ۆەتەريناريا سالاسى سالدىر-سالاقتىقتى كوتەرمەيدى

بيىلعى جىلدىڭ 21 ماۋسىمى كۇنى «ەگەمەن قازاقستان» گازەتى­نىڭ 117-سانىندا جاريالانعان «اۋى­لى­ڭىزدا مال دارىگەرى بار ما؟» دەگەن ماقالادا ۆەتەريناريا سالاسىنىڭ ارداگەرى, ءارىپ­تەسىم بازارباي ساتاي قوزعاعان ماسە­لەلەر وتە وزەكتى. بۇل جونىندە ال­داعى ۋاقىتتا وڭ قوزعالىس جاسالا­تىن شىعار دەگەن ويدامىز. جاسى­راتىنى جوق, قازىر ءبىر-بىرىنە باعىن­بايتىن ۆەتەرينارلىق مەكەمەلەر كوبەيىپ, جۇمىس ساپاسى كۇرت تومەندەدى. اۋدانىمىزدا اۋىل شارۋاشىلىعى بولىمىندە ۆەتەرينار مامان, ۆەتەرينارلىق ءبولىم, ۆەتەرينارلىق ستانسا, ۆەتەري­نارلىق ۋچاسكە, ۆەتەرينارلىق باقىلاۋ جانە قاداعالاۋ كوميتەتى­نىڭ اۋدان­دىق اۋماقتىق ينسپەكتسيا­سى, ۆەتە­رينار­لىق زەرتحانا بار. بۇرىن ۆەتەرينارلىق ستانسامەن بىرگە ۆەتزەرتحانا عانا بولدى. وبلىستاعى ۆەتەرينارلىق باقىلاۋ جانە قادا­عالاۋ كوميتەتىنىڭ ينس­پەك­تسياسىن­دا, وبلىستىق ۆەتەري­نار­لىق باسقار­ما­دا قانشاما ادام بولمەدەن ءبول­مەگە قاعاز تاسىپ بوستان-بوسقا ءجۇر. بۇدان مال باسى ايتارلىقتاي كوبەيىپ, مالداردا بولاتىن اۋرۋلار ازا­يىپ كەتكەن جوق. بۇل جونىندە بازار­باي ساتاي وتە دۇرىس ايتقان. قاعاز جازۋدان, مالدان الىن­عان سىنامالاردى زەرتحاناعا وتكىزۋ­دەن كورگەن ۆەتمامانداردىڭ قيىندىعى مەن ماشاقاتى مالمەن الىسقانىنان دا كوپ. ۆەتستانسا ماماندارى مالعا سىرعا تاعىپ, ولاردى كومپيۋتەرلىك بازاعا تىركەۋگە مىندەتتى. جالپى, ۆەتەريناريا سالاسىنا جەتەكشى تاعايىنداعان كەزدە ونىڭ بىلىكتىلىگى مەن ىسكەرلىگىنە, ءوز ماماندى­عىن ۇنا­تا ءبىلۋ قاسيەتى­نە باسا ءمان بەرى­لۋى قاجەت. بۇعان قوسا, سالا ما­مان­­­­­دارىن اۋدان جانە وبلىس دەڭ­­گەيىن­دە جىل جارىم, ەكى جىلدا ات­تەس­­تا­تسيادان وتكىزىپ وتىرعان ءجون. سونىمەن قاتار, اۋىل شارۋا­شى­­لىعى مينيسترلىگى ۆەتەرينارلىق باقىلاۋ جانە قاداعالاۋ كوميتەتى­نىڭ وبلىستار مەن اۋداندارداعى اۋماق­­­تىق ينسپەكتسيا باسشىلارى «ۆەتە­ري­ناريا تۋرالى» زاڭ تالاپ­تارىن قاتاڭ تالاپ ەتە الاتىن قىز­مەت­كەرلەر بولۋى قاجەت. اتال­عان زاڭعا قۇلاق اسپاي, وزدەرى قوجا, ءوز­دەرى بي بولىپ جۇرگەن كەيبىر كاسىپ­­ك­ەرلەر مال-جانۋارلارىنا ەش­بىر ۆەتەرينارلىق قۇجاتتار الماس­تان وبلىستان وبلىسقا, تاسىمالداۋمەن اينالىسىپ جۇقپالى اۋرۋلار تاراتۋدا. وعان ۆەتەرينارلىق سالانى باسقارىپ وتىرعان باسشىلار بايقاماعان سىڭاي كورسەتىپ, ەشبىر شارا الماي وتىر. اۋرۋ مالدى كاسىپكەر, تاسىمالداۋشى, قايدان تيەدى, اۆتوكولىككە تيەلگەن مال قاساپحانادان بولسىن, باسقا جەردەن بولسىن, قوزعالعان كەزدە سول مەكەمەنىڭ, اۋماقتىڭ ۆەتەرينار مامانى نەگە قارامايدى؟ جۇقپالى اۋرۋ شىققان ۋاقىتتا, وعان ءتيىستى اكىمشىلىك شەشىمدەر الىنسا, ۇكىمەت مەملەكەتتىك قور­دان مال يەلەرىنە تەگىن ۆاكتسينا بەر­­گىز­دىرەر ەدى. وسىندايدىڭ كەسىرى قاراپايىم تۇرعىندارعا ءتيىپ, مالدارى شىعىنعا ۇشىراپ, اۋرۋ جانۋار­لارىن ەمدەتۋگە, الدىن الا ەكپەلەۋگە ۆاكتسينا, ءدارى-ءدار­مەكتەردى قىمبات باعاعا ساتىپ الۋعا ءماجبۇر. ولگەن مالدارىنىڭ قۇنى مال يەلەرىنە تولەنبەيدى. سوڭعى ۋاقىتتا مال يەلەرى برۋتسەللەزگە قان الدىرۋدان باس تارت­قان­دىقتان, «ۆەتەريناريا تۋرالى» زاڭنىڭ 25-ءشى بابى تالاپتارىن بۇزۋ ارەكەتتەرى كوبەيىپ كەتتى. ءبىر جاعىنان ولاردى دا تۇسىنۋگە بولادى. ماسەلەن, «ەرتەڭ مالىم برۋتسەللەز بولىپ شىقسا, ماعان قۇنىن وتەيتىن قاراجات بەرمەيسىڭدەر, شارباعىمدا سويىپ الايىن دەسەم تاعى رۇقسات جوق, قاساپحاناعا اپارىپ سويىپ الىپ كەلۋىمە 100 شاقىرىم جەرگە كولىك جالداۋىم كەرەك. مالدى الىپ كەتەم دەپ, مەن باعاسىنا كەلىسىپ, كەلىپ تۇرعان مال دايىنداۋشىعا تاعى بەرگىزدىرمەيسىڭدەر, ايىپپۇل سالامىز دەپ, 2014 جىلى اۋرۋ مالدارىن قاساپحاناعا تاپسىرعان مال يەلەرى جانۋارىنىڭ تەك ەلۋ پايىز قۇندىق اقىسىن الدى دا, كالعان اقشا ءالى بەرىلمەۋدە», دەپ نارازىلىق ءبىل­دى­رۋىن ورىنسىز دەي الماساق كەرەك. وسى سەبەپتى برۋتسەللەز اۋرۋىمەن اۋىراتىن مالدار جويىلماي قالادى دا, اۋرۋ جالعاسىن تابا بەرەدى. ونىڭ ۇستىنە اۋرۋ ءىرى قارا انالىعى مىندەتتى تۇردە بۇزاۋىمەن بىرگە جويىلۋعا ءتيىس. ال كەي ۋاقىت­تاردا مال يەلەرى بۇزاۋلارىن جاسىرىپ الىپ قالىپ, اۋرۋ مالدىڭ ورنىنا بولاشاقتا ءسوزسىز برۋتسەللەزبەن اۋىراتىن تۇقىم ۇستاپ وتىرادى. وعان قوسىمشا اۋرۋ شىققان قوجالىق پەن سەرىكتەستىكتىڭ, مال ءۇيىرىنىڭ, مال قوراسىنىڭ اۋرۋ مالدارى جويىلعاننان كەيىن, قالعان مالداردى سوڭعى ەكى دۇركىن زەرتتەۋ­دە تەرىس (وتريتساتەلنىي) ناتيجەگە جەتكىزۋ, مال ورنى زالالسىزداندىرۋدان وتكىزىلۋى مىندەتتى ەكەنىن ماماندار ەسكەرە بەرمەيدى. جالپى, برۋتسەللەز اۋرۋىن اۋىز­دىقتاۋ باعىتىندا اۋدان, اۋىلدىق وكرۋگتەر اكىمدەرى, ولاردىڭ ورىنباسارلارى, مەكەمە, كاسىپورىن, سەرىكتەستىك, قوجالىق باسشىلارى, قاراماعىنداعى جۇمىسشى-قىز­مەتكەرلەرىنەن كۇندەلىكتى ۆەتەرينار مامانداردىڭ قىزمەتتىك تالاپتارىنا اتسالىسىپ وتىرۋلارىن تالاپ ەتپەيىنشە, بۇل اۋرۋدى ازايتۋ ەكىتالاي. وسى جۇمىسقا ۆەتەرينار ماماندار, اسىرەسە, مەديتسينا ماماندارى, سەس قىزمەتكەرلەرى, ۆەتەرينارلىق-فيتوسانيتارلىق پوليتسيا سالاسىمەن بىرلەسىپ كىرىسكەنى ءتيىستى ناتيجەلەر اكەلەر ەدى. ال ەندى, شىعىسقازاقستاندىق ۆەتەريناريا سالاسىنىڭ ارداگەرى بازارباي ساتايدىڭ قازىرگى كەزدەگى اۋداندىق ۆەتەرينارلىق ستانسا ماماندارىنىڭ ايلىق جالاقى­لارى جونىندە كورسەتكەن مولشەرلەرى شىن­دىق. تاڭعالدىراتىنى, باس­تىق­تىڭ جالاقىسى 120 000 تەڭگە بول­سا, مالمەن الىسىپ جۇرگەن ۆەتەرينار 38 000 تەڭگە عانا الادى. بۇل جەردە دۇرىستىق جوق. مالدىڭ ءمۇيى­زىن ۇستاپ جۇمىس جاساعان مامان­نىڭ جالاقىسى كەم دەگەندە 75 000 تەڭگەدەي بولۋى قاجەت. سول ۋاقىتتا عانا ودان جۇمىس ساپاسىن تالاپ ەتىپ, جۇمىس سۇراۋعا بولادى. قازىر ولار تەك ىستەپ كەلسەم بولدى, ءتۇبى وسى جۇمىستان كەتەم اۋ دەۋمەن ءجۇرىپ جاتىر. وسىعان قوسا ايتارىم, مامانداردىڭ قىز­مەتتىك ساپاسى تومەندەپ كەتكەن, سەبەبى, قولىنان باسقا جۇمىس كەلەتىن ماماندار اقىسى جوعارى قىزمەت­تەر­گە, كاسىپكەرلىككە اۋىسىپ, ءوز شارۋا­شى­لىقتارىن قۇرىپ, كەتىپ قالعان. ال ولاردىڭ ورىندارىنا ۇيدە جۇمىس تابا الماي وتىرعان قىز-كەلىن­شەكتەر كەلگەن. ولار ءبىراز ۋاقىتتان سوڭ بالا تاۋىپ, بالا كۇتىمى دەمالىستارىندا وتىرادى. ناتيجەسىندە جوس­پار­لى ۆەتەرينارلىق شارالار­دىڭ تولىعىمەن ورىندالماي قالۋ قاۋپى كوپ. جوعارىدان اۋداندارعا بەرىلەتىن ۆەتەرينارلىق جوسپارلار دا قاتە جاسالادى. تومەننەن جوباسى بەرىلگەنىمەن, ول وزگەرتىلەدى. ماسەلەن, قىستاقتاعى 150 باس ءىرى قا­را­سىنىڭ تەك انالىقتارىن جۇقپالى اۋرۋلارعا زەرتتەۋگە بەرەدى. ال قالعان بويداقتاردى زەرتتەۋدى كەيىنگە قويادى. قازىرگى ۋاقىتتا مال باستارى انالىعى دا, بويداعى دا, جىلقىسى دا جازعى ورىنداردا بىرگە باعىلىپ, جايىلاتىنى بەلگىلى. انالىق مالدارىنان قان الىپ زەرت­تەپ كەلگەندە, بويداقتاردىڭ ار­ا­سىن­داعى اۋرۋ قوزدىرعىشىن تاسىمالداۋشى مال اۋرۋىن تاراتا بەرەدى ەمەس پە؟ سول سەبەپتەن تابىنداعى مالدى ۇلكەندى-كىشىسىن, بارلىعىن بىرگە زەرتتەۋ كەرەك. تاعى دا ەسكە سالايىن دەگەنىم, سول تابىن مالدارىن برۋتسەللەزگە سوڭعى ەكى قان الۋدا, تەرىس ناتيجەلىك ساراپتاما الۋ, مال قوراسىن دەزينفەكتسيالاۋ مىندەتتى. جاسىراتىنى جوق, كەيبىر ماماندار ساۋ مالدىڭ دەنە قىزۋى ءمول­شەرىن, انتيبيوتيكتەردىڭ ەگۋ ولشەم­دەرىن, ۆەتەريناريا سالاسىن­داعى زاڭدىلىقتار, ەرەجەلەر, نۇس­قا­مالار تالاپتارىن بىلمەيدى. وسى­عان وراي اۋداندار, وبلىس ورتالىق­تارىن­­دا سالا بويىنشا بولىپ جات­قان جاڭالىقتارمەن تانىس­تى­رىپ, اسا قاۋىپتى جۇقپالى اۋرۋلار­مەن كۇرەسۋ شارالارى جونىندە 2-3 كۇن­دىك بولسا دا, پىسىقتاۋ كۋرستارى ۇيىمداستىرىلعانى ءجون بولار ەدى. ءبىلىمدى ۆەتەرينار مامان حا­لىق­تىڭ الدىندا بەدەلى بولىپ, سالا جۇمى­سىنىڭ ابىرويىن ارتتىرار ەدى. بولات دوسماعامبەتوۆ, ۆەتەرينار-دارىگەر باتىس قازاقستان وبلىسى, جاڭاقالا اۋدانى