موڭعولياداعى «ارۋلار» وداعى

مامىر ايىندا موڭعولياداعى قازاق ايەلدەرىنىڭ «ارۋلار» وداعىنىڭ قۇرىلعانىنا 10 جىل تولدى. ءبىز وسىعان وراي موڭعولياداعى قازاق ايەلدەرىنىڭ بۇگىنگى تىنىس-تىرشىلىگى مەن ولاردىڭ قوعامداعى ورنى تۋرالى وداق ءتورايىمى, «ارۋ جۇلدىزدار» جۋرنالىنىڭ باس رەداكتورى ايناگۇل سارايقىزىن سۇحباتقا تارتىپ ەدىك. – ايناگۇل سارايقىزى, «ارۋلار» وداعى قاشان جانە قان­داي وي-ماقساتپەن قۇرىل­عانىن بايانداپ بەرسەڭىز؟ – موڭعولياداعى قازاق ايەل­دەرى­نىڭ «ارۋلار» وداعى 2006 جىلى 11 مامىردا قۇرىلدى. وداق­تىڭ اتىن موڭعوليانىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن مادەنيەت قايراتكەرى, جازۋشى سۇلتان تاۋكەي ۇلى ۇسىن­دى. ۇكى مەن ويۋ اشەكەيلەنگەن ۇيىمنىڭ تاڭبا بەلگىسىن «ادمون» كومپانياسىنىڭ ديزاينەرى تابيعات ابدوللا ۇلى جاسادى. بۇل قوعامدىق ۇيىم موڭعوليا­داعى ازعانا قازاقتىڭ, سونىڭ ىشىندە ۇلان-باتىر قالاسى مەن ورتالىق ايماقتاعى قانداستارىمىزدىڭ ءتىلىن, ءدىنىن, سالت-ءداستۇرىن ناسيحات­تاۋ, كەلەشەك ۇرپاققا جەتكىزۋ جانە ءتۇرلى سالادا ەڭبەك ەتەتىن قازاق­­­تىڭ قىزدارى مەن ايەلدەرىن موڭ­عوليا كولەمىندە جانە وزگە دە شەتەلدەر­دە تانىتۋ ءارى ولار­دىڭ تىلەك-ارمان­دارىن ءتيىستى ورگان­دارعا جەت­كىزۋ, باسقا دا بەيرەس­مي ۇيىم­دار­مەن بىرىگىپ جۇمىس­تانۋ­دى وزىنە ماق­سات ەتىپ قويدى. ءبىز موڭعوليا كولە­مىن­دەگى وسى باعىت­تاعى باسقا دا بەيرەسمي ۇيىمدارمەن ءبىرى­گىپ جۇمىس جاساي­مىز. بۇل ەلدەگى 50-گە جۋىق بەيرەسمي ايەلدەر ۇيىم­­دارى اراسىندا قول جەتكىزگەن جەتىس­تىك­تەرى, قوعامداعى ابىرويى مەن بەدەلى جاعىنان «ارۋلار» وداعى كوش­­باس­شىلار قاتارىنان كورىنىپ ءجۇر. – «ارۋلار» وداعىنىڭ ۇنىنە اينالعان «ارۋ جۇلدىزدار» جۋرنالى قاشان دۇنيەگە كەلدى؟ – بۇل ادەبي-كوركەم جۋرنالدىڭ شىعا باستاعانىنا دا بيىل 10 جىل تولىپ وتىر. «ارۋ جۇلدىزدار» باسى­لىمىندا دا ءوز ماقساتىمىز بويىنشا موڭعولياداعى قازاق ايەلدەرىنەن شىققان عالىمدار, جازۋشىلار, كاسىپكەرلەر, مەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەر مەن حالىققا ۇلگى-ونەگە بولاتىن انالاردى ناسيحاتتايمىز. تارالىمى 1000-1500 دانا كولەمىندە. وسىعان قاراماستان جۋرنالىمىز تەك موڭعوليادا عانا ەمەس, قازاقستان, قىتاي, تۇركيا, اقش جانە ەۋروپا ەلدەرىندەگى قان­داس­تارىمىز اراسىندا دا ءوز وقىرماندارىن تاۋىپ جاتىر. بۇگىن­گى كۇنى جۋرنالدىڭ 41 سانى جارىققا شىقتى. – وسى ارادا «ارۋلار» وداعى مەن «ارۋ جۇلدىزدار» ۇيىتقى بولعان شارالاردىڭ اۋقىمى تۋرالى دا از-كەم ايتىپ وتسەڭىز؟ – اتاجۇرتتا سىرت ەلدەردە تۇ­رىپ جات­قان قازاقتاردىڭ ءبىر ءبولى­گى موڭ­عوليادا. ولار موڭعوليا قازاق­­­تارى­نىڭ ورتالىعى اتانعان بايان-ولگي ايماعىنان باسقا, ەل اس­ت­اناسى ۇلان-باتىر قالاسى مەن حوۆدا, ءتوۆ, حەنتي, دارحان ۋل, ورحون, سەلەنگە سياقتى ورتا­لىق اي­­ماقتاردا دا قونىس تەپكەن. ءبىز ءىش­كەرى ايماقتارداعى قان­داس­تارى­مىزبەن كوبىرەك جۇمىس جاساۋ­عا تىرىسامىز. وندا وداقتىڭ الدىنا قويعان ماقسات-مىندەتتەرىنە ساي ءىس-شارالاردى قالا تۇرعىندارى, ستۋدەنت جاستار ىشىندە عىلىمي كونفەرەنتسيا, كەزدەسۋ تۇرىندە وتكىزەمىز. مادەني ءىس-شارالاردى, ادەتتە, باسقا ۇيىمدارمەن جانە ونداعى كاسىپكەر اعايىندارمەن بىرىگىپ تەك قازاق تىلىندە جۇرگىزەمىز. بۇل وسىنداعى از عانا اعايىن سول ەلدىڭ تىلىنە, دىنىنە كىرىپ كەتپەسىن, ءوزىمىزدىڭ قازاقتىعىمىزدى, سالت-ءداستۇرىمىزدى ساقتاسىن دەگەن ويمەن جاسالادى. سونداي-اق, سالت-ءداستۇردى, قولونەردى ناسيحاتتاۋ ءۇشىن, اسىرەسە, شەبەر ايەلدەردىڭ كەز­دەسۋى مەن سولاردىڭ كورمەلەرىن ۇيىم­داستىرامىز. بۇدان بولەك جىل سايىن ۇلاعاتتى ۇرپاق ءوسىرىپ, ءتار­بيەلەپ, وتباسىنىڭ ۇيىتقىسى بولىپ, ەل مارتەبەسىن كوتەرۋگە سۇبەلى ۇلەس قوسقان انالاردى «ارۋ انا» اتاعى­مەن ماراپاتتايمىز. وعان يە بول­عانداردى «ارۋ جۇلدىزدار» جۋر­نالى مەن موڭعوليا ۇلتتىق تەلەار­ناسىنداعى «تۆ-تولقىن» باع­دار­لاماسى ارقىلى بۇكىل جۇرت­شىلىققا تانىستىرۋدى داستۇرگە اينالدىردىق. – موڭعوليانىڭ ايەلدەر وداعى سياقتى وزگە قوعامدىق ۇيىم­دار مەن قۇزىرلى مەكەمەلەر­مەن قارىم-قاتىناستارىڭىز قالاي؟ – «ارۋلار» بۇگىنگى تاڭدا 90 جىل­دان استام تاريحى بار موڭعوليا ايەلدەر وداعىنىڭ بەلدى ءبىر ءمۇ­شەسى. ايەلدەردىڭ قۇقىعى, گەندەر ماسە­لەسى, جانۇياداعى زوراكەرلىك, قاي­شىلىقتان تۋىندايتىن كەلەڭسىز جاعدايمەن كۇرەسەتىن, ودان الدىن الا ساقتانۋ بارىسىندا جۇمىس جاسايتىن كوپتەگەن ۇيىمدارمەن بىرىگىپ جۇمىستاپ كەلەمىز. ءبىز, سونىمەن قاتار, موڭعولدىڭ ۇلتتىق ادام قۇقى كوميتەتىنە دە مۇشەمىز. سول سەبەپتى ۇكىمەت دەڭگەيىندە بولىپ جاتقان ءىس-شارالارعا دا قاتىسىپ, «ارۋلار» وداعىنىڭ اتىنان ءوز ويىمىزدى جەتكىزەمىز. – جاستارمەن ءتالىم-تاربيە جۇمىسى جۇرگىزىلە مە؟ – وداق جانىندا جاستاردىڭ «بەرەكە» دەگەن كلۋبى جۇمىس ىستەيدى. بۇل قازاق جاستارى­نىڭ قازىرگى تىنىس-تىرشىلىگىمەن جاقى­­نى­راق تانىسىپ, ونداعى وزگەرىس­تەر­دەن حاباردار بولىپ وتىرۋعا مول مۇمكىندىك بەرەدى. جاس­تارى­مىزدىڭ ءوزىنىڭ انا ءتىلىن, ءدىنى مەن ءدىلىن ساقتاۋى قانداي دەگەن ماسەلەلەر بويىنشا وسى كلۋب­پەن بىرلەسىپ, ءتۇرلى شارالار ءوت­كىزىپ تۇرامىز. ماسەلەن, جاڭا وقۋ جىلىنىڭ باسىندا ۇلان-باتىردا وقيتىن 1-كۋرس ستۋدەنت قىزدارىمەن كەزدەسۋ وتكىزىپ, ءتالىم-تاربيە جۇمىستارىن جۇرگىزەمىز. وندا جاس قىزدارعا وزىنە تانىس ەمەس ۇلكەن قالادا ءوزىن قالاي الىپ ءجۇرۋدىڭ ءتارتىبى مەن ءجون-جورالعىسى تۋرالى كەڭەس بەرىلەدى. ماسەلەن, بايان-ولگيدەن كەلگەن جاستارىمىز موڭعول تىلىنە شورقاق بولسا, ىشكەرى ايماقتاعى بالا­لار قازاق تىلىندە سويلەي الماي­دى. سول سەبەپتى جوعارى وقۋ ورىن­دارىنىڭ وقىتۋشىلارمەن ءبىر­لەسىپ ولارعا قازاق تىلىندە كۋرس اشتىق. جوعارى وقۋ ورنىندا سالت-ءداستۇرى­مىز­دىڭ ساقتالۋى قانداي دەگەن تاقى­رىپ بويىنشا عىلىمي كونفەرەنتسيا جاسادىق. سونداي-اق, تولعويتتاعى ومار مەشىتىنىڭ جانىنداعى «ەل بىرلىگى» بەيرەسمي ۇيىمىمەن بىرلەسىپ قانداستارىمىز كوپتەن مەكەندەيتىن نالايح اۋدانىندا بىرقاتار جۇمىس اتقاردىق. – مەرەيتويعا ارنالعان ءىس-شارالار قالاي ءجۇرىپ جاتىر؟ – «ارۋلار» وداعىنىڭ 5 جىل­دى­عىن­دا مۇقاعالي ماقاتاەۆتىڭ ءسوزى­نە جازىلعان ت.تولەنديەۆتىڭ «ارۋلار» انىنە بەينەبايان ءتۇسىر­گەن ەدىك. ال بايان-ولگي اي­ما­­عى­­نىڭ 70 جىلدىق مەرەيتويى­نا «قا­زاق­تىڭ ماڭدايالدى ارۋلارى» اتتى جي­ناق شىعارىپ, ونى جۇرت­شى­لىق­قا تارتۋ ەتكەنبىز. بۇل كى­تاپتا 1930-2010 جىلدار ارالى­عىن­دا ايم­اق پەن ەلىمىزدىڭ دامۋىنا قازاق ايەل­دەرى­نىڭ قوسقان ۇلەسى پاش ەتىلدى. ۇلان-باتىردا قازاق ايەلدەرى اراسىندا وليمپيادا ويىندارىنا ەڭ العاشقى بولىپ قاتىسقان الدانىش رامازانقىزى دەگەن اپايىمىز تۇرادى. وعان موڭعولياعا ەڭبەك سىڭىرگەن سپورتشى دەگەن اتاق اپەرۋ تۋرالى پرەزيدەنتكە حات جازىپ, ءتيىستى ۇيىمدارمەن بايلانىسىپ جاتىرمىز. بۇعان دەيىن الدانىش اپامىزدىڭ «ەڭبەك قىزىل تۋ» وردەنىمەن ماراپاتتالۋىنا ءوز ۇلەسىمىزدى قوستىق. ەندى 10 جىلدىق مەرەيتويعا جوسپارلانعان 10 ۇلكەن شارانىڭ قاتارىندا, وداق جانىنداعى جاس­تار­دىڭ «بەرەكە» كلۋبى «جاس­تار­دىڭ ءۇنى» اتتى فورۋمدى ۇلان-باتىر قالاسىندا, «ءبىز قازاقتىڭ ۇرپا­عى­مىز. ءتىلىمىزدى, ءدىنىمىزدى, سالت-ءداستۇرىمىزدى ۇمىتپايىق» اتتى كەزدەسۋ سۇحباتتى دارحان-ۋل ايماعىنىڭ شارىنگول سۇمى­نىندا وتكىزىلدى. نالايح اۋدانىندا «قىزدارمەن سىرلاسۋ», «باتا سايىسى», «ءتىلىمىزدى, مادە­نيەتىمىزدى قۇرمەتتەيىك», «سۇراق. جاۋاپ. سۇراق» اتتى قازاق ماقال-ماتەلدەرىنىڭ سايىسى ۇيىم­داس­تىرىلدى. بايان-ولگي ايماعىندا «ساعىندىرعان اندەر-اي» كونتسەرتىن ۇيىمداستىرىپ, «كوكتەمنىڭ كورىكتى ارۋى» اتتى ارۋ قىزدار سايىسى ءوتتى. كەشىكپەي «قازاق قىزى» دەگەن انگە بەينەبايان ءتۇسىرىپ, «ارۋلار – 10 جىلدا» دەگەن دەرەكتى فيلم جاساۋعا نيەتتەنىپ وتىرمىز.  اڭگىمەلەسكەن ەرلىك ەرجان ۇلى الماتى