بۇل ۇلتتىق رەفورمانىڭ ەڭ وزەكتى جانە كۇردەلى بۋىنى
ساياسي عىلىمدار دوكتورى, پروفەسسور ءناۋبات قاليەۆپەن اڭگىمە
– ءناۋبات اعا, «ۇلت جوسپارى – قازاقستاندىق ارمانعا باستايتىن جول» دەگەن تاقىرىپتا جارىق كورگەن باعدارلامالىق ماقالاسىندا ەلباسى ەل ىشىندە جۇرگىزىلۋى ءتيىس ءبىرقاتار رەفورمالار جايىندا ءسوز قوزعايدى. سولاردىڭ ءبىرى – مەملەكەتتىك قىزمەت توڭىرەگىندەگى رەفورما. ياعني, الداعى ۋاقىتتا «مەملەكەتتىك قىزمەت تۋرالى» جاڭا زاڭ نەگىزىندە مەملەكەتتىك اپپاراتتىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ قولعا الىنباق. بۇل قالاي جۇزەگە اسۋى مۇمكىن؟
– بەس ۇلتتىق رەفورمانىڭ ىشىندەگى ەڭ وزەكتىسى, ەڭ كۇردەلىسى, نەگىزگى بۋىنى – جاڭا مەملەكەتتىك اپپاراتتى قالىپتاستىرۋ ەكەنىندە داۋ جوق. ەگەر ءدال وسى ماسەلەنى ءبىزدىڭ مەملەكەتتىك باسقارۋ ينستيتۋتتارى پرەزيدەنت ستراتەگيالارىندا انىقتالىپ, تۇجىرىمدالعانداي, ويداعىداي تەز جانە ءتيىمدى شەشسە, ول وزىمەن بىرگە باسقا رەفورمالاردى دا شەشۋدىڭ, جۇزەگە اسىرۋدىڭ ناقتى ءارى اسا قۋاتتى تەتىگى بولا الادى. ياعني, وسىدان 80 جىلداي بۇرىن, كەڭەس كەزەڭىندە ايتىلعان: «ءبارىن دە كادرلار شەشەدى!» دەگەن بەلگىلى قاعيدات بۇگىندە, جاڭا زاماندا بۇرىنعىدان دا وزەكتى ءارى اۋقىمدى بولىپ تۇر.
ءسىزدىڭ مەملەكەتتىك قىزمەتتىڭ تيىمدىلىگى تۋرالى سۇراعىڭىزعا تىكەلەي جاۋاپ بەرۋدەن بۇرىن مىنا ءبىر ماسەلەگە توقتالا كەتۋدى ءجون كورىپ وتىرمىن. قاي زاماندا دا قاي مەملەكەتتىڭ الدىندا مەملەكەتتىك باسقارۋ ماشيناسىن قالىپتاستىرۋ, ونىڭ ىرعاقتى, ىركىلىسسىز ەل مەن ۇلتتىڭ مۇددەسىنە قىزمەت ىستەۋىن قامتاماسىز ەتۋدىڭ كۇردەلى پروبلەمالارى تۇرادى. تاۋەلسىزدىك العان كۇننەن باستاپ ءبىزدىڭ مەملەكەتىمىزدىڭ الدىنداعى ول مىندەت, مىنە, شيرەك عاسىر بويى, مەنمۇندالاپ تۇر جانە ۇنەمى جاڭا تالاپتارمەن كۇردەلەنىپ, جاڭا دەڭگەيدە كۇن تارتىبىنە قويىلىپ كەلەدى. وسى جولدا, ءسوز جوق, 1998 جىلعى «مەملەكەتتىك قىزمەت تۋرالى» زاڭ ماڭىزدى كەزەڭ بولعانى ءسوزسىز. ول زاڭ بەلگىلى مولشەردە ءوز ميسسياسىن ورىندادى. ال ەندى شيرەك عاسىرعا جۋىق مەملەكەتتىك باسقارۋ تاجىريبەسىنىڭ جاعىمدى دا جاعىمسىز تاجىريبەسىنە سۇيەنىپ, اياققا تۇساۋ بولعان كەدەرگى-قاتەلىكتەرگە قايتا ءسۇرىنبەۋ, ولارعا جول بەرمەۋ – بۇگىنگى باسقارۋشىلاردىڭ ماڭىزدى مىندەت-پارىزى. بۇدان بىلاي, بايىرعى كەدەرگىلەر مەن ءبىلىكسىزدىكتەرگە قايتا-قايتا ءسۇرىنىپ-قابىنۋعا بولمايدى. كەيدە, ءتىپتى: «ءبىزدىڭ باسقارۋ جۇيەسىندەگى, اسىرەسە, اتقارۋشى بيلىك سالاسىنداعى مەملەكەتتىك قىزمەتتىڭ ساپاسى مەن تيىمدىلىگى ماسەلەلەرىمەن تۇبەگەيلى, ياعني قۇزىرەتتەرى مەن وكىلەتتىكتەرى بويىنشا تىكەلەي جاۋاپتى شەشىمدەر قابىلدايتىن, تالداۋ جاسايتىن كادرلار ءوز مەملەكەتىمىزدە قابىلدانعان ىرگەلى, ستراتەگيالىق قۇجاتتارمەن جۇمىس ىستەي مە, سولاردىڭ توڭىرەگىندە ويلانا ما؟», – دەگەن سۇراق تۋادى...
ال ەندى كاسىبي مەملەكەتتىك اپپاراتتى قالىپتاستىرۋ ءماسەلەسىنە كەلسەك, بۇگىنگى «قازاقستان-2050» ستراتەگياسىن جۇزەگە اسىرۋداعى مەملەكەتتىك بيلىك ينستيتۋتتارىنىڭ, باسقارۋ ورگاندارىنىڭ جاۋاپكەرشىلىگى, قىزمەتىنىڭ تيىمدىلىگى مەن ساپاسى ەرەكشە ورىندا. ستراتەگيا تاعدىرى مەن ورىندالۋ دەڭگەيى مەملەكەتتىك باسقارۋ ينستيتۋتتارىنىڭ قىزمەتىنە تىكەلەي بايلانىستى. ولاردىڭ قىزمەتىنىڭ قۇرىلىمى دا, ساپاسى دا, كادرلاردىڭ جاۋاپكەرشىلىگى دە ستراتەگيا تالاپتارى مەن ءمۇددەسىنە ساي كەلمەيتىندىگىن مەملەكەت باسشىسى سوڭعى بىرەر جىلدا الدەنەشە رەت, ونىڭ ىشىندە ۇكىمەت وتىرىستارىندا دا تالاي ايتتى. ەندى ناقتى نە ىستەۋ كەرەك؟ ەڭ الدىمەن, «مەملەكەتتىك قىزمەت تۋرالى» جاڭا زاڭداعى ىرگەلى قاعيداتتار مەن تالاپتاردى مۇقيات ورىنداۋ مىندەتى تۇر. ماسەلەن, كونكۋرس جاريالاعان مەملەكەتتىك ورگان ءبىرىنشى سول كونكۋرسقا قاتىسقانداردىڭ بارلىق دەرەگىن, قانشا بالل جيناعانىن ءوزىنىڭ سايتىندا نەمەسە ءتيىستى جەردە كورنەكتى ەتىپ, اشىق جاريالاۋى كەرەك.
ال بىزدە قالاي؟ ءار مەملەكەتتىك ورگاننىڭ جانىندا كونكۋرستىق كوميسسيا دەگەن بار. ول سول اپپاراتتىڭ ادامدارىنان قۇرىلعان. توراعاسى مەملەكەتتىك ورگان باسشىسىنىڭ نەمەسە اپپارات باسشىسىنىڭ ورىنباسارى. سىرت كوزگە سول كوميسسيا اشىق جۇمىس ىستەگەن سياقتى, بىراق ءىس جۇزىندە ول سول ورگان باسشىسىنىڭ مەڭزەگەن ادامىن جۇمىسقا الادى. ول ادامنىڭ باسقا ۇمىتكەرلەردەن ارتىقشىلىعى ايتىلمايدى, باسقالارىن: «ءبىز ءسىزدى بولاشاق رەزەرۆكە قويدىق» دەپ شىعارىپ سالادى. وسىلايشا, كونكۋرستىڭ ءمانى, تالاپتارى, ماعىناسى قۇردىمعا كەتىرىلەدى. «سول باياعى, باي مەن قوجا تاياعى» دەگەنگە ۇقساس كورىنىستەر. مەملەكەتتىك قىزمەتتىڭ بەدەلىن تۇسىرەتىن وسىنداي ەسكى, قيتۇرقى تاسىلدەر.
– ەلباسى ءوز ماقالاسىندا قازاقستاننىڭ بارلىق پوستكەڭەستىك ەلدەردىڭ ىشىندە العاش بولىپ مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەردىڭ جاڭا كادرلىق كورپۋسىن كونكۋرس جانە مەريتوكراتيا قاعيداتتارى ارقىلى قالىپتاستىرۋعا كىرىسكەنىن ايتتى. سول ارقىلى قازاقستاندىق مەملەكەتتىك قىزمەتتى دامىتۋدىڭ جاڭا كەزەڭى باستاۋ العانىن جەتكىزدى. ءسىزدىڭ ويىڭىزشا, ول كەزەڭنىڭ ەرەكشەلىگى قانداي بولماق؟ جالپى, مەريتوكراتيانىڭ ءمانى نەدە؟
– ءبىز مەملەكەتتىك قىزمەتتىڭ جاڭا جۇيەسىن قالىپتاستىرماق بولعالى شيرەك عاسىرداي ۋاقىت ءوتتى. ول كەزەڭنىڭ ءوز جەتىستىكتەرى, تاجىريبەسى, ولقىلىقتارى مەن كەمشىلىكتەرى بولدى. ال جاڭا كەزەڭنىڭ, جاڭا ۋاقىتتىڭ باستاۋ كوزى, شەبى بەلگىلى دە ناقتىلى. ول 2013 جىلى ەلباسى ن.نازارباەۆ جاريالاعان «قازاقستان-2050» – قالىپتاسقان مەملەكەتتىڭ جاڭا ساياسي ستراتەگياسىنان» باستاۋ الادى. ستراتەگيادا بىلاي دەپ ناقتى ايتىلعان: «ءبىزدىڭ ماقساتىمىز – مەملەكەتتىك باسقارۋدىڭ جاڭا ءتۇرىن قالىپتاستىرۋ». سونداي-اق, مەملەكەت باسشىسى «ءبىز اكىمشىلىك رەفورماسىنىڭ ەكىنشى كەزەڭىن باستاپ كەتتىك» دەپ تۇيگەن بولاتىن. مىنە, جاڭا كەزەڭ دەگەن – وسى.
ال ونىڭ ەرەكشەلىگى قانداي بولماق دەسەك, ەڭ الدىمەن, وسى ۋاقىتقا دەيىنگى جاعىمسىز تاجىريبەنى ەڭسەرۋ. بىزدە مىنا ماسەلەلەر كۇردەلى بولىپ تۇر: ولار – مەملەكەتتىك قىزمەتتىڭ قۇرىلىمىنىڭ ورالىمسىزدىعى, ونىڭ مەملەكەتتىڭ, ءتيىستى سالانىڭ الدىنداعى كۇردەلى مۇددەلەردى شەشۋگە ساي كەلمەيتىندىگى, قۇرىلىمدىق-فۋنكتسيونالدىق جاعىنان تيىمسىزدىگى, كادرلار ساپاسىنىڭ تومەندىگى, وتكەن زاماننىڭ ءبىلىم جۇگىمەن جۇرگەن ادامداردىڭ كوپتىگى, كادرلار تۇراقسىزدىعى, مەملەكەتتىك قىزمەتتەن جەكە سەكتورعا كەتۋ ءۇردىسىنىڭ كۇشەيۋى, ەڭ قاسىرەتتىسى, تۋراسىن ايتۋ كەرەك, ءار دەڭگەيدەگى مەملەكەتتىك ورگانداردى كەۋلەگەن سىبايلاس جەمقورلىق.
«مەملەكەتتىك قىزمەت تۋرالى» جاڭا زاڭدا مەريتوكراتيا وسى سالانىڭ اسا ماڭىزدى قاعيداتى رەتىندە بەكىتىلگەن. زاڭعا سايكەس, مەريتوكراتيا دەگەنىمىز – مەملەكەتتىك قىزمەتشىنىڭ سىڭىرگەن ەڭبەكتەرى مەن جەتىستىكتەرىن مويىنداۋ, ونى قابىلەتتەرى مەن كاسىبي دايارلىعىنا سايكەس, مەملەكەتتىك قىزمەت بابىندا ىلگەرىلەتۋ. دەمەك, جاڭا كەزەڭنىڭ ەڭ باستى ەرەكشەلىكتەرى مىنالار دەپ ويلايمىن: ولار – مەريتوكراتيا قاعيداتىنىڭ تولىق قىزمەت جاساۋى, مەملەكەتتىك قىزمەتكە تىڭ, جاس كۇشتەردىڭ, اسىرەسە, «بولاشاق» باعدارلاماسىمەن وقىپ كەلگەن, وتكەن كەزەڭنىڭ رۋديمەنتتەرىنەن ادا, قازىرگى زامانعى باسقارۋ تەورياسىن, مەملەكەتتىك قىزمەتتىڭ ەۋروپا, جاپون, نەمىس ۇلگىسىندەگى جەتىستىكتەرىن, تالاپ-تاجىريبەسىن بىلەتىن, جەمقورلىق دەرتىنەن قولى دا ويى دا مۇلدەم تازا جاستاردىڭ كەلۋى, قوعام الدىنداعى مەملەكەتتىك قىزمەتتىڭ بەدەلىنىڭ ءوسۋى جانە وعان دەگەن حالىقتىڭ سەنىمى, مەملەكەتتىك قىزمەتتىڭ بارلىق دەڭگەيلەرىندە جاڭا ەتيكالىق-پسيحولوگيالىق احۋالدىڭ قالىپتاسۋى.
مەريتوكراتيانى اسىرا باعالاۋعا دا بولمايدى. ونىڭ شەڭبەرىندە جۇزەگە اسىرىلاتىن ۇنەمى باسەكەلەستىك, ينديۆيدۋاليزم ەڭبەك ۇجىمدارىنداعى احۋالدى شيەلەنىستىرەتىنىن, ءبىزدىڭ مەنتاليتەتتە قۇرمەتتەلەتىن ۇجىمدىق ىنتىماقتاستىق, ءوزارا قولۇشىن سوزۋشىلىق پەن سەنىمدىلىك ءتارىزدى قۇندىلىقتارمەن قايشى كەلەتىنىن دە ۇمىتپاۋىمىز كەرەك.
– «مەملەكەتتىك قىزمەت تۋرالى» زاڭ نەگىزىندە «ب» كورپۋسىنىڭ اكىمشىلىك مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەرىن جاڭا بىلىكتىلىك تالاپتارىنا ءسايكەستىگى بويىنشا كەشەندى اتتەستاتسيادان وتكىزۋ كوزدەلمەك. سونىمەن قاتار, قىزمەتشىلەردىڭ بىلىكتىلىگىن 3 جىلدا ءبىر رەتتەن كەم بولمايتىنداي ەتىپ ارتتىرىپ وتىرۋ دا زاڭ تۇرعىسىنان بەكىتىلمەك. بۇل مەملەكەتتىك قىزمەتتى ساپالىق دەڭگەيگە قالاي كوتەرەدى دەپ ويلايسىز؟
– مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەردى اتتەستاتتاۋدا ءبىرشاما جيناقتالعان تاجىريبە بار. ونى كەلەشەكتە ناقتى, اشىق, ادىلەتتى جانە سول سالانى باسقارۋدىڭ نەگىزگى مۇددەلەرىنە جاقىنداتىپ وتكىزۋ كەرەك. بىزدە, ادەتتە, اتتەستاتتاۋ بەلگىلى ءتورت-بەس زاڭنىڭ توڭىرەگىندەگى ساۋالدامالار تۇرىندە بولادى. ولاردى ماماندار جوعارى وقۋ ورىندارىندا وتكەن, كوبىسى ونى جاتقا بىلەدى. ودان اتتەستاتتاۋدىڭ تيىمدىلىگى ارتقان جوق. اتتەستاتتاۋدىڭ مىندەتى, ءبىزدىڭ ويىمىزشا, سول سالادا تۇرعان سونى, جاڭا, ونداعى شەشىلمەگەن كۇردەلى مىندەتتەردى, پروبلەمالاردى, ونىڭ دامۋ پەرسپەكتيۆالارىن بۇگىنگى كادرلار قالاي بىلەدى, ونىڭ قانداي جولدارىمەن تانىس, ونى شەشۋ جونىندە قانداي ۇسىنىس, پىكىرلەرى بار دەگەن سۇراقتارعا جاۋاپ بەرۋى كەرەك. سونداي-اق, مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەردىڭ لاۋازىمدىق ساناتتارىنا بايلانىستى اتتەستاتتاۋ تالاپتارىنىڭ ۇنەمى كۇردەلەنىپ, جەتىلدىرىلىپ وتىرۋى ماڭىزدى.
ەڭ باستىسى – بۇل ىستەگى فورماليزمدى, ونى جاي ءبىر بيۋروكراتتىق ءراسىم رەتىندەگى كەشەگى كوزقاراستى ەڭسەرۋ كەرەك. بىزدە كەيىنگى كەزدە جاستاردى بىلىكتىلىكتى كوتەرۋدە بىردەن شەتەلگە, ەۋروپاعا جىبەرەتىن ءداستۇر قالىپتاسا باستادى. بۇل – وتە قىمبات ءۇردىس. جاس ماماندار العاشقى بىلىكتىلىك كۋرستارىن, ەڭ الدىمەن وزىمىزدە ءوتىپ, ەلدەگى زاڭنامالىق-ۇيىمدىق, باسقارۋشىلىق تاجىريبەنى تولىق يگەرىپ, قارۋلانىپ, قابىلداعاننان كەيىن عانا, كەلەسى – ەكىنشى نەمەسە ءۇشىنشى كەزەكتە عانا شەتەلگە جىبەرىلۋى ورىندى. سوندا ول ماماننىڭ باسقا ەلدەردەگى تاجىريبەسى مەن وزىمىزدە قول جەتكىزگەندى سالىستىرۋعا ءمۇمكىندىگى, سىن كوزىمەن قاراۋعا ماشىعى بولادى.
– مەملەكەتتىك يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدارلاماسى جوبالارى ءۇشىن كادرلار دايارلاۋ دەڭگەيىن ارتتىرۋ باعىتىنداعى شارالار جونىندە نە ايتاسىز؟
– بۇل سۇراق جالپى ءبىزدىڭ تاقىرىپتان الدەقايدا كەڭ, ەلدەگى جالپى كادرلار دايىنداۋدى قامتيتىن, جالپىمەملەكەتتىك ساياسات. بۇل – ەلدىڭ ەكونوميكالىق دامۋىنىڭ اسا ماڭىزدى تەتىگى. مەملەكەتتىڭ يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋىنىڭ كادرلىق قۇرامداسىنداعى ادام فاكتورىن پايدالانۋدىڭ اسا ماڭىزدى مەحانيزمى. بۇل ساياساتتىڭ ماڭىزى مىنادا جاتىر: بۇگىندە «ادام فاكتورى» ماڭىزى جاعىنان ينۆەستيتسيانىڭ اسا ماڭىزدى نىسانى, ول ماڭىزى جاعىنان ءتىپتى, جاڭا تەحنولوگيالار مەن قۇرال-جابدىقتاردان كەم باعالانبايدى. ەكونوميكاداعى ادام فاكتورىنىڭ ماڭىزىن زەرتتەگەن عالىمدار ت.ششۋلتس پەن گ.بەككەر وسى تەوريالىق تالداۋلارى ءۇشىن ەكونوميكا سالاسىنداعى نوبەل سىيلىعىن الدى. «ادام فاكتورى» ەكونوميكانىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن تىكەلەي باستايتىن جاسامپاز كۇش. قازىرگى زامانعى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ ساياساتىنا بايلانىستى العاشقى قادامدار جاسالۋدا. مەملەكەت تاراپىنان ورتا جانە جوعارى وقۋ ورىندارىندا تەحنيكالىق كادرلار دايىنداۋعا مەملەكەتتىك گرانتتار جىل سايىن ارتتىرىلۋدا. بۇل جەردەگى ەڭ كۇردەلى, ماڭىزدى جانە پەرسپەكتيۆالىق ماسەلە – ەلىمىزدە تەحنولوگيالىق سەرپىلىس جاسايتىن تەحنيكالىق كادرلار دايىنداۋ. ەڭ قاجەتتىسى – بيوتەحنولوگيا, بيوينجەنەريا, جاڭا ەنەرگيا كوزدەرى سالاسىنداعى ماماندار.
مۇندا قوعامنىڭ, ۇلتتىڭ تەرەڭ, عاسىرلىق مۇددەسى بار. قازىر ءۇشىنشى يندۋستريالىق رەۆوليۋتسيا عىلىم مەن تەحنيكا سالاسىنداعى وزىق ەلدەردىڭ ەسىگىنەن ەنە باستادى. ماسەلەن, داۆوستا وتكەن الەمدىك ەكونوميكالىق كونگرەستە ادامزاتقا تسۋناميلاردىڭ جىلدامدىعىمەن, ءتىپتى, ءتورتىنشى – تسيفرلى تەحنولوگيالار رەۆوليۋتسياسىنىڭ ءتونىپ كەلە جاتقانى دا ايتىلدى. بۇرىنعى وسى تەكتەس ەكى رەۆوليۋتسيادا كازاق ەلى كەنجە قالدى. ەندى سول ءۇشىنشى يندۋستريالىق رەۆوليۋتسيانىڭ بەلسەندى قاتىسۋشىسى بولۋعا, ءوز ورنىمىزدى الۋعا جەتكىلىكتى ماتەريالدىق, ادامي, تابيعي رەسۋرستار بار. ەندى كوشتىڭ سوڭىندا قالۋعا قۇقىمىز جوق. ەلدەگى عىلىمي-اكادەميالىق كۇشتەر وسىعان جۇمىلدىرىلۋى كەرەك.
بۇگىندە ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنىڭ ءتيىستى قۇرىلىمدارى جوعارى ءبىلىمنىڭ جاڭا ستاندارتتارىن دايىنداۋدا. ال مەكتەپتە وقىتىلۋى كەرەك دەگەن ۇستانىممەن, جوعارى وقۋ ورىندارىندا بۇگىندە وقىتىلىپ جۇرگەن كەيبىر پاندەر بۇل ستاندارتقا ەنگىزىلمەي قالۋ قاۋپى بار. سولاردىڭ قاتارىندا, ماسەلەن, شيرەك عاسىرعا جۋىق وقىتىلىپ كەلە جاتقان «ساياساتتانۋ» ءپانى تۇر. ەگەر, ماسەلە ءدال وسىلاي شەشىلسە, بۇل ورنى تولماس ولقىلىق بولادى. ءوزىنىڭ بولاشاق جوعارى ءبىلىمدى كادرلارىنا سول مەملەكەتتىڭ ساياسي جۇيەسىن, مەملەكەتتىك قۇرىلىسىن, ساياسي ينستيتۋتتارى قىزمەتىن, باسقارۋ, سايلاۋ جۇيەسىن, دەموكراتيالىق قۇندىلىقتارىن, كوپەتنوستى ەلدەگى ەتنوساياساتىن, ىشكى-سىرتقى ساياساتىنىڭ نەگىزگى باعىتتارىن وقىتىپ, ءتۇسىندىرىپ, بويىنا ءسىڭىرمەيتىن جوعارى ءبىلىم ءجۇيەسى قانداي ءبىلىم جۇيەسى؟! بۇعان قۇزىرلى ورگاندار تەز ارادا ارالاسىپ, ماسەلەنى مەملەكەتتىڭ ساياسي-يدەولوگيالىق تەرەڭ ءمۇددەلەرى تۇرعىسىنان شەشۋگە ىقپال جاساۋى كەرەك دەپ ەسەپتەيمىن. ءۇستىرت, شالاعاي شەشىمدەر – مەملەكەت مۇددەسى مەن ەل بولاشاعىنا, ۇلت قاۋىپسىزدىگىنە, جاستار تاربيەسىنە قاتەر-قاۋىپ تۋعىزارىن ەستە ۇستاۋ قاجەت.
– ءسىزدىڭ ويىڭىزشا, قازىرگى تاڭدا مەملەكەتتىك قىزمەت سالاسىندا شەشىمى تابىلماي كەلە جاتقان تاعى قانداي ماسەلەلەر بار؟
– مەملەكەتتىك قىزمەت سالاسىندا قوردالانعان ماسەلە جەتكىلىكتى, سولاردى رەتتەۋگە مەملەكەتتىك قىزمەتكە بايلانىستى سوڭعى قابىلدانعان زاڭ جانە باسقا نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق اكتىلەر باعىتتالعان. ەڭ باستى ماسەلە – ولاردىڭ ساپالى جانە بارلىق دەڭگەيدە بىركەلكى ورىندالۋى. ەندىگى ماسەلە, كوپ رەتتە جاڭادان قۇرىلعان مەملەكەتتىك قىزمەت ىستەرى مينيسترلىگى قىزمەتىنە كەلىپ تىرەلەدى. مۇنداي ارنايى مينيسترلىكتىڭ بولۋى الەم مەملەكەتتەرىندە سيرەك كەزدەسەتىن ءتاجىريبە. بۇل مينيسترلىكتىڭ ۇكىمەت قۇرامىنداعى وزىمەن قاتار تۇرعان باسقا مينيسترلىكتەردەن ايتارلىقتاي ايىرماشىلىعى بار, سولاردىڭ قىزمەتىنە دە ەركىن ارالاسا الادى. قۇزىرەتتەرى كورسەتىلگەن. مەملەكەتتىك قىزمەتتى ءۇيلەستىرىپ, ۇيىمداستىرۋدا ەرەكشە جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەلگەن. باسقا مينيسترلىكتەر مەن مەملەكەتتىك ورگانداردا جاۋاپتى حاتشى, اپپارات باسشىلارى بار. وسىلاردىڭ قىزمەتىن ۇيلەستىرىپ, باعىتتاۋ دا وڭاي جۇمىس ەمەس. مۇددەلەر قاقتىعىسى پروبلەماسى وسى باعىتتاردا تۋى مۇمكىن. جاڭا مينيسترلىكتىڭ وعان ۋاكىلەتتى ورگان رەتىندە زاڭمەن بەرىلگەن قۇزىرەتتەردى تولىق, ساپالى جانە ءتيىمدى جۇزەگە اسىرۋى ءۇشىن كوپ تەر توگۋىنە تۋرا كەلەدى.
بۇل ۋاكىلەتتى ورگاننىڭ جاۋاپكەرشىلىگىنە جاتاتىن مىنا فۋنكتسيالاردىڭ وزىنەن-اق, ۆەدومستۆونىڭ مىندەتتەرىنىڭ كۇردەلىلىگى مەن جاۋاپكەرشىلىك اۋقىمى كورىنىپ تۇر. «ا» كورپۋسىنىڭ مەملەكەتتiك اكiمشىلiك قىزمەتىنىڭ كادر رەزەرۆىن قالىپتاستىرۋ; مەملەكەتتiك ورگانداردىڭ مەملەكەتتىك قىزمەت سالاسىنداعى زاڭناماسىن, مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەردىڭ قىزمەتتىك ادەپتى ساقتاۋىن; مەملەكەتتىك قىزمەتتەر كورسەتۋ ساپاسىن مەملەكەتتىك باقىلاۋدى جۇزەگە اسىرۋ; زاڭداردى, نورماتيۆتiك-قۇقىقتىق اكتiلەردى بۇزىپ قابىلداعان شەشiمدەرiنiڭ كۇشiن جويۋ تۋرالى لاۋازىمدى ادامدار مەن مەملەكەتتiك ورگاندارعا ۇسىنىستار ەنگiزۋ; مەملەكەتتiك اكiمشiلiك لاۋازىمعا ورنالاسۋعا ارنالعان كونكۋرستاردى وتكiزۋ ءتارتiبiن ايقىنداۋ. وسىنداي كۇردەلى قاتىناستاردى رەتتەۋ, باسقارۋ جانە باعىتتاۋ وڭايعا ءتۇسپەسى انىق. جالپى, رەفورمالاردىڭ اۋقىمى كەڭ. ولارعا ۇلەس قوسۋ – ەلىمىزدىڭ ءار ازاماتىنىڭ ابىرويلى پارىزى.
اڭگىمەلەسكەن
ءلايلا ەدىلقىزى,
«ەگەمەن قازاقستان»
استانا
بۇل ۇلتتىق رەفورمانىڭ ەڭ وزەكتى جانە كۇردەلى بۋىنى
ساياسي عىلىمدار دوكتورى, پروفەسسور ءناۋبات قاليەۆپەن اڭگىمە
– ءناۋبات اعا, «ۇلت جوسپارى – قازاقستاندىق ارمانعا باستايتىن جول» دەگەن تاقىرىپتا جارىق كورگەن باعدارلامالىق ماقالاسىندا ەلباسى ەل ىشىندە جۇرگىزىلۋى ءتيىس ءبىرقاتار رەفورمالار جايىندا ءسوز قوزعايدى. سولاردىڭ ءبىرى – مەملەكەتتىك قىزمەت توڭىرەگىندەگى رەفورما. ياعني, الداعى ۋاقىتتا «مەملەكەتتىك قىزمەت تۋرالى» جاڭا زاڭ نەگىزىندە مەملەكەتتىك اپپاراتتىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ قولعا الىنباق. بۇل قالاي جۇزەگە اسۋى مۇمكىن؟
– بەس ۇلتتىق رەفورمانىڭ ىشىندەگى ەڭ وزەكتىسى, ەڭ كۇردەلىسى, نەگىزگى بۋىنى – جاڭا مەملەكەتتىك اپپاراتتى قالىپتاستىرۋ ەكەنىندە داۋ جوق. ەگەر ءدال وسى ماسەلەنى ءبىزدىڭ مەملەكەتتىك باسقارۋ ينستيتۋتتارى پرەزيدەنت ستراتەگيالارىندا انىقتالىپ, تۇجىرىمدالعانداي, ويداعىداي تەز جانە ءتيىمدى شەشسە, ول وزىمەن بىرگە باسقا رەفورمالاردى دا شەشۋدىڭ, جۇزەگە اسىرۋدىڭ ناقتى ءارى اسا قۋاتتى تەتىگى بولا الادى. ياعني, وسىدان 80 جىلداي بۇرىن, كەڭەس كەزەڭىندە ايتىلعان: «ءبارىن دە كادرلار شەشەدى!» دەگەن بەلگىلى قاعيدات بۇگىندە, جاڭا زاماندا بۇرىنعىدان دا وزەكتى ءارى اۋقىمدى بولىپ تۇر.
ءسىزدىڭ مەملەكەتتىك قىزمەتتىڭ تيىمدىلىگى تۋرالى سۇراعىڭىزعا تىكەلەي جاۋاپ بەرۋدەن بۇرىن مىنا ءبىر ماسەلەگە توقتالا كەتۋدى ءجون كورىپ وتىرمىن. قاي زاماندا دا قاي مەملەكەتتىڭ الدىندا مەملەكەتتىك باسقارۋ ماشيناسىن قالىپتاستىرۋ, ونىڭ ىرعاقتى, ىركىلىسسىز ەل مەن ۇلتتىڭ مۇددەسىنە قىزمەت ىستەۋىن قامتاماسىز ەتۋدىڭ كۇردەلى پروبلەمالارى تۇرادى. تاۋەلسىزدىك العان كۇننەن باستاپ ءبىزدىڭ مەملەكەتىمىزدىڭ الدىنداعى ول مىندەت, مىنە, شيرەك عاسىر بويى, مەنمۇندالاپ تۇر جانە ۇنەمى جاڭا تالاپتارمەن كۇردەلەنىپ, جاڭا دەڭگەيدە كۇن تارتىبىنە قويىلىپ كەلەدى. وسى جولدا, ءسوز جوق, 1998 جىلعى «مەملەكەتتىك قىزمەت تۋرالى» زاڭ ماڭىزدى كەزەڭ بولعانى ءسوزسىز. ول زاڭ بەلگىلى مولشەردە ءوز ميسسياسىن ورىندادى. ال ەندى شيرەك عاسىرعا جۋىق مەملەكەتتىك باسقارۋ تاجىريبەسىنىڭ جاعىمدى دا جاعىمسىز تاجىريبەسىنە سۇيەنىپ, اياققا تۇساۋ بولعان كەدەرگى-قاتەلىكتەرگە قايتا ءسۇرىنبەۋ, ولارعا جول بەرمەۋ – بۇگىنگى باسقارۋشىلاردىڭ ماڭىزدى مىندەت-پارىزى. بۇدان بىلاي, بايىرعى كەدەرگىلەر مەن ءبىلىكسىزدىكتەرگە قايتا-قايتا ءسۇرىنىپ-قابىنۋعا بولمايدى. كەيدە, ءتىپتى: «ءبىزدىڭ باسقارۋ جۇيەسىندەگى, اسىرەسە, اتقارۋشى بيلىك سالاسىنداعى مەملەكەتتىك قىزمەتتىڭ ساپاسى مەن تيىمدىلىگى ماسەلەلەرىمەن تۇبەگەيلى, ياعني قۇزىرەتتەرى مەن وكىلەتتىكتەرى بويىنشا تىكەلەي جاۋاپتى شەشىمدەر قابىلدايتىن, تالداۋ جاسايتىن كادرلار ءوز مەملەكەتىمىزدە قابىلدانعان ىرگەلى, ستراتەگيالىق قۇجاتتارمەن جۇمىس ىستەي مە, سولاردىڭ توڭىرەگىندە ويلانا ما؟», – دەگەن سۇراق تۋادى...
ال ەندى كاسىبي مەملەكەتتىك اپپاراتتى قالىپتاستىرۋ ءماسەلەسىنە كەلسەك, بۇگىنگى «قازاقستان-2050» ستراتەگياسىن جۇزەگە اسىرۋداعى مەملەكەتتىك بيلىك ينستيتۋتتارىنىڭ, باسقارۋ ورگاندارىنىڭ جاۋاپكەرشىلىگى, قىزمەتىنىڭ تيىمدىلىگى مەن ساپاسى ەرەكشە ورىندا. ستراتەگيا تاعدىرى مەن ورىندالۋ دەڭگەيى مەملەكەتتىك باسقارۋ ينستيتۋتتارىنىڭ قىزمەتىنە تىكەلەي بايلانىستى. ولاردىڭ قىزمەتىنىڭ قۇرىلىمى دا, ساپاسى دا, كادرلاردىڭ جاۋاپكەرشىلىگى دە ستراتەگيا تالاپتارى مەن ءمۇددەسىنە ساي كەلمەيتىندىگىن مەملەكەت باسشىسى سوڭعى بىرەر جىلدا الدەنەشە رەت, ونىڭ ىشىندە ۇكىمەت وتىرىستارىندا دا تالاي ايتتى. ەندى ناقتى نە ىستەۋ كەرەك؟ ەڭ الدىمەن, «مەملەكەتتىك قىزمەت تۋرالى» جاڭا زاڭداعى ىرگەلى قاعيداتتار مەن تالاپتاردى مۇقيات ورىنداۋ مىندەتى تۇر. ماسەلەن, كونكۋرس جاريالاعان مەملەكەتتىك ورگان ءبىرىنشى سول كونكۋرسقا قاتىسقانداردىڭ بارلىق دەرەگىن, قانشا بالل جيناعانىن ءوزىنىڭ سايتىندا نەمەسە ءتيىستى جەردە كورنەكتى ەتىپ, اشىق جاريالاۋى كەرەك.
ال بىزدە قالاي؟ ءار مەملەكەتتىك ورگاننىڭ جانىندا كونكۋرستىق كوميسسيا دەگەن بار. ول سول اپپاراتتىڭ ادامدارىنان قۇرىلعان. توراعاسى مەملەكەتتىك ورگان باسشىسىنىڭ نەمەسە اپپارات باسشىسىنىڭ ورىنباسارى. سىرت كوزگە سول كوميسسيا اشىق جۇمىس ىستەگەن سياقتى, بىراق ءىس جۇزىندە ول سول ورگان باسشىسىنىڭ مەڭزەگەن ادامىن جۇمىسقا الادى. ول ادامنىڭ باسقا ۇمىتكەرلەردەن ارتىقشىلىعى ايتىلمايدى, باسقالارىن: «ءبىز ءسىزدى بولاشاق رەزەرۆكە قويدىق» دەپ شىعارىپ سالادى. وسىلايشا, كونكۋرستىڭ ءمانى, تالاپتارى, ماعىناسى قۇردىمعا كەتىرىلەدى. «سول باياعى, باي مەن قوجا تاياعى» دەگەنگە ۇقساس كورىنىستەر. مەملەكەتتىك قىزمەتتىڭ بەدەلىن تۇسىرەتىن وسىنداي ەسكى, قيتۇرقى تاسىلدەر.
– ەلباسى ءوز ماقالاسىندا قازاقستاننىڭ بارلىق پوستكەڭەستىك ەلدەردىڭ ىشىندە العاش بولىپ مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەردىڭ جاڭا كادرلىق كورپۋسىن كونكۋرس جانە مەريتوكراتيا قاعيداتتارى ارقىلى قالىپتاستىرۋعا كىرىسكەنىن ايتتى. سول ارقىلى قازاقستاندىق مەملەكەتتىك قىزمەتتى دامىتۋدىڭ جاڭا كەزەڭى باستاۋ العانىن جەتكىزدى. ءسىزدىڭ ويىڭىزشا, ول كەزەڭنىڭ ەرەكشەلىگى قانداي بولماق؟ جالپى, مەريتوكراتيانىڭ ءمانى نەدە؟
– ءبىز مەملەكەتتىك قىزمەتتىڭ جاڭا جۇيەسىن قالىپتاستىرماق بولعالى شيرەك عاسىرداي ۋاقىت ءوتتى. ول كەزەڭنىڭ ءوز جەتىستىكتەرى, تاجىريبەسى, ولقىلىقتارى مەن كەمشىلىكتەرى بولدى. ال جاڭا كەزەڭنىڭ, جاڭا ۋاقىتتىڭ باستاۋ كوزى, شەبى بەلگىلى دە ناقتىلى. ول 2013 جىلى ەلباسى ن.نازارباەۆ جاريالاعان «قازاقستان-2050» – قالىپتاسقان مەملەكەتتىڭ جاڭا ساياسي ستراتەگياسىنان» باستاۋ الادى. ستراتەگيادا بىلاي دەپ ناقتى ايتىلعان: «ءبىزدىڭ ماقساتىمىز – مەملەكەتتىك باسقارۋدىڭ جاڭا ءتۇرىن قالىپتاستىرۋ». سونداي-اق, مەملەكەت باسشىسى «ءبىز اكىمشىلىك رەفورماسىنىڭ ەكىنشى كەزەڭىن باستاپ كەتتىك» دەپ تۇيگەن بولاتىن. مىنە, جاڭا كەزەڭ دەگەن – وسى.
ال ونىڭ ەرەكشەلىگى قانداي بولماق دەسەك, ەڭ الدىمەن, وسى ۋاقىتقا دەيىنگى جاعىمسىز تاجىريبەنى ەڭسەرۋ. بىزدە مىنا ماسەلەلەر كۇردەلى بولىپ تۇر: ولار – مەملەكەتتىك قىزمەتتىڭ قۇرىلىمىنىڭ ورالىمسىزدىعى, ونىڭ مەملەكەتتىڭ, ءتيىستى سالانىڭ الدىنداعى كۇردەلى مۇددەلەردى شەشۋگە ساي كەلمەيتىندىگى, قۇرىلىمدىق-فۋنكتسيونالدىق جاعىنان تيىمسىزدىگى, كادرلار ساپاسىنىڭ تومەندىگى, وتكەن زاماننىڭ ءبىلىم جۇگىمەن جۇرگەن ادامداردىڭ كوپتىگى, كادرلار تۇراقسىزدىعى, مەملەكەتتىك قىزمەتتەن جەكە سەكتورعا كەتۋ ءۇردىسىنىڭ كۇشەيۋى, ەڭ قاسىرەتتىسى, تۋراسىن ايتۋ كەرەك, ءار دەڭگەيدەگى مەملەكەتتىك ورگانداردى كەۋلەگەن سىبايلاس جەمقورلىق.
«مەملەكەتتىك قىزمەت تۋرالى» جاڭا زاڭدا مەريتوكراتيا وسى سالانىڭ اسا ماڭىزدى قاعيداتى رەتىندە بەكىتىلگەن. زاڭعا سايكەس, مەريتوكراتيا دەگەنىمىز – مەملەكەتتىك قىزمەتشىنىڭ سىڭىرگەن ەڭبەكتەرى مەن جەتىستىكتەرىن مويىنداۋ, ونى قابىلەتتەرى مەن كاسىبي دايارلىعىنا سايكەس, مەملەكەتتىك قىزمەت بابىندا ىلگەرىلەتۋ. دەمەك, جاڭا كەزەڭنىڭ ەڭ باستى ەرەكشەلىكتەرى مىنالار دەپ ويلايمىن: ولار – مەريتوكراتيا قاعيداتىنىڭ تولىق قىزمەت جاساۋى, مەملەكەتتىك قىزمەتكە تىڭ, جاس كۇشتەردىڭ, اسىرەسە, «بولاشاق» باعدارلاماسىمەن وقىپ كەلگەن, وتكەن كەزەڭنىڭ رۋديمەنتتەرىنەن ادا, قازىرگى زامانعى باسقارۋ تەورياسىن, مەملەكەتتىك قىزمەتتىڭ ەۋروپا, جاپون, نەمىس ۇلگىسىندەگى جەتىستىكتەرىن, تالاپ-تاجىريبەسىن بىلەتىن, جەمقورلىق دەرتىنەن قولى دا ويى دا مۇلدەم تازا جاستاردىڭ كەلۋى, قوعام الدىنداعى مەملەكەتتىك قىزمەتتىڭ بەدەلىنىڭ ءوسۋى جانە وعان دەگەن حالىقتىڭ سەنىمى, مەملەكەتتىك قىزمەتتىڭ بارلىق دەڭگەيلەرىندە جاڭا ەتيكالىق-پسيحولوگيالىق احۋالدىڭ قالىپتاسۋى.
مەريتوكراتيانى اسىرا باعالاۋعا دا بولمايدى. ونىڭ شەڭبەرىندە جۇزەگە اسىرىلاتىن ۇنەمى باسەكەلەستىك, ينديۆيدۋاليزم ەڭبەك ۇجىمدارىنداعى احۋالدى شيەلەنىستىرەتىنىن, ءبىزدىڭ مەنتاليتەتتە قۇرمەتتەلەتىن ۇجىمدىق ىنتىماقتاستىق, ءوزارا قولۇشىن سوزۋشىلىق پەن سەنىمدىلىك ءتارىزدى قۇندىلىقتارمەن قايشى كەلەتىنىن دە ۇمىتپاۋىمىز كەرەك.
– «مەملەكەتتىك قىزمەت تۋرالى» زاڭ نەگىزىندە «ب» كورپۋسىنىڭ اكىمشىلىك مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەرىن جاڭا بىلىكتىلىك تالاپتارىنا ءسايكەستىگى بويىنشا كەشەندى اتتەستاتسيادان وتكىزۋ كوزدەلمەك. سونىمەن قاتار, قىزمەتشىلەردىڭ بىلىكتىلىگىن 3 جىلدا ءبىر رەتتەن كەم بولمايتىنداي ەتىپ ارتتىرىپ وتىرۋ دا زاڭ تۇرعىسىنان بەكىتىلمەك. بۇل مەملەكەتتىك قىزمەتتى ساپالىق دەڭگەيگە قالاي كوتەرەدى دەپ ويلايسىز؟
– مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەردى اتتەستاتتاۋدا ءبىرشاما جيناقتالعان تاجىريبە بار. ونى كەلەشەكتە ناقتى, اشىق, ادىلەتتى جانە سول سالانى باسقارۋدىڭ نەگىزگى مۇددەلەرىنە جاقىنداتىپ وتكىزۋ كەرەك. بىزدە, ادەتتە, اتتەستاتتاۋ بەلگىلى ءتورت-بەس زاڭنىڭ توڭىرەگىندەگى ساۋالدامالار تۇرىندە بولادى. ولاردى ماماندار جوعارى وقۋ ورىندارىندا وتكەن, كوبىسى ونى جاتقا بىلەدى. ودان اتتەستاتتاۋدىڭ تيىمدىلىگى ارتقان جوق. اتتەستاتتاۋدىڭ مىندەتى, ءبىزدىڭ ويىمىزشا, سول سالادا تۇرعان سونى, جاڭا, ونداعى شەشىلمەگەن كۇردەلى مىندەتتەردى, پروبلەمالاردى, ونىڭ دامۋ پەرسپەكتيۆالارىن بۇگىنگى كادرلار قالاي بىلەدى, ونىڭ قانداي جولدارىمەن تانىس, ونى شەشۋ جونىندە قانداي ۇسىنىس, پىكىرلەرى بار دەگەن سۇراقتارعا جاۋاپ بەرۋى كەرەك. سونداي-اق, مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەردىڭ لاۋازىمدىق ساناتتارىنا بايلانىستى اتتەستاتتاۋ تالاپتارىنىڭ ۇنەمى كۇردەلەنىپ, جەتىلدىرىلىپ وتىرۋى ماڭىزدى.
ەڭ باستىسى – بۇل ىستەگى فورماليزمدى, ونى جاي ءبىر بيۋروكراتتىق ءراسىم رەتىندەگى كەشەگى كوزقاراستى ەڭسەرۋ كەرەك. بىزدە كەيىنگى كەزدە جاستاردى بىلىكتىلىكتى كوتەرۋدە بىردەن شەتەلگە, ەۋروپاعا جىبەرەتىن ءداستۇر قالىپتاسا باستادى. بۇل – وتە قىمبات ءۇردىس. جاس ماماندار العاشقى بىلىكتىلىك كۋرستارىن, ەڭ الدىمەن وزىمىزدە ءوتىپ, ەلدەگى زاڭنامالىق-ۇيىمدىق, باسقارۋشىلىق تاجىريبەنى تولىق يگەرىپ, قارۋلانىپ, قابىلداعاننان كەيىن عانا, كەلەسى – ەكىنشى نەمەسە ءۇشىنشى كەزەكتە عانا شەتەلگە جىبەرىلۋى ورىندى. سوندا ول ماماننىڭ باسقا ەلدەردەگى تاجىريبەسى مەن وزىمىزدە قول جەتكىزگەندى سالىستىرۋعا ءمۇمكىندىگى, سىن كوزىمەن قاراۋعا ماشىعى بولادى.
– مەملەكەتتىك يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدارلاماسى جوبالارى ءۇشىن كادرلار دايارلاۋ دەڭگەيىن ارتتىرۋ باعىتىنداعى شارالار جونىندە نە ايتاسىز؟
– بۇل سۇراق جالپى ءبىزدىڭ تاقىرىپتان الدەقايدا كەڭ, ەلدەگى جالپى كادرلار دايىنداۋدى قامتيتىن, جالپىمەملەكەتتىك ساياسات. بۇل – ەلدىڭ ەكونوميكالىق دامۋىنىڭ اسا ماڭىزدى تەتىگى. مەملەكەتتىڭ يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋىنىڭ كادرلىق قۇرامداسىنداعى ادام فاكتورىن پايدالانۋدىڭ اسا ماڭىزدى مەحانيزمى. بۇل ساياساتتىڭ ماڭىزى مىنادا جاتىر: بۇگىندە «ادام فاكتورى» ماڭىزى جاعىنان ينۆەستيتسيانىڭ اسا ماڭىزدى نىسانى, ول ماڭىزى جاعىنان ءتىپتى, جاڭا تەحنولوگيالار مەن قۇرال-جابدىقتاردان كەم باعالانبايدى. ەكونوميكاداعى ادام فاكتورىنىڭ ماڭىزىن زەرتتەگەن عالىمدار ت.ششۋلتس پەن گ.بەككەر وسى تەوريالىق تالداۋلارى ءۇشىن ەكونوميكا سالاسىنداعى نوبەل سىيلىعىن الدى. «ادام فاكتورى» ەكونوميكانىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن تىكەلەي باستايتىن جاسامپاز كۇش. قازىرگى زامانعى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ ساياساتىنا بايلانىستى العاشقى قادامدار جاسالۋدا. مەملەكەت تاراپىنان ورتا جانە جوعارى وقۋ ورىندارىندا تەحنيكالىق كادرلار دايىنداۋعا مەملەكەتتىك گرانتتار جىل سايىن ارتتىرىلۋدا. بۇل جەردەگى ەڭ كۇردەلى, ماڭىزدى جانە پەرسپەكتيۆالىق ماسەلە – ەلىمىزدە تەحنولوگيالىق سەرپىلىس جاسايتىن تەحنيكالىق كادرلار دايىنداۋ. ەڭ قاجەتتىسى – بيوتەحنولوگيا, بيوينجەنەريا, جاڭا ەنەرگيا كوزدەرى سالاسىنداعى ماماندار.
مۇندا قوعامنىڭ, ۇلتتىڭ تەرەڭ, عاسىرلىق مۇددەسى بار. قازىر ءۇشىنشى يندۋستريالىق رەۆوليۋتسيا عىلىم مەن تەحنيكا سالاسىنداعى وزىق ەلدەردىڭ ەسىگىنەن ەنە باستادى. ماسەلەن, داۆوستا وتكەن الەمدىك ەكونوميكالىق كونگرەستە ادامزاتقا تسۋناميلاردىڭ جىلدامدىعىمەن, ءتىپتى, ءتورتىنشى – تسيفرلى تەحنولوگيالار رەۆوليۋتسياسىنىڭ ءتونىپ كەلە جاتقانى دا ايتىلدى. بۇرىنعى وسى تەكتەس ەكى رەۆوليۋتسيادا كازاق ەلى كەنجە قالدى. ەندى سول ءۇشىنشى يندۋستريالىق رەۆوليۋتسيانىڭ بەلسەندى قاتىسۋشىسى بولۋعا, ءوز ورنىمىزدى الۋعا جەتكىلىكتى ماتەريالدىق, ادامي, تابيعي رەسۋرستار بار. ەندى كوشتىڭ سوڭىندا قالۋعا قۇقىمىز جوق. ەلدەگى عىلىمي-اكادەميالىق كۇشتەر وسىعان جۇمىلدىرىلۋى كەرەك.
بۇگىندە ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنىڭ ءتيىستى قۇرىلىمدارى جوعارى ءبىلىمنىڭ جاڭا ستاندارتتارىن دايىنداۋدا. ال مەكتەپتە وقىتىلۋى كەرەك دەگەن ۇستانىممەن, جوعارى وقۋ ورىندارىندا بۇگىندە وقىتىلىپ جۇرگەن كەيبىر پاندەر بۇل ستاندارتقا ەنگىزىلمەي قالۋ قاۋپى بار. سولاردىڭ قاتارىندا, ماسەلەن, شيرەك عاسىرعا جۋىق وقىتىلىپ كەلە جاتقان «ساياساتتانۋ» ءپانى تۇر. ەگەر, ماسەلە ءدال وسىلاي شەشىلسە, بۇل ورنى تولماس ولقىلىق بولادى. ءوزىنىڭ بولاشاق جوعارى ءبىلىمدى كادرلارىنا سول مەملەكەتتىڭ ساياسي جۇيەسىن, مەملەكەتتىك قۇرىلىسىن, ساياسي ينستيتۋتتارى قىزمەتىن, باسقارۋ, سايلاۋ جۇيەسىن, دەموكراتيالىق قۇندىلىقتارىن, كوپەتنوستى ەلدەگى ەتنوساياساتىن, ىشكى-سىرتقى ساياساتىنىڭ نەگىزگى باعىتتارىن وقىتىپ, ءتۇسىندىرىپ, بويىنا ءسىڭىرمەيتىن جوعارى ءبىلىم ءجۇيەسى قانداي ءبىلىم جۇيەسى؟! بۇعان قۇزىرلى ورگاندار تەز ارادا ارالاسىپ, ماسەلەنى مەملەكەتتىڭ ساياسي-يدەولوگيالىق تەرەڭ ءمۇددەلەرى تۇرعىسىنان شەشۋگە ىقپال جاساۋى كەرەك دەپ ەسەپتەيمىن. ءۇستىرت, شالاعاي شەشىمدەر – مەملەكەت مۇددەسى مەن ەل بولاشاعىنا, ۇلت قاۋىپسىزدىگىنە, جاستار تاربيەسىنە قاتەر-قاۋىپ تۋعىزارىن ەستە ۇستاۋ قاجەت.
– ءسىزدىڭ ويىڭىزشا, قازىرگى تاڭدا مەملەكەتتىك قىزمەت سالاسىندا شەشىمى تابىلماي كەلە جاتقان تاعى قانداي ماسەلەلەر بار؟
– مەملەكەتتىك قىزمەت سالاسىندا قوردالانعان ماسەلە جەتكىلىكتى, سولاردى رەتتەۋگە مەملەكەتتىك قىزمەتكە بايلانىستى سوڭعى قابىلدانعان زاڭ جانە باسقا نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق اكتىلەر باعىتتالعان. ەڭ باستى ماسەلە – ولاردىڭ ساپالى جانە بارلىق دەڭگەيدە بىركەلكى ورىندالۋى. ەندىگى ماسەلە, كوپ رەتتە جاڭادان قۇرىلعان مەملەكەتتىك قىزمەت ىستەرى مينيسترلىگى قىزمەتىنە كەلىپ تىرەلەدى. مۇنداي ارنايى مينيسترلىكتىڭ بولۋى الەم مەملەكەتتەرىندە سيرەك كەزدەسەتىن ءتاجىريبە. بۇل مينيسترلىكتىڭ ۇكىمەت قۇرامىنداعى وزىمەن قاتار تۇرعان باسقا مينيسترلىكتەردەن ايتارلىقتاي ايىرماشىلىعى بار, سولاردىڭ قىزمەتىنە دە ەركىن ارالاسا الادى. قۇزىرەتتەرى كورسەتىلگەن. مەملەكەتتىك قىزمەتتى ءۇيلەستىرىپ, ۇيىمداستىرۋدا ەرەكشە جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەلگەن. باسقا مينيسترلىكتەر مەن مەملەكەتتىك ورگانداردا جاۋاپتى حاتشى, اپپارات باسشىلارى بار. وسىلاردىڭ قىزمەتىن ۇيلەستىرىپ, باعىتتاۋ دا وڭاي جۇمىس ەمەس. مۇددەلەر قاقتىعىسى پروبلەماسى وسى باعىتتاردا تۋى مۇمكىن. جاڭا مينيسترلىكتىڭ وعان ۋاكىلەتتى ورگان رەتىندە زاڭمەن بەرىلگەن قۇزىرەتتەردى تولىق, ساپالى جانە ءتيىمدى جۇزەگە اسىرۋى ءۇشىن كوپ تەر توگۋىنە تۋرا كەلەدى.
بۇل ۋاكىلەتتى ورگاننىڭ جاۋاپكەرشىلىگىنە جاتاتىن مىنا فۋنكتسيالاردىڭ وزىنەن-اق, ۆەدومستۆونىڭ مىندەتتەرىنىڭ كۇردەلىلىگى مەن جاۋاپكەرشىلىك اۋقىمى كورىنىپ تۇر. «ا» كورپۋسىنىڭ مەملەكەتتiك اكiمشىلiك قىزمەتىنىڭ كادر رەزەرۆىن قالىپتاستىرۋ; مەملەكەتتiك ورگانداردىڭ مەملەكەتتىك قىزمەت سالاسىنداعى زاڭناماسىن, مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەردىڭ قىزمەتتىك ادەپتى ساقتاۋىن; مەملەكەتتىك قىزمەتتەر كورسەتۋ ساپاسىن مەملەكەتتىك باقىلاۋدى جۇزەگە اسىرۋ; زاڭداردى, نورماتيۆتiك-قۇقىقتىق اكتiلەردى بۇزىپ قابىلداعان شەشiمدەرiنiڭ كۇشiن جويۋ تۋرالى لاۋازىمدى ادامدار مەن مەملەكەتتiك ورگاندارعا ۇسىنىستار ەنگiزۋ; مەملەكەتتiك اكiمشiلiك لاۋازىمعا ورنالاسۋعا ارنالعان كونكۋرستاردى وتكiزۋ ءتارتiبiن ايقىنداۋ. وسىنداي كۇردەلى قاتىناستاردى رەتتەۋ, باسقارۋ جانە باعىتتاۋ وڭايعا ءتۇسپەسى انىق. جالپى, رەفورمالاردىڭ اۋقىمى كەڭ. ولارعا ۇلەس قوسۋ – ەلىمىزدىڭ ءار ازاماتىنىڭ ابىرويلى پارىزى.
اڭگىمەلەسكەن
ءلايلا ەدىلقىزى,
«ەگەمەن قازاقستان»
استانا
سوڭعى جاڭالىقتار
پاۆلوداردا سالىنىپ جاتقان ەرتىس كوپىرىندە ەكىنشى رەت ءورت شىقتى
ايماقتار • كەشە
كادردىڭ قادىرىن كەتىرمەسەك يگى...
قوعام • كەشە
مەملەكەت باسشىسى تاجىكستان پرەزيدەنتى ەمومالي راحمونمەن كەزدەستى
پرەزيدەنت • كەشە
قازاقستان موڭعوليانى بيدايمەن قامتاماسىز ەتەدى
قازاقستان • كەشە
اقتاۋداعى ساۋدا ورتالىعىندا بومبا قويىلعانى راس پا؟
ايماقتار • كەشە
مەملەكەت باسشىسى بىرقاتار ماڭىزدى زاڭعا قول قويدى
پرەزيدەنت • كەشە
كەنشىلەرگە بەرىلەتىن وتەماقى قالاي وزگەرەدى؟
قوعام • كەشە
