى وزىنە سەرىك بولعاي! ەركەعالي راحماديەۆ, قازاقستاننىڭ ەڭبەك ەرى.ءۇنى كەتپەس قۇلاقتان
ارداگەر ءانشىمىز روزا باعلانوۆانىڭ و دۇنيەلىك بولعان حابارىن ەستىپ, ءبىرتۇرلى مۇڭايىپ وتىرمىن. جارتى عاسىردان استام سىيلاس, سىرلاس بولعان دوسىم ەدى. كەزىندە مەنىڭ قاتىسۋىممەن جازىلعان اندەردى ورىنداپ, جۇرتقا جايدى. اۋەزوۆكە ۇناعان, ەلگە بەلگىلى «اقماڭدايلىم» مەن «اقسۇڭقارىمدى» العاش شىرقاعان ءانشى ەدى. ەكەۋىنىڭ دە ولەڭى مەنىكى عوي, ءشامشى قالداياقوۆتىڭ انىنە جازىلعان. ايتا بەرسە, روزانىڭ ءومىرىنەن ەستە قالعان ونەگەلى اڭگىمەلەر كوپ. شىعارماشىلىق جونىمەن ىنتىماقتاسىپ, عاجايىپ انشىلىگىن سىيلاپ, كۇندەلىكتى ومىردە ارالاسىپ-قۇرالاسىپ تۇردىق. سۇلۋلىقتى كەرەمەت جاقسى كورەتىن, جان دۇنيەسى كاۋسار بۇلاقتاي تازا ەدى. ءبىز سوعان قىزىعاتىنبىز. قازاقشا تاربيەلەنگەن, ونەگەلى, كورگەندى ادام بولاتىن. حالىق روزانى ەشقاشان ۇمىتپايدى, ءوز ۋاقىتىمەن ۇندەسكەن, زامانىمەن بىرگە جارقىلداپ شىرقاعان ونىڭ ونەرىنە بولاشاقتا دا راحمەتىن ايتاتىن بولادى. ءسوز جوق, روزا تاجىبايقىزى قازاقتىڭ ۇلى ءانشىسى. كەلەشەكتە ونىڭ جۇرەكتەردە وشپەيتىن ءۇنى قالعان عاجايىپ مۇراسىن ناسيحاتتاي بەرگەنىمىز ابزال. روزا تۋرالى ۇلكەن سوزدەر دە ايتىلۋى كەرەك دەپ بىلەمىن. تۋعان حالقىن الپىس جىلدان استام ۋاقىت انمەن تەربەگەن اقماڭداي ءانشىمىزدىڭ توپىراعى تورقا, ارتى كەنىش, الدى پەيىش بولسىن. مۇزافار الىمباەۆ, قازاقستاننىڭ حالىق جازۋشىسى.ۇلت ەستراداسىنىڭ بايتەرەگى بولاتىن
ءومىر وزەن ءوز ارناسىندا بۋىرقانىپ جاتىر.
تالاي تاۋ-تاستى جارىپ ءوتىپ, تالاي بوگەتتەردى بۇزىپ, العا اعۋدا. جەزتاڭداي ءانشى اپامىز روزا تاجىبايقىزىنىڭ دا ونەردەگى ءومىرى كەڭ ارنالى تاۋ وزەنىندەي ەدى. دەگەنمەن, ۋاقىت شىركىنگە ەش قايران جوق. كۇركىرەپ تاسىعان وزەن دە, سىلدىراپ اققان بۇلاق تا تۇگەسىلەدى. تاس تا ۇگىلەدى, تاۋ دا شاعىلادى ەكەن. سول سەكىلدى ەكى اياقتى پەندەنىڭ دە تالقانى تاۋسىلارى حاق.
قازاقستاننىڭ جانە كسرو حالىق ءارتىسى, حالىق قاھارمانى روزا ءتاجىبايقىزىمەن مەن 1968 جىلدان تانىسپىن. سول كىسىنىڭ انسامبلىمەن العاش رەت ارمەنيا جەرىنە گاسترولدىك ساپارمەن بارعانىمىز ءالى ەسىمدە. ءارقاشان جۇمىسىنا ۇقىپتى, تياناقتى قارايتىن اپامىز تالاي ونەر ادامىنا ۇلگى بولدى. 1960 جىلى ىرگەسى قالانعاننان بەرى مەملەكەتتىك «قازاقكونتسەرت» گاسترولدى كونتسەرت بىرلەستىگىنىڭ جەتەكشى ءانشىسى بولدى. ەسىمى تورتكۇل دۇنيەگە جايىلعان روزا تاجىبايقىزى ءان الەمىندە ءۇش-ءتورت ۇرپاققا ونەگە بولعان ءىرى تۇلعالاردىڭ بىرەگەيى بولىپ قالماق. بۇگىن قازاق ەستراداسىنىڭ تۋىن كوتەرگەن بايتەرەگى قۇلادى. قاتارىمىزدا جوقتىعى جانىمىزعا باتادى. مارقۇمنىڭ رۋحى تىنىش, توپىراعى تورقا بولسىن!
التىنبەك قورازباەۆ, قازاقستاننىڭ حالىق ءارتىسى, «قازاقكونتسەرت» كب ديرەكتورى.
عاسىردا ءبىر تۋاتىن تالانت
روزا اپامىزدىڭ دۇنيەدەن وتكەنى تۋرالى حابار قاتتى ءتيدى. ءسىرا, بارلىق قازاققا سولاي اسەر ەتكەن شىعار دەپ ويلايمىن. ول كىسىنىڭ ورنى بولەك ەدى عوي. ونى بىلمەيتىن قازاق جوق دەپ ەسەپتەيمىن. ونىڭ داۋىسىن ەستىگەن ادام ۇمىتپايدى. مەنىڭ ءوزىم دە ول كىسىنىڭ داۋىسىن العاش ەستىگەننەن كەيىن-اق ۇمىتقان ەمەسپىن. جانە مەنىڭ ومىرىمە بەتبۇرىس جاسادى. بۇرىن بالالىق اسەرمەن ينجەنەر بولۋدى ارمانداسام, بۇدان كەيىن ونەر جولىن ءبىرجولا تاڭداۋىما اسەر ەتتى. وسى جولدا روزا تاجىبايقىزىمەن كوپ كەزدەستىك, كوپ عيبراتىن كوردىك. ۇلى ءانشىنىڭ ورىنداۋشىلىق ونەگەسى ءبۇكىل قازاق انشىلەرىنىڭ بارىنە اسەر ەتتى دەپ ايتۋىمىز كەرەك. سونىمەن بىرگە, روزا اپاي مەنىڭ كومپوزيتورلىق قىزمەتىمە دە يگى ىقپال ەتكەن ادام. مەنىڭ اندەرىمدى ورىنداي وتىرىپ, جاڭا شىعارماشىلىق شابىتقا جىگەرلەندىردى دەپ ەسكە الام. «اسىل ارمان» اتتى ءانىمدى ول كىسىدەي ورىنداعان ادام جوق. سونى تىڭداعان سايىن تەبىرەنەر ەدىم. «ادەمى-اۋدى» قالاي شىرقار ەدى! جالپى, روزا باعلانوۆا تالاي قازاق كومپوزيتورلارىنىڭ باعىن اشقان ءانشى. ول كىسىگە تالايىمىز قارىزدارمىز. روزا باعلانوۆانىڭ انشىلىك شەبەرلىگى تۋرالى ۇزاق ايتۋعا بولادى. ول كىسىدەي ءاننىڭ مازمۇنىن تەرەڭ اشىپ ايتاتىن ءانشى سيرەك. ءسوزدى قانداي تازا ايتاتىن! انشىلىگى ءوز الدىنا, ازاماتتىق كەلبەتى قانداي ەدى. باسقالارعا قامقور بولىپ جۇرەتىن. ۇلى ءانشى, ۇلكەن ازامات وزدى ومىردەن. بىراق جۇرەگىمىزدە داۋىسى قالدى, ۇلكەن مۇراسى قالدى. سوعان شۇكىرشىلىك ەتەمىز. ەسكەندىر حاسانعاليەۆ, قازاقستاننىڭ حالىق ءارتىسى.مەنى روزا اپامداي ءانشى بولسىن دەگەن ەكەن...
قازاقتىڭ ءبىرتۋار ءانشىسى باعلانوۆا روزا اپامىزعا ۇقساعان جۇلدىز بولسىن دەپ, ءانشى بولسىن دەپ, وسى اپاما ۇقساۋىمدى تىلەپ, اتا-انام مەنىڭ اتىمدى روزا دەپ قويىپتى. ول كەزدە, ياعني مەن تۋعان جىلى اپامىزدىڭ ەسىمى ءبۇكىل قازاقستانعا, بۇكىل كەڭەس وداعىنا, ءتىپتى شەتەلدەرگە ايگىلى بولىپ, جۇلدىزى وتە جارقىراپ تۇرعان كەزى عوي. جالپى, قازاق حالقى ىرىمشىل حالىق قوي. جاقسى ادامدارعا جاناسقاندى ىلعي جاقسىلىققا جورىپ, سوعان ۇقساسىن دەپ ىرىمداپ, ارقاشاندا بالالارىنا ءبىر ايگىلى ەسىمدەردى بەرىپ جاتادى. ەسىمىم روزا دەپ اتالعانىنا قۇدايعا ءشۇكىر. مىنە, قازاق ونەرىندە انشىلىك جولمەنەن 35 جىل ساحنادا ءجۇرمىن. اپامىزبەن ساحناعا تالاي رەت بىرگە شىعىپ, ونەر كورسەتىپ, ءان شىرقادىق. حالقىنا ەركەلەي بىلگەن, ءبىز سياقتى كەيىنگى جاستارعا ءتالىم-تاربيەسى مەن ونەگەسىن كورسەتە بىلگەن اسا تالانتتى اپامىزدى وتە قۇرمەتتەيمىن, سىيلايمىن. روزا اپايدىڭ ءبارىمىز كۇتىپ جۇرگەن توقسانىنا جەتپەي بۇل ءدۇنيەدەن اتتانىپ كەتكەنى قانداي وكىنىش. بىراق ول كىسى قازاق ءانىنىڭ بۇلب ۇلى بولىپ حالىقتىڭ ءجۇرەگىندە ماڭگىلىك قالادى. ءانى, ەشكىمگە ۇقسامايتىن داۋىسى, قازاق مۋزىكاسىنا قوسقان ۇلەسى, قازاق مۋزىكاسىنداعى ورنى, انشىلىك ونەردەگى ورنى ەڭ جوعارى دەڭگەيدە, ءبىرىنشى ساتىدا تۇرادى. روزا رىمباەۆا, قازاقستاننىڭ حالىق ءارتىسى.
