قازاقتىڭ اتىمتاي جومارتى

جەرگىلىكتى گازەتتە زەرەندى اۋدانىنا قاراستى كوكتەرەك اۋىلىنىڭ ىرگەسىندەگى ەل اۋليەگە ساناعان, جۇرت قاسيەتتىگە بالاعان اۋليەتاستىڭ ماڭايى كۇتىمسىز جاتقانى سىنعا الىنعان ەدى. وندا اركىم ءوزىنىڭ تۋعان توپىراعىن قادىرلەي ءبىلۋ كەرەكتىگى تۋرالى ايتىلعان بولاتىن. شىنىن ايتۋ كەرەك, ماقالا قوعامدىق پىكىر تۋعىزدى. ءالى ەسىمدە, رەداكتسياعا گازەتتىڭ سول سانىن كوپ ادام ىزدەپ كەلدى. كوكتەرەك اۋىلىنىڭ تۋماسى, بۇگىندە كوكشەتاۋ قالاسىندا تۇراتىن جەكە كاسىپكەر جۇماعۇل جولدىقوۆ ماقالانى وقىعاننان كەيىن كۇندىز كۇلكىدەن, تۇندە ۇيقىدان ايىرىلدىم دەيدى. تۇسىندە الدەكىم ايان بەرگەندەي, الدەبىر كۇش مازاسىن العانداي. كەلەسى كۇنى تاڭسارىدەن تۋعان جەر­گە, اۋليەتاستىڭ باسىنا ءبىر-اق تارتقان. كەيىن دە ەكى-ءۇش رەت بارىپ كەلسە كەرەك. سودان سوڭ ءوزىنىڭ ۇجىمىن, جەر قازاتىن, تاس ارتاتىن اۋىر تەحنيكاسىن الىپ اۋليەتاستىڭ باسىن قىزدىڭ جيعان جۇگىندەي ادەمىلەپ قورشاعان. كادىمگى تابيعي جاقپار تاستارمەن. وندا دا تابيعاتقا قىلداي قيانات ەتپەگەن. جول بو­يىنداعى سۋ قۇبىرىن الدەكىمدەر قازىپ السا كەرەك قوي. سول كەزدە دالاعا شىعىپ قالعان اتان تۇيەنىڭ بەلىندەي جۋان, قاقپاقتاي جالپاق سان قىرلى ساندىق تاستار كادەگە اسقان. قازىر اۋليەتاستىڭ ات شاپتىرىم توڭىرەگى وسىنداي تابيعي تاس­تارمەن قورشاۋلى. كىرەبەرىستەگى ەسىكتى كوكشەتاۋدان ارنايى تاپسىرىسپەن جاساپ, اكەلىپ ورناتقان. وڭ جاقتاعى ءمارمار تاقتاعا اۋليە­تاستىڭ اۋليەلىگىن پاش ەتە­تىن تۋعان تابيعاتىن عاجايىپ قۇبىلىسىن ساقتاي بىلۋگە ۇندەيتىن بەلگىلى اقىن ءتو­لەگەن قاجىبايدىڭ ءۇش اۋىز ولەڭى جازىلعان. قوي سويىپ, قۇران وقىتىپ, اۋىلدىڭ اقساقالدارىن جيناپ اس بەرىپتى. اس ۇستىندە ەل مۇراتى, جەر جايى اڭگىمە بولعان, عيبراتتى ءسوز ايتىلعان. مۇنتازداي تازارىپ, وزگەشە كەيىپكە ەنگەن اۋليەتاس قازىر ولاي-بۇلاي جۇرگەن جولاۋشىنىڭ اتباسىن بۇراتىن ورنى. وسى جۇمىستى جۇماعۇل جالعىز ءوزى اتقاردى. قول كومەگىن ءوزىنىڭ ۇجىم مۇشەلەرى بەرگەنىمەن, بار شىعىن, ءۇش ميلليون تەڭگە كولەمىندە جۇمسالعان قاراجات ءبىر وزىنەن شىقتى. ماقالا جاريالانعاننان كەيىن اي جارىم وتكەندە رەداكتسياعا سوققان. قارا تورى ءوڭى الدەبىر قۋانىشتىڭ لەبىمەن الاۋلاپ, كوڭىلى ماسايراپ تۇر. اۋليەتاستىڭ باسىنا اپارىپ كورسەتكەن. رازى بولدىق. كەيىن ءبىر اۋىز العىس ءسوزىمىزدى جازدىق. قوش سونىمەن, قايرا كەزدەسۋدىڭ ءساتى تۇسپەگەن. ارادا ءتورت جىل وتكەن سوڭ جايساڭ جىگىت جۇماعۇل جولدىقوۆ تۋرالى تاعى ءبىر جاقسى لەپەس ەستىدىك. انىق-قانىعىن وزىنە جولىعىپ بىلدىك. ەندى وقىرمانعا وسى ءبىر جاقسى مىسالدى, ۇلاعاتتى ءىستى تاراتىپ ايتاتىن ءجونىمىز بار. قارا كۇز. قارا سۋىق وڭمە­نىڭنەن وتەدى. جۇماعۇل باسشى­لىق جاسايتىن سەرىكتەستىك تايىنشا قالاسىنا كومىر تاسىپ جاتقان. ءبىر جولى سەرىكتەستىك جۇرگىزۋشىلەرى قارا جولدىڭ بو­يىن­دا دىردەكتەپ توڭىپ وتىرعان, جۇقالتاڭ, كويلەكشەڭ ورىس ءجى­گىتىن كەزدەستىرەدى. جاسى سول كەزدە قىرىقتاردىڭ شاماسىن­دا. قۇجاتى جوق. قالاي بولعان كۇندە دە ادام بالاسى عوي, ءجۇر­گى­زۋشىلەر سەرىكتەستىككە الىپ كەل­گەن. العاشقى كۇندەرى كيىن­دىرىپ, جۋىندىرىپ ادام كەيپىنە ەنگىزگەن. كەيىن جۇماعۇل كوك­شەتاۋ قالاسىندا تۇراتىن اكەسىنىڭ ۇيىنە اپارىپ تاپسىرعان. جاي جاتقانشا, ەگدە تارتقان اكەسىنە كومەكتەسىپ, قول ۇشىن بەرىپ, ەڭبەك ەتسىن دەگەن عوي. ءارى مۇنداعىدان جاعدايى جاقسى. ارا-تۇرا سۇراپ قويادى. سويتسە ميحايلدىڭ قولىنان كەلمەيتىنى جوق ەكەن. الدىمەن اعاش ۇستاسى, سوسىن ەلەكترمەن دانەكەرلەۋشى, سىرلاۋ-سىلاۋعا سەن تۇر مەن اتايىن. بىرتە-بىرتە وسىنداي كۇيگە ۇشىراعان ميحايل سۆيريدوۆتىڭ جان سىرىنا, تاعدىر جولىنا دا قانىققان. سويتسە مي­حايل ياكوۆلەۆيچ قيانداعى ازەر­باي­جاننىڭ پريۆولنوە سەلوسىندا تۋىپتى. يراننىڭ شەكاراسىنان سەگىز شاقىرىم جەردە. ارعى اتالارى قىزىل اعاشتى قىرناپ, وڭدەيتىن اتاقتى شەبەرلەر. 17 جاسىندا مەكتەپ ءبىتىرىپ, تالليندەگى وقۋ ورنىنا تۇسكەن. اسكەري مىندەتىن كارەليادا وتەپ كەلگەن سوڭ وسى جەرگە الدەبىر سەبەپپەن كەلگەن قازاقستاننىڭ بويجەتكەنىمەن تانىسىپ, شاڭىراق قۇرادى. بۇل ۋاقىتتا ءومىر جولى وقتاي ءتۇزۋ, داڭعىل بولاتىن. تابىستى جۇمىسى بار. پاتەر العان. كوپ ۇزاماي ۇلدى بولعان. كەيىن كەڭەس وكىمەتى كەلمەسكە كەتكەن بەيمازا ۋاقىتتا بۇلاردىڭ ءاپ-ادەمى, سۇتتەي ۇيىپ وتىرعان شاڭىراعى ورتاسىنا ءتۇستى. تۇس-تۇستان قاۋىپ-قاتەردىڭ كوزگە كورىنبەس نايزالارى انداعايلاپ, شانشي باستاعان. امال جوق, تىنىش جەرگە كەتۋ قاجەت. ءارى-بەرى اقىلداسا كەلە, قازاقستانعا, جا­رىنىڭ تۋعان جەرى تايىنشا قالاسىنا كەلگەن. تىنىشتىق بولعانىمەن, جۇ­مىس جوق. كۇن كورىس قيىنعا اينالعان. بىردەن باۋىر باسىپ ورنىعىپ كەتە الماعان سوڭ, تۋعان ولكەسى ازەربايجانعا, سوندا قالعان اناسىنا كەتپەككە الدەنەشە رەت وقتالعان. ايتسە دە, ايەلى رايىنان قايتارىپ, ەتەگىنەن تارتا بەردى. ءتىپتى, بىردە اناسىنىڭ ومىردەن وتكەنى حابارلانعان جەدەلحاتتى دا كورسەتكەن. ءتامام جۇرتتىڭ ىشىندە ءوزىن بوگدە سەزىنگەن, جالعىز ساناعان ميحايلدىڭ ىشىمدىككە قۇمارلىعى وسى كەزدەن باستالدى. ارادا ءبىراز ۋاقىت وتكەن سوڭ ايەلى مەن ۇلى گەرمانياعا قونىس اۋداردى. جالعىزدىقتىڭ كوكەسى ەندى كورىندى. باسىندا باسپاناسى, قولىندا قۇجاتى جوق ميحايل اركىمنىڭ ەسىگىندە ءجۇردى. كۇندەردىڭ ءبىر كۇنىندە الدى تۇمان, سوڭى بەلگىسىز ساپارعا شىقپاق بولىپ جول بويىندا وتىرعاندا كومىر تاسيتىن جۇرگىزۋشىلەرگە كەزىككەن. وسى ساتتەن باستاپ تۇمان سەيىلەدى. بولاشاق ايقىن, باعىت بەلگىلى. جاتاتىن جەرى, جۇمىسى, ىستەگەن ەڭبەگىنە وراي الاتىن جالا­قىسى بار. ءتىپتى, الگى وڭەشى جىبىرلاپ تۇراتىن ادەتتەن دە ارىلدى. تۋماسا دا تۋعانداي ەتىپ باققان جۇماعۇلدىڭ اكەسى شاياحمەت مىناۋ جارىق دۇنيەدەگى تاتار ءدامىنىڭ تاۋسىلار الدىندا بالاسىن شاقىرىپ الىپ, امانات ەتىپتى. – مىناۋ ميحايل ءبىر ابزال ادام. قولىنان كەلمەيتىنى جوق. الدىنان جۇمىس ۇركىپ تۇرادى. ونىڭ ۇستىنە قولىنىڭ قىسپاسى, اقشاعا قىزىعۋى بىلىنبەيدى. ادال­دىعى دا ادام ايتقىسىز. ەر­تەڭ مەن قايتپاس ساپارعا اتتان­عاندا قاڭعىرتىپ جىبەرىپ جۇرمە, وبال بولادى, – دەپ شەگەلەپ تاپسىرعان. اكە ءسوزىن امانات دەپ ۇققان جۇماعۇل ميحايلدىڭ قۇجاتىن ىستەپ بەرمەك بولدى. وڭاي ەمەس, ارينە. ەكى جىل ۋاقىت وتكەن. وسى ەكى جىلدىڭ ىشىندە تايىنشا قا­لاسىنا كەمىندە جيىرما رەت بارعان. مۇراعاتقا سۇراۋ سالىپ, وزگە دە ءتيىستى مەكەمەلەردەن دەرەك جيناعانىمەن, قولدارىنا ەشتەڭە ىلىكپەگەن. كوشى-قون پوليتسياسىنان دا قايىر بولمادى. پوليتسيا قىزمەتكەرلەرى كومەك كورسەتەمىز دەپ ۇمتىلۋىن ۇمتىلدى-اق. ازەر­بايجانعا ءۇش مارتە سۇراۋ سالعان. ءلام-ميم حابار جوق. ال­دىمەن ميحايل ياكوۆلەۆيچتىڭ تۋ تۋرالى كۋالىگى قاجەت ەكەن. ونسىز ەشقانداي قۇجات جاسالمايدى. كوشى-قون پوليتسياسىندا جالعىز جۇماعۇل مەن ميحايل ەمەس, تارازىشى شۇعا ءاشىموۆا مەن ەسەپشى التىنگۇل قاناپينا دا بولعان. تالاي كۇندەرىن وتكىزگەن. ءار كابينەتتىڭ الدىندا اششى ىشەكتەي شۇباتىلعان كەزەكتى كۇتىپ. ەلەگىزۋمەن, ۇمىتتەنۋمەن ءبىر جىل ءوتتى. انشەيىندە جەر قوزعالسا قوزعالمايتىن سابىرلى, سالماقتى جۇماعۇل شاياحمەت ۇلىنىڭ شىدامى تاۋسىلدى. ازەربايجان ەلشىلىگىندە ونشاقتى رەت بولىپ, ءما­سەلەسىن شەشە الماعاننان كەيىن تۋرا اۋەجايعا باردى دا بيلەت الدى. باكۋدەن بەس ءجۇز شاقىرىم جەردەگى ەلدى مەكەننىڭ ىشكى ىستەر باسقارماسىن تاپتى. اۋدارماشى جالدادى. قازاقستانداعى كوشى-قون پوليتسياسىنىڭ سۇراۋلارىن ىزدەستىردى. كەلۋىن كەلىپتى. تەك ورىس تىلىندە جازىلعان. ورىس تىلىندە جازىلعان سوڭ ازەرباي­جان اعايىندار قيمىلداي قوي­ماعان. سول جەردە ءجۇرىپ جۇماعۇل ميحايلدىڭ اناسىنىڭ ءتىرى ەكەن­دىگىن ەستىگەن. و, عاجاپ, جۇبايى قايتىس بولعانى تۋرالى جەدەل­حاتتى دا كورسەتكەن ەدى عوي. سوندا قالاي ءتىرى؟ الدە بۇرىنعى ارەكەت­تىڭ ءبارى ميحايلدى تۋعان ولكەسىنە جىبەرمەۋدىڭ امالى ما؟ شىنىمەن اناسى ءتىرى ەكەن. وتىز شاقىرىم جەردە, ءدىن امان تىرشىلىك كەشىپ جاتىر. قيانداعى ازەربايجانعا دەرەك ىزدەپ كەلگەن جۇماعۇلعا وتىز شاقىرىم نە ءتايىرى. كولىك جالداعان دا, بارعان. اشىق كۇندە توبەدەن جاي تۇسكەندەي بولدى. جۇماعۇلدىڭ قولىندا بالاسىنىڭ ساۋ-سالامات جۇرگەنىن انىقتايتىن فوتو­سۋرەتتەرى, بەينەجازبا بار ەدى. سولارىن كورسەتكەن. بالاسىن الدەقاشان ءولدى دەپ, قايعىنىڭ قارا بۇلتىن جامىلىپ جۇرگەن, كوكىرەگىن شەر باسقان اناسى رايا العاشقىدا ەسىنەن تانىپ تۇسكەن. ء–تىرى ەكەنىن سەزىپ ەدىم, سەزۋشى ەدىم, – دەپ سولىقتايدى قايران انا, – «جدي مەنيا» باعدارلاماسىنا دا تاپسىرىس بەرگىزگەنمىن. اعاسى بوريس ومىردەن وتكەن ەكەن. ميحايلدىڭ تۋعان جەرىنىڭ توپىراعىن باسپاعانىنا تۋرا قىرىق جىل. قازىر جاسى 54-تە. ازاپتى جولدىڭ بەينەتى وتە­لىپ, اناسىنان تۋ تۋرالى كۋا­لىگى تابىلدى. جۇماعۇل ءۇشىن ات باسىنداي التىن تابىلعانمەن بىردەي ەدى. وسى ءبىر جاپىراق قاعاز ءۇشىن قياننان قينالىپ جەتتى ەمەس پە؟ ارادا ءبىر اي وتكەن سوڭ «ۋزكايا كولەيا» سەرىكتەستىگىندە اق تۇيەنىڭ قارنى جارىلعان ۇلان-اسىر توي بولدى. بار ۇجىم تايلى-تاياعىمەن جينالىپ, ميحايل سۆيريدوۆتىڭ قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ازاماتى اتانىپ, تولقۇجات العان­دىعىن تويلاعان. ۇجىم اناسىنا سىي-سياپات الدى. جۇماعۇلدىڭ ءوزى دە. قازاقستاننان كەلگەن سوڭ قازاقتىڭ ءدامىن كورسىن ەل. قازى-قارتا, جال-جايا, قۇرت-ىرىمشىك. انا­س­ىنا كويلەك, باسقا دا تولىپ جاتقان سىي-سياپات. قۇتتى قۇدالىققا بارا جاتقانداي. باۋىر باسىپ قالعان ۇجىم مۇشەلەرىنىڭ ميحايلدى قيعىسى جوق. ءبارىنىڭ جانارلارىنا ءمولدىر تامشى ءىلىنىپ, باۋىرلارىنا باسادى. قايتىپ كەل دەپ ايتۋ دا قيىن. ەندى قايتىپ كورىسپەيتىندەي. ايتەۋىر, ءبىر بەيمازا سەزىم بارلىعىن باۋ­راپ العان. الىس جولعا اتتانىپ بارا جاتقان ارىپتەستەرىنە اقساقالدارى باتا بەردى. مىنە, ەندى ساعىنىشتى ساپار. ميحايلدىڭ تۋعان دەرەۆنياسى كول-كوسىر قۋانىش قۇشاعىندا. مەكتەپتە بىرگە وقىعان سىنىپتاس­تارى, دوستارى, پيونەر جەتەكشىسى, مەكتەپ ديرەكتورى, ءتىپتى, سۆياششەننيككە دەيىن كەلگەن. – وشكەنىم جانىپ, ولگەنىم ءتىرىلدى, مىڭ راحمەت ساعان, جۇما­عۇل. سەن ەندى مەنىڭ تۋعان ۇلىم­سىڭ, – دەگەن اناسى داستارقان باسىندا. تاعى ءبىر تولقۋلى ءسات قايتار ساپاردىڭ الدىندا بولدى. ميحايل قىرىق جىلدان كەيىن تابانى تيگەن تۋعان جەرىن دە قيمايدى. ءدام-تۇزىن ۇسىنعان, ءومىر ءجىبى قولىنان شىعىپ بارا جاتقاندا قايتىپ قاتارعا قوسقان قازاقستاندى دا. سوڭعىسى باسىم تۇسكەن. ءدال وسى جەردە جۇماعۇل باۋىرى ميحايلعا اقىلىن ايتقان. قالام دەسەڭ ءوزىڭ ءبىل, قىستامايمىن, وك­پەم دە جوق. تۋعان جەرىڭمەن, ەت-جاقىن اعايىنىڭمەن قاۋىشىپ تۇرسىڭ. ال مەنىمەن بىرگە قايتساڭ, قاناتىمسىڭ, قۇيرىق جالىمسىڭ. ميحايل كوكشەتاۋعا قايتتى. جۇماعۇل وبلىس ورتالىعىنداعى «كوكشەتاۋ» مادەنيەت سارايىنىڭ سىرتىنان قۇستىڭ ۇياسىنداي جىپ-جيناقى ءۇي سالىپ بەرگەن. ىشىنە ەۋروجوندەۋ جاسالىپتى. ەسىگىنىڭ الدىندا كوكونىس جايقالىپ ءوسىپ تۇر. ءلۇپ ەتكەن جەلمەن تەربەلگەن گۇلدەر جۇماعۇلدىڭ جان سەزىمى ءتارىزدى. استىنا ماشينا مىنگىزىپتى. قازىر ءبىر مەكەمەنى باسقارىپ وتىرعان ءوزىنىڭ وڭ قولى. – انەۋكۇنى ميحايل اۋليە­تاستىڭ باسىنا گۇل وتىرعىزىپ كەلىپتى. ءوزى بارىپ ماڭايىن تازالاپ, كۇتىپ جۇرەدى, – دەيدى جۇما­عۇل, – كىم ءبىلسىن, قاسيەتتى ولكەنىڭ شاراپاتى دا ءتيىپ جاتقان شىعار؟ ايتقاندايىن, اعالى-ءىنىلى ادام­دار ءتارىزدى ءبىر-ءبىرىن باۋىرىنا باسىپ, قۇشاقتاسىپ تۇرعان ەكەۋى ازىلدەسىپ تە قويادى. – سوڭعى سايلاۋ بولعان كۇنى تاڭ اتپاي وياتتى عوي بۇل مەنى. شارت ۇيقىدا جاتقان ەدىم, سايلاۋعا بارايىق دەپ كەلىپ تۇر. قازىر بۇل قازاقستاننىڭ ازاماتى عوي. ءيا, قازاقستاننىڭ ازاماتى. وسىنداي تاعدىردىڭ تالكەگىنە تۇسكەن جاندى قايرادان قاتارعا قوسقان جۇماعۇل دا ازامات, شىن ازامات! بايقال ءبايادىلوۆ اقمولا وبلىسى