رەسەي مەن تۇركيانى تاتۋلاستىرۋداعى ەلباسىنىڭ ءرولى

قازىر جان القىمنان العان جاھاندىق داعدارىس كەزەڭىندە ءوزىنىڭ وڭتايلى ساياسي-ەكونوميكالىق رەفورمالارىمەن وركەنيەتكە بەت بۇرىپ كەلە جاتقان ءبىر ەل بار. ول تاۋەلسىزدىگىن وسىدان 25 جىل بۇرىن جاريالاپ, بۇگىندە «ازيانىڭ جارىق جۇلدىزىنا اينالعان» باۋىرلاس مەملەكەت – قازاقستان. اتى اڭىزعا اينالعان وسى ەلدىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ بۇل كۇندەرى تۇركى الەمىنىڭ الەمدىك دەڭگەيدەگى ساياساتتانۋشىسى رەتىندە تانىلعان. ول ەكونوميكا مەن ساياسات سالاسىنداعى مول تاجىريبەسىن مەملەكەت قۇرۋدا ءساتتى ىسكە اسىرىپ, دۇنيەجۇزىلىك دەڭگەيدەگى زور قۇرمەتكە يە بولدى. جالپى, تۇركى الەمىنىڭ اقساقالى, قازاقستان كوشباسشىسى, كورنەكتى مەملەكەت قايراتكەرى نۇرسۇلتان نازارباەۆ بۇگىنگى تاڭدا ءوز جاۋاپكەرشىلىگىن تولىق سەزىنىپ كەلەدى. سوندىقتان دا ول «الەم. XXI عاسىر» دەپ اتالاتىن ەڭبەگىندە الداعى ءجۇز جىلدىقتا الەمگە تونەتىن قاۋىپ-قاتەرگە ءوز الاڭداۋشىلىعىن ءبىلدىرىپ, وعان نازار اۋدارۋ قاجەتتىگىن مەڭزەدى. «XXI عاسىردا جالپى ادامزات جاھاندىق دەڭگەيدەگى ارىپتەستىكتىڭ جاڭا كەزەڭىنە اياق باسۋعا ءۇمىت ارتتى. الايدا, قازىرگىدەي الەمگە تونگەن قاۋىپ-قاتەردى قاپەرىمىزگە الماساق, ول قۇر ەلەسكە اينالۋى مۇمكىن. بۇل قاۋىپ – جاھاندىق سوعىس! عالىمداردىڭ دەرەگىنە جۇگىنسەك, ىقىلىم زاماننان بۇگىنگە دەيىن جەر-انا 15 مىڭنان استام سوعىس ءورتىن باستان وتكەرىپتى. سالدارىنان ميلليونداعان ادام كوز جۇمىپ, جەر بەتىنەن قانشاما قالا قۇرىپ, مادەنيەتتەر مەن وركەنيەتتەر جويىلدى», – دەيدى اۆتور ءوز ەڭبەگىندە. ول الەمدەگى ون بەلسەندى كوشباسشىنىڭ قاتارىندا تۇركيا ءوز شەكاراسىنا زاڭسىز جاقىنداعان رەسەيلىك ۇشاقتى اتىپ قۇلاتقان سوڭ, كورشى ەكى ەل اراسىندا ساياسي-ەكونوميكالىق قارىم-قاتىناسقا سىزات تۇسكەنى بەلگىلى. رەسەي تاراپى ۇشاق اپاتىنان كەيىن ىلە-شالا ەكونوميكالىق سانكتسيالار ەنگىزە باستادى. پرەزيدەنت ءپۋتيننىڭ جارلىعىمەن كۇشىنە ەنگەن سانكتسيا سالدارىنان تۇركيانىڭ تۋريزم سالاسى كۇرت قۇلدىرادى. سونىمەن قاتار, اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىنە قارسى قولدانىلعان مۇنداي قادام تۇرىك ەكسپورتىنىڭ الەۋەتىن دە السىرەتتى. سانكتسيا سالدارىنان تۇركيانىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى مەن تۋريزم سالاسى ارقىلى كۇنىن كورىپ وتىرعان قانشا ادام جۇمىسسىز قالىپ, قانشاما كاسىپورىن قۇردىمعا كەتكەنىن, جالپى تۇرىك ەكونوميكاسى قانشا شىعىنعا ۇشىراعانىن ءبىلۋ مۇمكىن ەمەستەي. اسىلىندا, قوس تاراپتىڭ دا «اشۋعا بوي الدىرماي» ماسەلەنى اقىلعا سالىپ, سابىرمەن شەشكەندەرى ءتيىمدى بولار ما ەدى؟! سولاي بولاتىنداي-اق. 28 ماۋسىم كۇنى تۇركيالىق بەلدى باسىلىمدار باستى بەتىن: «رەسەيمەن اراداعى توڭ ءجىبىدى. ەردوعاننىڭ جولداعان حاتىن ماسكەۋ جىلى قابىلداپ, ەكى ەلدىڭ باسشىلارى تەلەفون ارقىلى تىلدەستى. ەندى ولار قىركۇيەك ايىندا كەزدەسەتىن بولىپ شەشىم قابىلدادى» دەگەن سارىنداعى تاقىرىپقا ارنادى. بۇل ماسەلەگە قاتىستى ساراپشىلار رەسەي مەن تۇركيا اراسىنداعى جاعدايعا قاتىستى بىلاي دەپ ءۇن قاتىپ جاتتى: «رەسەي پرەزيدەنتى ۆ. پۋتين ارىپتەسى ر.ەردوعانمەن تەلەفون ارقىلى سويلەسۋىندە ەكونوميكالىق شەكتەۋلەر مەن سانكتسيانى الىپ تاستاۋدىڭ تەتىگىن رەتتەگەندەي». ال ماماندار پىكىرىنە سۇيەنسەك, رەسەيلىك تۋريستەر اعىنىن رەتتەۋ مەن قالپىنا كەلتىرۋدى ۇيىمداستىرۋ جۇمىستارى ءبىر اي كولەمىندە شەشىلۋى ءتيىس. ءوز كەزەگىندە وسى جاعدايعا بايلانىستى كرەملدىڭ ءباسپاسوز قىزمەتى ۆ.پۋتين تۋريستىك جولدامالار مەن تۇركياعا قاتىنايتىن چارتەرلىك ۇشاقتارعا بيلەت ساتۋعا سالىنعان تىيىمدى الىپ تاستاۋ جونىندەگى جارلىققا قول قويعانىن دا حابارلادى. تاراپتاردىڭ ءبىر-بىرىنە جىلى قاباق تانىتىپ, قارىم-قاتىناستى جاقسارتۋعا ىنتا تانىتۋى تۇركيا پرەزيدەنتى ر.ەردوعاننىڭ جازعان حاتىنا رەسەي پرەزيدەنتى ۆ.ءپۋتيننىڭ ارنايى قوڭىراۋ سوعۋىنا جالعاستى. ەكى ەل باسشىلارىنىڭ وسىلايشا ءوزارا تۇسىنىسۋگە ۇمتىلۋى قوس مەملەكەت اراسىنداعى قاتىناس تاريحىنىڭ جاڭا پاراعىن اشتى. ۇشاق اتىپ ءتۇسىرۋ سالدارىنان تۋىنداعان ءدۇرداراز بولعان تاراپتاردى ءتىل تابىستىرۋدا ءبىز بىرىمىزگە – تۋىس, ەندى بىرىمىزگە – ىرگەلەس كورشى ەلدىڭ پرەزيدەنتى, جاھاندىق دەڭگەيدە مويىندالعان, حالىقارالىق شەڭبەردە بەدەلدى ساياساتكەر نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ەرەن ەڭبەگىنە زور قۇرمەت ءبىلدىرۋىمىز قاجەت. ويتكەنى, ول وقيعا ورىن العان كۇننەن باستاپ-اق ءوز الاڭداۋشىلىعىن ءبىلدىرىپ, رەسەي مەن تۇركيا اراسىندا ەكىجاقتى كوميسسيا قۇرىپ, جاعدايدى تۇراقتاندىرا وتىرىپ, ماسەلەنى وڭتايلى شەشۋدى ۇسىندى. سونىمەن قاتار, ول كورشى ەلدەر اراسىندا ۇزاق جىلدار بويى قالىپتاسقان جايدارى قارىم-قاتىناستى بۇزىپ الماۋ كەرەكتىگىن ايتىپ, وسى جولدا ديپلوماتيالىق ارنالاردىڭ دا ىسكە قوسىلۋى ماڭىزدى ەكەندىگىن اتاپ ءوتتى. ن.نازارباەۆتىڭ وسىلايشا ءۇن قاتۋىنىڭ وزىندىك سەبەبى دە جوق ەمەس. قازاقستان كوشباسشىسى رەسەي مەن تۇرىك پرەزيدەنتتەرىمەن جاقىن قارىم-قاتىناسقا يە ءارى بەدەلى زور. سوندىقتان دا نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى ەكى تاراپتىڭ تاتۋلاسۋىنا باستاماشى بولعاندىعىنا سەنىمدىمىز. نازارباەۆقا راحمەت... قازاقستان پرەزيدەنتى ن. نازارباەۆتىڭ باستاماسىمەن تۇركيا مەن رەسەي اراسىنداعى بايلانىستىڭ جاڭا كوكجيەگى كورىندى. كۇرت ۇزىلگەن تۇرىك-رەسەي قاتىناسىنىڭ قايتا جاندانۋىنا سىڭىرگەن ونىڭ وراسان زور ەڭبەگى الەمدەگى ايماقارالىق تىنىشتىق, تاتۋلىقتىڭ ساقتالۋىنا قوسقان ۇلەسى كەلەشەك ۇرپاقتىڭ باعالاۋىنسىز قالمايتىنى بەلگىلى. ال ەندى 1991 جىلدان بۇگىنگە دەيىن ءوز ەلىن تاتۋلىق پەن بەيبىتشىلىكتىڭ بەسىگىندەي ەتىپ, كوركەيتىپ كەلە جاتقان ن.نازارباەۆ سىرتقى ساياسات پەن حالىقارالىق قاتىناستاردى جانداندىرۋدا زور بەدەلگە يە, ءارى ول الەم كوشباسشىسى اتاعىنا لايىقتى تۇلعا. سوندىقتان دا ءبىز ونىڭ جەكە تۇلعالىق كەلبەتى مەن ىسكەرلىك قابىلەتىنە 78 ميلليون انادولىلىق «قازاقتار» اتىنان زور العىسىمىزدى بىلدىرگىمىز كەلەدى. مۇستافا كەمال ساللى, تۇركيانىڭ «Once Vatan» گازەتى