پرەزيدەنت ءباسپاسوز قىزمەتى مەن
«ەگەمەن قازاقستاننىڭ» بىرلەسكەن جوباسى
قازاق حالىق بولىپ قالىپتاسقالى, جۇرت بولىپ ۇيىسقالى باسقاسى باسقا, ۇلتاراقتاي جەرىن جاتقا بەرمەي, وتانىن جاۋدان جانكەشتىلىكپەن قورعاعانى تاريحتان ءمالىم. سوناۋ زامانداردان, باعزى بابالاردان جەتكەن ەرلەردىڭ ەرلىگى وسىنىڭ ايقىن دالەلى.
ايبىندى ارميا قالاي قۇرىلدى؟
«اتالارىمىز اق بىلەكتىڭ كۇشىمەن, اق نايزانىڭ ۇشىمەن وسى ۇلان-عايىر جەردى قورعاپ, بىزگە مۇراعا قالدىردى. سونىڭ ارقاسىندا بۇگىندە تاۋەلسىز مەملەكەت قۇرىپ, ونى وركەندەتىپ كەلەمىز», دەگەن بولاتىن ەلباسى وتان قورعاۋشى كۇنىنە ارنالعان القالى جيىننىڭ بىرىندە.
راسىندا دا, بۇگىنگى كۇنى ازات حالىق, تاۋەلسىز ەل اتانۋىمىز جاۋجۇرەك بابالاردىڭ قاھارماندىعىنىڭ ارقاسى. بابالارىمىزدىڭ قازىرگىدەي اسكەري شەنى بولماسا دا, حالىقتان العان باتىر اتاعىنىڭ ءوزى ءارۋاعىن اسىرىپ, جاۋىنىڭ قۇتىن ابدەن قاشىرعان. ارعىسى بەيبارىستان تارتىپ, بەرگىسى ابىلقايىر مەن ابىلاي دا ەل بيلەمەس بۇرىن اۋەلى مايداندا ايبىنىن اسقاقتاتىپ, الامانعا اۋەلى باتىرلىعىمەن تانىلعان تۇلعالار. جوڭعارلارعا قارسى جورىقتا اتوي سالعان قابانباي مەن بوگەنباي, شاپىراشتى ناۋرىزبايدان باستالىپ, بەرتىندەگى رەسەي پاتشاسىنىڭ وزبىرلىعىنا قارسى كۇرەستە اتقا قونعان ماحامبەت پەن يساتاي, سىرىم باتىر, كەنەسارى, جانقوجا باتىرعا كەلىپ تىرەلەتىن حالىق باتىرلارىنىڭ ازاتتىق ءۇشىن ارپالىسى ەل تاريحىندا قاتتاۋلى تۇر. مەملەكەت باسشىسىنىڭ اتالارىمىزدىڭ ۇلان-عايىر جەردى قورعاعانىنىڭ ارقاسىندا وسىنداي تاۋەلسىز مەملەكەت قۇردىق دەپ ايتىپ وتىرعانى دا سوندىقتان.
ادەتتە, ارميا تۋرالى اڭگىمە قوزعالا قالعاندا, ەسىمىزگە باۋىرجان مومىش ۇلى تۇسەدى. اسكەري شەنى پولكوۆنيك بولعانىمەن, كەڭەستىڭ مارشالدارىمەن يىق تىرەسە سويلەسكەن, جۋكوۆتاردىڭ كوڭىلىنە قوناقتاعان ءسوز ايتقان ايگىلى كومانديردىڭ داڭقى تورتكۇل دۇنيەنى شارلاپ كەتتى دەسەك, اسىرا ايتقاندىق بولماس. «قانمەن جازىلعان كىتاپ» اۆتورىنىڭ شىعارمالارىن وتانشىلدىق ونەگەسىمەن ادامزاتقا تانىمال يزرايلدىك اسكەريلەر, كۇرەسكەرلىگىمەن كۇللى الەمنىڭ اۋزىندا جۇرگەن كۋبالىق جاۋىنگەرلەر جاستانا وقيدى دەسەك, اسىرا ايتقاندىعىمىز ەمەس.
باۋىرجان مومىش ۇلىنىڭ «ارميا – مەملەكەتتى سىرتقى جانە ىشكى جاۋلاردان قورعاۋعا ارنالعان ۇيىمداسقان, ءتارتىپتى مەملەكەتتىڭ قارۋلى كۇشى, ارميادا ادامنىڭ رۋحاني كۇشى مەن قاجىر-قايراتى قالىپتى ءارى جوسپارلى جۇمىس جۇرگىزۋ ءۇشىن قاتاڭ تارتىپكە باعىنادى», دەپ ايتقانى بار. مومىش ۇلى ايتقان سول «ءتارتىپتى مەملەكەتتىڭ قارۋلى كۇشىن», تاۋەلسىز ەلدىڭ كاسىبي ارمياسىن, قازاقستاننىڭ قارۋلى كۇشتەرىن قالىپتاستىرۋ وڭاي بولعان جوق. ءاسىرەسە, اسكەري كادرلاردىڭ تاپشىلىعى اۋىر ءتيدى. كەڭەس وداعىندا قازاقتان شىققان جوعارى بۋىنداعى وفيتسەرلەر سانى ءبىر قولدىڭ ساۋساعىنا دا جەتپەي-تۇعىن. اسكەري گەنەرالداردىڭ سانىن ايتپاعان كۇننىڭ وزىندە, كومپارتيا بيلىك جۇرگىزگەن جەتپىس جىلدىق كەزەڭدە حالقىمىزدىڭ ءۇش پەرزەنتى عانا باس شتابتىڭ اسكەري اكادەمياسىن تامامداعان, ەكى ادام عانا اسكەري عىلىمدار كانديداتى عىلىمي دارەجەسىنە يە بولعان.
قازاقستانداعى اسكەري كوميسسارياتتار مەن رەسپۋبليكانىڭ ازاماتتىق قورعانىس جۇيەسىندە بارلىعى 1949 وفيتسەر قىزمەت اتقارسا, سونىڭ ءىشىندە قازاق ۇلتىنىڭ وكىلدەرى 247 (12,6%) عانا بولدى. سول كەزدەگى 19 وبلىستىق اسكەري كوميسساردىڭ تەك 5-ءى قازاق ەدى. ال كسرو قارۋلى كۇشتەرى بويىنشا جالپى 2 830 وفيتسەر قازاق ۇلتىنان بولسا, الماتى جوعارى جالپى اسكەري كوماندالىق ۋچيليششەسىندەگى 190 وفيتسەردىڭ 6-ى قازاق (3%) بولدى. ۋچيليششەدە باتالون كومانديرىنىڭ بىردە-بىرەۋى قازاق ۇلتىنان بولعان ەمەس, كۋرسانتتاردىڭ سانى توڭىرەگىندە ءسوز قوزعاساق, وقۋ ورنىندا 87 قازاق بالاسى (9,4%) اسكەري ءبىلىم الدى. ويتكەنى, ۋچيليششەگە دە كۆوتا ماسكەۋدەن بولىنەتىن. سوعان سايكەس اتالعان وقۋ ورنىنداعى قازاقتاردىڭ سانى 10 پايىزدان اسپاۋى ءتيىس بولدى. كەرىسىنشە, رەسەيدەن, ۋكراينادان جانە باسقا رەسپۋبليكالاردان كەلىپ وقيتىندار جەتىپ ارتىلاتىن. كەڭەس وكىمەتىنىڭ اسكەري كادرلار دايارلاۋ ساياساتىنداعى وسىنداي ۇستانىمدارى قازاقستان تاۋەلسىزدىگىن العاننان كەيىن قيىندىققا سوقتىردى.
قازاقستان سياقتى الەمدەگى توعىزىنشى تەرريتوريانى يەلەنىپ وتىرعان ەل ءۇشىن ارميانىڭ قۋاتتى بولۋى بارىنەن دە ماڭىزدى ەدى. زاماناۋي تالاپتارعا جاۋاپ بەرەتىن كاسىبي ارميا قۇرۋ قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ 1991 جىلعى 25 قازانداعى مەملەكەتتىك قورعانىس كوميتەتىن قۇرۋ تۋرالى جارلىعىنان باستاۋ الدى. قازاق كسر مەملەكەتتىك قورعانىس كوميتەتىنىڭ توراعاسى بولىپ كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى ساعادات نۇرماعامبەتوۆ تاعايىندالدى. قىسقا مەرزىم ىشىندە كوميتەتتىڭ قۇرامىن جاساقتاۋ, قورعانىس سالاسىنىڭ باسىم باعىتتارىن ايقىنداۋ استە جەڭىل بولعان جوق. كوميتەت توراعاسى رەسپۋبليكا اۋماعىنداعى تۇركىستان اسكەري وكرۋگىنىڭ قاراماعىنداعى اسكەري قۇرىلىمداردى قابىلداپ الۋعا وراي, ماسكەۋدەگى اسكەري باسشىلىقپەن ۇزدىكسىز كەلىسسوز جۇرگىزۋىنە ءماجبۇر بولدى. ايتەۋىر, جانكەشتىلىكتىڭ ارقاسىندا كەلىسىمگە قول جەتكىزىلدى.
جوعارىدا ايتقانىمىزداي, ءىس جۇزىندە قازاق كومانديرلەرى جوققا ءتان ەدى ول تۇستا. سول كەزدە رەسپۋبليكا اۋماعىندا 250 مىڭ اسكەر ورنالاسسا دا, سونىڭ ىشىندە بىردە-ءبىر قازاق پولك كومانديرىنىڭ بولماۋى كوپ نارسەدەن حابار بەرەدى ەمەس پە! كومانديرلەردىڭ ءبارى نەگىزىنەن ورىس پەن ۋكراين ۇلتىنىڭ وكىلدەرى-تۇعىن. وداق تاراپ جاتقان الماعايىپ كەزەڭدە ولار كوش باسىن تاريحي وتانىنا قاراي بۇردى دا, قيىن-قىستاۋ كەزەڭدە تۇيتكىلدى ماسەلەنى جەدەل شەشۋگە تۋرا كەلدى.
ال ەلدىڭ قارۋلى كۇشتەرىن قۇرۋداعى باستى كەزەڭ, ەڭ ماڭىزدى قۇجات – «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ قارۋلى كۇشتەرىن قۇرۋ تۋرالى» پرەزيدەنتتىڭ 1992 جىلعى 7 مامىرداعى جارلىعىنان باستالادى. وسى جارلىقتىڭ اياسىندا رەسپۋبليكا اۋماعىندا ورنالاسقان قارۋلى كۇشتەر مەن ونىڭ بۇكىل مۇلكى رەسپۋبليكانىڭ قۇزىرەتىنە كوشەتىنىن ايقىنداپ بەردى. وسى كۇنى ەلباسى جاس مەملەكەتتىڭ قورعانىس سالاسىنداعى تاعدىرى ءۇشىن وتە ماڭىزدى «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك قورعانىس كوميتەتىن قازاقستان رەسپۋبليكاسى قورعانىس مينيسترلىگى ەتىپ قايتا قۇرۋ تۋرالى» جارلىققا قول قويدى. تاۋەلسىز ەلدىڭ تۇڭعىش قورعانىس ءمينيسترى بولىپ گەنەرال-پولكوۆنيك ساعادات نۇرماعامبەتوۆ تاعايىندالدى.
ساعادات نۇرماعامبەتوۆ قازاقستان ارمياسىنىڭ قالىپتاسۋىنا بايلانىستى ءوز ەستەلىگىندە تومەندەگىشە جايدى اڭگىمەلەگەنى بار ەدى: «مينيسترلىكتىڭ شتات كەستەسىن شاپشاڭ بەكىتىپ الىپ, باسقارۋ اپپاراتىن قۇرۋعا كىرىستىك. ءبارىمىز دە كۇردەلى جاعدايدا, قۇسۇيقىلى جۇمىس جاسادىق. مىندەت اسا جاۋاپتى ەدى. ەڭ الدىمەن, سول ءبىر قىسىلتاياڭ شاقتا وتە قىمبات تۇراتىن جانە سانسىز كوپ اسكەري تەحنيكا مەن قارۋ-جاراقتاردى, اسكەري قالاشىقتاردى ساقتاپ قالۋ كەرەك بولاتىن. وسى جەردە ءادىلىن ايتسام, مەملەكەتىمىزدىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى ن.نازارباەۆ كۇرمەۋىن كۇتكەن قيساپسىز ماسەلە قوزداپ شىعىپ, جان-جاقتان قىسپاققا العان الاساپىران جاعدايدا اسا كورەگەندىك تانىتتى. مۇنداي مۇقالماس قاجىر-قايرات پەن الماس جىگەر ءبىرتۋار قايراتكەردىڭ عانا ماڭدايىنا جازىلعان». ۋاقىت وتكەن سايىن تۇڭعىش پرەزيدەنت تۋرالى ايتقان تۇڭعىش قورعانىس ءمينيسترىنىڭ وسى تۇجىرىمى قۇنى جوعارى ەكەنىن پايىمدايمىز.
تاۋەلسىزدىكتى بەكەمدەۋدىڭ باستى تەمىرقازىعى اسكەر دەيتىن بولساق, ەندەشە سول ارميانى قالىپتاستىرۋ جەدەل شەشىمدى, شۇعىل ارەكەتتى تالاپ ەتتى. سوندىقتان دا ەل پرەزيدەنتى اسكەري بولىمدەردى ءوزى باس بولىپ ارالاپ, ولاردىڭ باسشى قۇرامىمەن اشىق-جارقىن اڭگىمە وتكىزدى. كومانديرلەرگە ۇلتتىق الالاۋدىڭ بولمايتىنى, سول سەبەپتى الاڭداماي قىزمەتتەرىن جالعاستىرا بەرۋدىڭ قاجەتتىلىگى جان-جاقتى ءتۇسىندىرىلدى. قازاق جەرىنىڭ, سونداي-اق, وسىنداعى بارلىق ۇلتتار ءۇشىن ورتاق وتان ەكەنى دە جەرىنە جەتكىزە ايتىلدى. اسىرەسە, ءبىر اتاپ وتەتىن جاعداي, اسكەري قىزمەتشىلەردى الەۋمەتتىك قولداۋ جونىندەگى زاڭ تەز قابىلداندى. سونىڭ ارقاسىندا وفيتسەرلەر ەلدەرىنە بارامىز دەسە, باسقا مەملەكەت ەكەنىنە قاراماستان, ولاردىڭ تەگىن بارىپ-قايتۋىنا دا مۇمكىندىك جاسالدى. بۇرىنعى وداقتاس رەسپۋبليكالاردىڭ بىردە-بىرىندە سول كەزدە مۇنداي زاڭ قابىلدانعان ەمەس-ءتى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ شۇعىل شەشىمى اياسىندا قابىلدانعان وسىنداي ناقتى شارالار رەسپۋبليكا اۋماعىنداعى اسكەري ادام رەسۋرسى مەن تەحنيكا قۋاتىن مۇمكىندىگىنشە ساقتاپ قالۋعا ءوزىنىڭ ۇلكەن سەپتىگىن تيگىزدى. بۇل ءوز كەزەگىندە ۇلتتىق كادرلاردى دايارلاۋعا دەيىنگى ارالىقتا اسكەردىڭ الەۋەتىن السىرەتپەۋگە جاسالعان ۇلكەن مۇمكىندىك ەدى.
سونىمەن قوسا, كەڭەس وداعىنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندە اسكەري قىزمەت ەتىپ جۇرگەن قازاق وفيتسەرلەرى تاۋەلسىز ەلدىڭ پاتريوتى رەتىندە ۇلتتىق ارميانىڭ قاتارىن تولىقتىردى. ءسويتىپ, قازاقستان ارمياسىنىڭ نەگىزى قالانا باستادى. ونىڭ قۇرامىنا قورعانىس مينيسترلىگى, باس شتاب, قۇرلىق اسكەرلەرى, اسكەري-اۋە كۇشتەرى مەن اۋە شابۋىلىنا قارسى قورعانىس اسكەرلەرى كىردى. وسىلايشا, ەلىمىزدە تولىققاندى اسكەري جۇيە قالىپتاسا باستادى.
زامان تالابى – الەۋەتتى اسكەر
قازاقستان ارمياسى قۇرىلعان كۇننەن باستاپ ونىڭ الدىنا باستى مىندەت – تاۋەلسىزدىگىمىزدى قورعاۋ مىندەتى قويىلدى. اسكەري باسشىلىق وسىنى ۇنەمى نازاردا ۇستادى. 1992 جىلى 8 جەلتوقسانداعى قارۋلى كۇشتەر باسشىلىق قۇرامىنىڭ كومانديرلىك جيىنىنا قاتىسۋشىلار الدىندا العاش رەت قازاقستان رەسپۋبليكاسى قارۋلى كۇشتەرىنىڭ جوعارعى باس قولباسشىسى رەتىندە سويلەگەن سوزىندە نۇرسۇلتان نازارباەۆ: «ىشكى جانە سىرتقى ساياساتتىڭ قۇرىلىمىنداعى نەگىزگى ىرگەتاس – قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ. سوندىقتان, بىزگە ەل ەگەمەندىگىن قورعاۋ مۇددەسى ءۇشىن كەز كەلگەن قاتەرگە توتەپ بەرەتىن, سانى از بولعانمەن, ساپاسى بيىك زاماناۋي اسكەر قاجەت», دەگەن بولاتىن. سول ساتتەن باستاپ باس قولباسشىنىڭ باسشىلىعىمەن قازاقستاننىڭ قارۋلى كۇشتەرى ەلدىڭ تاۋەلسىزدىگى مەن اۋماقتىق تۇتاستىعىن ساقتاۋدا, ۇلتتىق قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋدە ىرگەلى مىندەتتەردى اتقارىپ كەلەدى.
ارينە, الەۋەتى جوعارى اسكەر قۇرۋ ءۇشىن ەڭ الدىمەن زاڭدىق نەگىزدى شەگەندەپ الۋدىڭ ماڭىزى زور. 1992 جىلدىڭ سەگىز ايى بار, 1993 جىلدىڭ ءۇش ايى بار, ءبارىن قوسقاندا باس-اياعى 11 اي ىشىندە قازاقستان رەسپۋبليكاسى جوعارعى كەڭەسىنىڭ ماجىلىستەرىندە مەملەكەتتىك ماڭىزى بار ءبىرقاتار قۇجاتتار جان-جاقتى تالقىلانىپ, قابىلداندى. ونىڭ ىشىندە العاشقى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ اسكەري دوكتريناسىمەن قاتار, اسكەري زاڭدار پاكەتى: «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ قورعانىسى جانە قارۋلى كۇشتەرى تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭى, «جالپى اسكەري مىندەت جانە اسكەري قىزمەت تۋرالى», «اسكەري قىزمەتشىلەردىڭ جانە ولاردىڭ وتباسى مۇشەلەرىنىڭ مارتەبەسى جانە الەۋمەتتىك قورعاۋ تۋرالى», «قازاقستان رەسپۋبليكاسى قارۋلى كۇشتەرىنىڭ اسكەري قىزمەتشىلەرىن زەينەتاقىمەن قامتاماسىز ەتۋ تۋرالى», «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ شەكارا اسكەرلەرى تۋرالى», «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك شەكاراسى تۋرالى», «قازاقستان رەسپۋبليكاسى ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ ىشكى اسكەرلەرى تۋرالى» زاڭدارى قولدانىسقا ەندى. ءسويتىپ, تاۋەلسىز ەلدىڭ قۇرىش قالقانى زاڭدىق تۇرعىدان دا تۇبەگەيلى بەكەمدەلدى.
ۋاقىت تالابىنا جاۋاپ بەرەتىن ارميا تەحنيكا مەن قارۋ-جاراقتى جەتىلدىرۋ ەمەس, سونىمەن قاتار, كاسىبي ارميانىڭ نەگىزى بولىپ سانالاتىن جاڭا اسكەري بۋىندى تاربيەلەۋگە دە باسىمدىق بەرەدى. وسى تۇرعىدان العاندا, 1996-2005 جىلدار ارالىعىندا ەلىمىزدە اسكەري ءبىلىم بەرۋدىڭ نەگىزى قالاندى دەپ ايتۋعا بولادى. بۇگىندە بارشاعا تانىمال اسكەري وقۋ ورىندارى وسى كەزەڭ ارالىعىندا اشىلدى: قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ەلباسى اتىنداعى ۇلتتىق قورعانىس ۋنيۆەرسيتەتى, قۇرلىق اسكەرلەرىنىڭ اسكەري ينستيتۋتى, ەكى مارتە كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى ت.بيگەلدينوۆ اتىنداعى اۋە قورعانىسى كۇشتەرىنىڭ اسكەري ينستيتۋتى, راديوەلەكترونيكا جانە بايلانىس اسكەري ينجەنەرلىك ينستيتۋتى, اسكەري-تەڭىز ينستيتۋتى, شەت تىلدەرى اسكەري ينستيتۋتى. سونداي-اق, جۇمىلدىرۋ رەزەرۆىن تولىقتىرۋ ماقساتىندا ازاماتتىق وقۋ ورىندارىندا زاپاستاعى وفيتسەرلەر دايارلاۋ ءۇشىن اسكەري كافەدرالار جۇمىس ىستەي باستادى.
ەلىمىزدەگى قۇرلىق اسكەرلەرىنىڭ اسكەري ينستيتۋتىنىڭ ارعى تاريحى 1970 جىلى قۇرىلعان كسرو جوعارعى كەڭەسىنىڭ قاۋلىسى نەگىزىندە الماتى جوعارى جالپى اسكەري كوماندالىق ۋچيليششەدەن باستاۋ الادى. اسكەري وقۋ ورنىنان 10 مىڭنىڭ شاماسىندا مامان جولداما الىپ, ولاردىڭ 400-دەن استامى ءوزىنىڭ اسكەري مىندەتىن اۋعانستاندا جانە باسقا دا قاقتىعىس بولعان ايماقتاردا اتقارعان. جانقيارلىق ەرلىكتەرى ءۇشىن جوعارى ۇكىمەتتىك ناگرادالارعا يە بولعان. ۋچيليششەنى بىتىرگەن ءۇش وفيتسەر – ا.شاحۆوروستوۆ (قازا بولعاننان كەيىن), ن.اكراموۆ جانە س.گۋششين كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعىنا يە بولدى. 2008 جىلى قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ قولىنان حالىق قاھارمانى جوعارى اتاعىن العان گەنەرال-لەيتەنانت باقىتجان ەرتاەۆ تا وسى وقۋ ورنىنىڭ تۇلەگى. قۇرلىق اسكەرلەرىنىڭ ينستيتۋتىن ەرلىكپەن جازىلعان وزىندىك ءداستۇرى بار جوعارى وقۋ ورنى دەپ اتاۋعا ابدەن بولادى. قازىرگى اسكەري ينستيتۋتتىڭ كۋرسانتتارى, كومانديرلەرى مەن وقىتۋشىلارى اعا ۇرپاقتىڭ ەرلىكتەرى مەن ەرەن ەڭبەكتەرىن ماقتان تۇتادى.
قارۋلى كۇشتەرگە كاسىبي سەرجانتتار دايارلاۋ ماقساتىندا ەلباسىنىڭ جارلىعىمەن ششۋچە قالاسىندا قورعانىس مينيسترلىگىنىڭ شوقان ءۋاليحانوۆ اتىنداعى كادەت كورپۋسىنىڭ قۇرىلۋى وتاندىق ارميا تاريحىنداعى تاعى ءبىر بەلەس. بۇگىنگى تاڭدا سەرجانتتار باسقارۋ ورتالىق ورگاندارىنان باستاپ ەڭ تومەنگى ءبولىمدەرگە دەيىن اسكەرلەردىڭ بۇكىل قۇرىلىمىن قامتيدى. ال ارميا گەنەرالى س.نۇرماعامبەتوۆ اتىنداعى «جاس ۇلان» رەسپۋبليكالىق مەكتەبى ناعىز پاتريوتتار تاربيەلەيتىن وقۋ ورنىنا اينالدى دەپ ايتۋعا بولادى.
مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ جاسۇلاندىقتارمەن كەزدەسۋ بارىسىندا ولارعا ۇلكەن سەنىم ارتقان بولاتىن. «ءبىز بۇل مەكتەپتى قۇرعان كەزدە, وعان اتى اڭىزعا اينالعان جەرلەسىمىز, كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى, حالىق قاھارمانى ساعادات نۇرماعامبەتوۆتىڭ ەسىمىن بەردىك. سەندەر ونىڭ ءومىر جولىن زەرتتەپ, سونداي بولۋعا ۇمتىلۋلارىڭ كەرەك. ءبىزدىڭ ماقساتىمىز – ەلىمىزگە بەرىلگەن ناعىز پاتريوتتاردى – تاۋەلسىزدىكتى, وتانىمىز – قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇتاستىعىن قورعاۋعا دايىن بولاتىن اسكەري ادامداردى تاربيەلەۋ. ءوز ارالارىڭدا دوستىق پەن بىرلىكتى نىعايتىڭدار, وزدەرىڭدى ەڭ جاقسى ادامي قاسيەتتى ساقتاۋعا تاربيەلەڭدەر», – دەدى ەلباسى.
«جاس ۇلان» رەسپۋبليكالىق مەكتەبىنىڭ تۇلەكتەرى وزدەرىنىڭ ونەگەسىمەن قاتارلاستارىنا ۇلگى بولۋدان اينىعان ەمەس. ەل پرەزيدەنتىنىڭ سەنىمىن اقتاپ, قازىرگى كەزدە وتان الدىنداعى پارىزىن ءمىنسىز اتقارىپ جۇرگەن جاسۇلاندىقتار وسىنىڭ دالەلى ىسپەتتى.
اسكەر تۇرلەرىنىڭ باسقالارى جونىندە اڭگىمە باسقا دا, ال اسكەري-تەڭىز كۇشتەرى جونىندە جەكە ايتۋعا تۋرا كەلەدى. ويتكەنى, ەلىمىزدىڭ اۋماعىندا بۇرىن-سوڭدى اسكەري-تەڭىز كۇشتەرى بولعان ەمەس, اتالعان اسكەر ءتۇرىنىڭ قۇرىلۋى تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ جىلناماسىنداعى تاريحي وقيعا بولىپ سانالادى. ەلباسىنىڭ 2003 جىلعى 7 مامىرداعى «قازاقستان رەسپۋبليكاسى قارۋلى كۇشتەرىنىڭ قۇرىلىمىن ءارى قاراي جەتىلدىرۋ شارالارى تۋرالى» جارلىعىنا سايكەس اسكەري-تەڭىز كۇشتەرى قارۋلى كۇشتەردىڭ جەكە مارتەبەسىنە يە بولدى. كاسپي تەڭىزىندەگى قورعانىس قابىلەتىن نىعايتىپ, تەڭىز توسىندەگى شەكارا شەبىن مىعىمدايتىن قازاقستاندىق تەڭىزشىلەر ساپقا تۇردى.
از ۋاقىتتىڭ ىشىندە اسكەري-تەڭىز كۇشتەرى حالىقارالىق كەلىسىمدەرگە سايكەس باسقا ەلدەردەن جاۋىنگەرلىك كەمەلەردى جەتكىزۋگە بايلانىستى ءبىرقاتار مەملەكەتتىك تاپسىرمالاردى جۇزەگە اسىردى. استراحاننان شاعىن ءتورت كۇزەت كەمەسىن, تۇركيانىڭ گەلچۋك پورتىنان ءمارمار تەڭىزى ارقىلى شاعىن كۇزەت كەمەسىن, كورەيا رەسپۋبليكاسىنىڭ چينە پورتىنان پەنديك پورتى مەن ءمارمار تەڭىزى ارقىلى كەمەلەردى اقتاۋ پورتىنا جەتكىزدى. حالىقارالىق دەڭگەيدەگى قىزمەتتەرىن قالتقىسىز اتقارعان كەمە ەكيپاجدارىنىڭ جەكە قۇرامى قازاقستان قارۋلى كۇشتەرىنىڭ باسقا مەملەكەتتەر الدىندا ابىرويىن اسقاقتاتتى.
اسكەري-تەڭىز كۇشتەرىنىڭ جاۋىنگەرلەرى اسكەري تاپسىرمالاردى ورىنداي وتىرىپ, كاسپي تەڭىزىنىڭ قازاقستاندىق بولىگىندەگى سۋ استى جانە سۋ ءۇستى جاعدايىن ۇنەمى قاداعالاپ وتىرادى. ال جىل سايىن اسكەري-تەڭىز كۇشتەرىنىڭ قاتارى وتاندىق جانە شەتەلدىك وقۋ ورىندارىن بىتىرگەن تۇلەكتەر ەسەبىنەن تولىعىپ كەلەدى. اسكەري تەڭىزشىلەر رەسەي, گەرمانيا, تۇركيا, كورەيا, ازەربايجان, پاكىستاندا ءبىلىم الىپ, اسكەري-تەڭىز كۇشتەرىنە قاتىستى اسكەري ماماندىقتاردىڭ قىر-سىرىن مەڭگەرەدى. وسىلايشا, تاۋەلسىزدىكتىڭ ارقاسىندا دۇنيەگە كەلگەن اسكەردىڭ جاڭا ءتۇرى دە ەلدىڭ قورعانىس قابىلەتىن نىعايتۋدا ءوز ۇلەسىن قوسىپ كەلەدى.
اسكەر الەۋەتى اسكەري جاتتىعۋلار ارقىلى شىڭدالا تۇسەدى. ۇجىمدىق قاۋىپسىزدىك شارتى ۇيىمىنا مۇشە مەملەكەتتەر اسكەرلەرىنىڭ العاشقى «ءوزارا ءىس-قيمىل-2009» بىرلەسكەن ستراتەگيالىق-كوماندالىق جاتتىعۋلارى «ماتىبۇلاق» اسكەري پوليگونىندا ءوتكىزىلىپ, وعان 15 مىڭنان استام اسكەر, 1500 بروندى تەحنيكا جانە جۇزشاقتى اسكەري ۇشاق پەن تىكۇشاق قاتىسقان ەدى. بۇل دا بولسا قازاقستان ارمياسىن تاعى ءبىر قىرىنان تانىتقان اۋقىمدى اسكەري جاتتىعۋ بولدى.
جاۋىنگەرلەر جاتتىعۋدا شىڭدالادى دەمەكشى, قورعانىس مينيسترلىگىنىڭ تىزگىنىن يمانعالي تاسماعامبەتوۆ ۇستاعالى بەرگى اسكەريلەردىڭ جاۋىنگەرلىك دايارلىعى ايرىقشا قارقىن الا باستادى. اياق استى دابىل قاعىلىپ, اسكەرلەردىڭ شۇعىل ازىرلىگى سىناققا ءتۇسىپ ءجۇر. سونداي-اق, وقۋ-جاتتىعۋ جيىنىنىڭ سانى دا كۇرت ءوستى. وتكەن جىلى ەلىمىزدىڭ قارۋلى كۇشتەرىندە ۇزىن-سانى 3500-دەي ءارتۇرلى وقۋ-جاتتىعۋ وتكىزىلسە, بيىلعى جىلدىڭ ءتورت ايى ىشىندە 950 وقۋ-جيىنى وتكىزىلدى. سوڭعىلارىنىڭ ىشىندەگى ىرىلەرى «ايبالتا» جانە «قاراتاۋ» ءىرى وقۋ-جاتتىعۋلارى بولىپ تابىلادى.
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ قارۋلى كۇشتەرى باس قولباسشىسىنىڭ تاپسىرماسى بويىنشا «باتىس» وڭىرلىك قولباسشىلىعىنىڭ اسكەرلەرىندە وتكەن «قاراتاۋ-2016» وقۋ-جاتتىعۋعا «باتىس» جانە «وڭتۇستىك» ءوڭىرلىك قولباسشىلىعىنىڭ جەكە قۇرامى, 25744, 86717, 30238, 75488 اسكەري بولىمدەرىنىڭ اسكەري قىزمەتشىلەرى, سونداي-اق, ۇقك شەكارا قىزمەتى مەن قر ءىىم ۇلتتىق ۇلاننىڭ بولىمشەلەرى تارتىلدى. اتالعان جاتتىعۋ جەكە قۇرامنىڭ جاۋىنگەرلىك ءىس-قيمىلداردى جۇرگىزۋ ماشىعىن, سونداي-اق, دەنە توزىمدىلىگىن جانە اسكەرلەردى الىس قاشىقتىقتارعا ءبىر جەردەن ەكىنشى جەرگە جونەلتۋدى پىسىقتاۋعا باعىتتالعان. «قاراتاۋ-2016» وقۋ-جاتتىعۋىنا 7000-نان اسا اسكەري قىزمەتشى قاتىستى. جىل سايىن تۇراقتى تۇردە وتكىزىلىپ كەلە جاتقان اسكەري جاتتىعۋلاردىڭ ناتيجەسىنەن قازاقستان قارۋلى كۇشتەرىنىڭ الەۋەتى ارتىپ كەلە جاتقاندىعىن ايقىن اڭعارۋعا بولادى.
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ قارۋلى كۇشتەرىنىڭ جوعارعى باس قولباسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ وتاندىق ارميانىڭ الەۋەتى كۇشتى ارمياعا اينالۋىنا قاجىرلى ەڭبەك سىڭىرۋمەن قاتار, ونىڭ تەحيكالىق تۇرعىدان جاراقتاندىرىلۋىنا دا ەرەكشە نازار اۋدارادى.
«بيىل ءبىز وسى ايتۋلى كۇندى تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ 25 جىلدىق مەرەيتويىنا دايىندىق اياسىندا اتاپ وتەمىز. ۇلتتىق ارميا, اسكەري-اۋە كۇشتەرىن جانە اسكەري-تەڭىز فلوتىن قۇرۋ – ەگەمەن قازاقستان شەجىرەسىندەگى ماڭىزدى بەلەستىڭ ءبىرى. العاشقى اسكەري بولىمدەردى قالىپتاستىرۋدان باستاپ, ۇلتتىق قورعانىس پەن قاۋىپسىزدىكتىڭ قازىرگى زاماناۋي جۇيەسىنە دەيىنگى ۇلكەن جولدى ءجۇرىپ وتتىك. ەڭ زاماناۋي قارۋمەن جانە تەحنيكامەن جابدىقتالۋ, كومانديرلەردىڭ كاسىبيلىگى, جەكە قۇرامنىڭ جوعارى جاۋىنگەرلىك دايىندىعى مەن ماشىعى – وسىنىڭ ءبارى ءبىزدىڭ قارۋلى كۇشتەرىمىزگە ءتان», – دەگەن ەدى نۇرسۇلتان نازارباەۆ بيىلعى وتان قورعاۋشى كۇنىنە ارنالعان جيىن بارىسىندا.
ءيا, شيرەك عاسىرعا جۋىق ۋاقىت ىشىندە قازاقستان ارمياسى قيىن كەزەڭنەن, قالىپتاسۋ كەزەڭىنەن ابىرويمەن ءوتىپ, الەۋەتى كۇشتى, مەملەكەتتىڭ تاۋەلسىزدىگىن, قورعانىسىن قامتاماسىز ەتەتىن قۋاتتى ارمياعا اينالدى.
«قازىر ەندى وسىنىڭ ءبارى ءبىر كۇندە وزدىگىنەن بولا قالعانداي كورىنۋى مۇمكىن. شىندىعىندا, تاۋەلسىزدىگىمىزدى جاريالاعانىمىزبەن, ونىڭ ەرتەڭگى تاعدىرى بەيمالىم ەدى. رەسپۋبليكامىزدىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى ن.نازارباەۆتىڭ سىندارلى ساياساتى, ۇكىمەت پەن پارلامەنتتىڭ قاجىرلى قىزمەتى, سونداي-اق, قازاقستاندىقتاردىڭ وزىنە عانا ءتان پاراسات-پايىمى تالاي ۇرپاق اڭساعان اقجارىلقاپ كۇنگە جەتكىزدى». ەلىمىزدىڭ تۇڭعىش قورعانىس ءمينيسترى, حالىق قاھارمانى ساعادات نۇرماعامبەتوۆ قازاقستان ارمياسىنىڭ قالىپتاسۋىنا بايلانىستى وسىلاي دەگەن بولاتىن.
عابيت ىسكەندەر ۇلى,
«ەگەمەن قازاقستان»
