جىل سايىن ەلىمىزدە باليعاتقا تولماعان 3 مىڭ ۇل مەن قىز نەكەگە تۇرادى
...ونىڭ ءوزى ءالى بالا. بويجەتىپ تە ۇلگەرمەگەن. ءالى ءجاسوسپىرىم. بىراق, سوعان قاراماستان, بۇل «بالانىڭ» بالاسى بار.
وسى جەردە ماسەلەنىڭ باسىن بىردەن اشىپ الايىقشى. جاس دەگەن ۇعىمعا ءوزىن جاس سەزىنەتىندەردىڭ بارلىعىن جاتقىزا بەرۋگە بولمايدى. ءجاسوسپىرىم دەپ نەشە جاستاعىلاردى ايتامىز؟ يۋنفپا (بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ حالىق سانى سالاسىنداعى قورى – ايەلدەر مەن جاستارعا جىنىستىق جانە رەپرودۋكتيۆتىك دەنساۋلىعىن ساقتاپ, دەنى ساۋ بالانى دۇنيەگە اكەلۋ ءۇشىن ولاردىڭ مۇمكىندىكتەرىن كەڭەيتۋگە باعىتتالعان بۇۇ-نىڭ جەتەكشى اگەنتتىگى) ستاندارتتارى بويىنشا جاسى 12-19 ارالىعىنداعى قىز بالا بولسىن, ەر بالا بولسىن جەتكىنشەك.
ال ەندى جىلىنا 3 مىڭعا جۋىق جەتكىنشەك نەكەگە تۇرادى دەگەن مالىمەتتى قايدان الىپ وتىرمىز دەگەن ساۋالعا جاۋاپ بەرمەس بۇرىن, وسى تاقىرىپقا جەتەلەگەن سالدارعا توقتالا كەتەلىك.
جۋىردا عانا جوعارىداعى يۋنفپا جۋرناليستەر اراسىندا جاسوسپىرىم قىزداردىڭ رەپرودۋكتيۆتى دەنساۋلىعى جونىندە سەمينار وتكىزىپ, وعان ءبىر كۇنىمىزدى ارناعان ەدىك. ءبىزدى بۇل جيىنعا وسىعان دەيىن «ەگەمەن قازاقستاندا» جاريالانعان «بەبي كاپۋت» نەمەسە جانۋارلارعا ارنالعان ءدارى ءىشىپ جاتىرى ءشىرىگەندەر» سىندى جانە قىز بالانىڭ باقىتىنا قاتىستى ماقالالار جەتەلەپ الىپ كەلگەن.
سونىمەن, كوكەيكەستى تاقىرىپ ءتوڭىرەگىندە ناقتى باياندامالار مەن تۇساۋكەسەرلەر, زەرتتەۋلەر مەن ساراپتامالارعا قانىعا وتىرىپ, باق وكىلدەرىنە قاتتى اسەر ەتكەن ءبىر وقيعادان اتتاپ وتە المايتىنىمىز انىق ەدى. سەمينار باعدارلاماسى بويىنشا جابىق شىلتەردىڭ ار جاعىندا باليعاتقا جەتپەي جۇكتى بولعان جەتكىنشەكپەن تىلدەسۋ دە جوسپارلانعان-دى.
ءدال سەمينار بولاتىن كۇنى ءبىزدىڭ قۇپيا كەيىپكەرىمىز جۋرناليستەرمەن كەزدەسۋدەن باس تارتادى دا, سەميناردى ۇيىمداستىرۋشىلار اياق استىنان باسقا جۇمباق قىز ىزدەۋگە ءماجبۇر بولادى. ىزدەيتىن ورىن بىرەۋ. الماتىدا «انا ءۇيى» دەپ اتالاتىن قوعامدىق قور بار. ول جەردە ءومىردىڭ ءتۇرلى سىناعىنا دۋشار بولعان وندىردەي قىزدار دۇنيەگە ءتۇرلى جاعدايدا ءسابيىن اكەلگەنشە الەۋمەتتىك قامقورلىقتى, پسيحولوگتاردىڭ كومەگىن پايدالانادى. وسىلايشا, اياق استىنان تابىلعان كەيىپكەرمەن سەمينار سوڭىنا قاراي ەكى بولمەدە داۋىس كۇشەيتكىش ارقىلى سويلەسۋدىڭ ءساتى ءتۇستى. قىز قازاقتىلدى بولعاندىقتان سۇحبات جۇرگىزۋ ءرولى بىزگە بۇيىردى. بۇل ومىردەگى ەڭ اۋىر اڭگىمەنىڭ ءبىرى بولاتىن. بۇل جاعداي سۇحباتقا كەلۋدەن باس تارتقان جۇكتى ءجاسوسپىرىمنىڭ دە جاعدايىنان سوراقى ەكەن.
ونىڭ جاسى 16-عا دا تولماعان. مەكتەپتە وقيدى. اۋىلدىڭ قاراپايىم بالاسى. اناسى جوق, اكەسى, تۋىسقان اپكەسى بار. ءبىز وعان «ايا» دەپ ات قويدىق.
سونىمەن, ايانىڭ ايتۋىنشا, ول دا ءوز قاتارلاستارىمەن ويسىز-قامسىز ءوسىپ كەلە جاتادى. بىراق, وزىنەن بىرنەشە جاس قانا «ۇلكەن جىگىت» كوز تىگىپ جۇرەدى. بۇل تۇيسىگى ءبىر نارسەنى سەزگەندەي قاشقاقتايدى. شاقىرعان جەرىنە بارۋدان باس تارتادى. سوسىن ول بولماعان سوڭ, جالعىز كەزدەسۋگە كەلگىسى كەلمەسە, قۇربى قىزدارىمەن قوسا قىدىرۋعا ۇگىتتەيدى. ءبىر قىزىعى, بىرگە قىدىرماق بولعان دوستاردىڭ بىرەۋى دە كەلىسكەن جەرگە كەلمەگەن... وسىلايشا, ەڭ العاشقى كەزدەسۋ دە وتەدى. باستاپقىدا جىگىت وعاش قىلىق كورسەتپەگەندىكتەن كەيىنگى كەزدەسۋگە ايا ويلانباي-اق بارادى. بۇل ونىڭ زورلىق پەن قورلىققا ۇشىراعان العاشقى كۇنى ەكەن. جىگىت بىرەۋگە بولعان وقيعانى ايتساڭ, ابىرويسىز ەكەنىڭدى جۇرتقا جايام, تاعىسىن-تاعىلارمەن قورقىتىپ, بىرنەشە اي جوق بولىپ كەتەدى.
اراعا ايلار سالىپ قايتا حابارلاسىپ, ەڭ بولماسا سويلەسەيىك, تيىسپەيمىن دەگەن ۋادەمەن ايا كەزدەسۋگە كەلەدى. ول جەردە ونى جىگىتى بىرنەشە دوستارىمەن كۇتىپ تۇرعان ەدى...
ايانىڭ قازىر اياعى اۋىر, ىشىندە ءتورت ايلىق بالاسى بار. 16-عا تولماي دۇنيەگە اكەلەتىن بالاسىنىڭ اكەسى كىم؟ مۇنان بىلايعى ءومىرى قانداي بولماق؟ ول نەگە ءبىرىنشى رەت زورلىققا ۇشىراعاندا جاناشىر ءبىر ادامنان كومەك سۇرامادى؟ ول نەگە ءوز نامىسىن قورعاۋ ءۇشىن دە ۇيالدى؟ نەگە ءبىزدىڭ جەتكىنشەك قىزدار ءوزىن-ءوزى قورعاپ ۇيرەنبەگەن؟ نەگە ءبىز بالالاردى وسىنداي زورلىق-زومبىلىققا دۋشار بولماۋعا باۋلىمادىق؟ جۇرەكتى شىمىرلاتقان ساۋال وتە كوپ. اقيقاتىندا بۇل سۇحبات ءبىز جوسپارلاعاننان دا كۇردەلى بولاتىن.
قاراپ وتىرساق, كامەلەتكە جەتپەي جۇكتى بولىپ قالعان, بويجەتپەي جاتىپ تۇسىك جاساتقان وقيعالارعا قاتىستى ءتۇرلى ستاتيستيكا جاريالانىپ جاتادى. الايدا, ونىڭ دالدىگىنە ەشكىم كەپىلدىك بەرە المايدى. ونىڭ ىشىندە جابۋلى قازان جابۋلى كۇيىندە قالىپ جاتقان جاعداياتتاردىڭ بار ەكەندىگىن ەسكەرسەك, بۇل كورسەتكىشتەردىڭ ەشقايسىسى دا ماڭىزدى ەمەس.
ەڭ باستىسى – ءبىز بالالارىمىزدى, ۇرپاعىمىزدى وسىنداي قاسىرەتتەردەن قورعاپ, ءالىمجەتتىك پەن زورلىققا قارسى تۇرۋ ۇيات ەمەس, ءوز قۇقىعىن بىلمەۋ قورلىق ەكەندىگىنە ۇيرەتۋ. بۇل جالعىز ءبىزدى الاڭداتاتىن جاعداي ەمەس. ماسەلەن, جىل سايىن 11 شىلدە كۇنى بۇكىل الەم دۇنيەجۇزىلىك حالىق سانى كۇنىن اتاپ وتەدى. بيىل بۇل كۇن «ءجاسوسپىرىم قىزداردىڭ دامۋىنا ۇلەس قوسۋ» تاقىرىبىنا ارنالعانى دا بەكەر ەمەس.
ويتكەنى, قازىر الەمنىڭ قاي تۇكپىرىندە بولماسىن, ءجاسوسپىرىم قىزدار ءجاسوسپىرىم جىگىتتەرگە قاراعاندا اسا كۇردەلى ماسەلەلەرگە تاپ بولۋدا. كوپتەگەن ەلدەردە جىنىستىق جەتىلۋ كەزەڭىنە ءالى جەتپەگەن قىزعا وتباسى جانە قوعام تۇرمىس قۇرۋعا, بالا كوتەرىپ, ونى بوسانۋعا دايىن ادام رەتىندە قارايدى. دەگەنمەن, ءجاسوسپىرىم قىزدىڭ اعزاسى بالا تۋعا ءالى دايىن بولماعاندىقتان, بالانى بوسانعاننان كەيىن قاتتى جۇدەپ-جادايتىنى بەلگىلى. بۇل جەردە دۇنيە ەسىگىن شىر ەتىپ اشقان شارانانىڭ تاربيەسى تۋرالى اڭگىمە ءتىپتى بولەك. وسىنىڭ ناتيجەسىندە دۇرىس ءبىلىمى, دەنساۋلىعى جوق, ءوز ءومىرىن باسقارۋ ءۇشىن ءمۇمكىندىگى شەكتەۋلى مۇنداي قىزدار ءوز الەۋەتىن, ارماندارىن ىسكە اسىرا المايتىنى ايان.
وسىناۋ وزەكتى جايتتارعا قاتىستى يۋنفپا-نىڭ قازاقستانداعى اتقارۋشى وكىلى رايىمبەك سەيسەماليەۆ: «بۇۇ-نىڭ حالىق سانى سالاسىنداعى قورى مەملەكەتتىك جانە ساياسي شەشىمدەردى قابىلدايتىن تۇلعالاردىڭ, قوعامدىق قايراتكەرلەردىڭ, ۇكىمەتتىك ەمەس جانە جاستار ۇيىمدارىنىڭ نازارىن جاھاندىق دەڭگەيدە ءجاسوسپىرىم قىزداردىڭ ماسەلەسىنە اۋدارتىپ, اسىرەسە, دەنساۋلىق ساقتاۋ جانە ءبىلىم بەرۋ جۇيەلەرى ارقىلى جەتكىنشەكتەردىڭ دامۋىنا سالىناتىن ۇلەستى ارتتىرۋ ءۇشىن بۇكىل قورلاردى جۇمىلدىرۋعا شاقىرادى», – دەيدى.
ال ەندى رەسمي ستاتيستيكا دەرەكتەرىنە سايكەس, 15-19 جاستاعى ءجاسوسپىرىم قىزدار اراسىنداعى بوسانۋ جيىلىگى 2014 جىلى وسى جاس توبىنا جاتاتىن 1000 قىزعا شاققاندا 34,72-ءنى قۇراپ, 2011 جىلدان بەرى ول تۇراقتى تۇردە ارتىپ كەلەدى (29,4). قازاقستاندا وسى كورسەتكىش ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق جانە دامۋ ۇيىمىنا كىرەتىن ەلدەرگە قاراعاندا التى ەسە جوعارى. اتالعان ەلدەردە بۇل كورسەتكىش 1000 ءجاسوسپىرىم قىزعا شاققاندا 4-تەن 6-عا دەيىنگى ارالىقتا. جىل سايىن 15-18 جاس ارالىعىنداعى 1 مىڭ قىزدىڭ ىشىندەگى 4-5 قىز تۇسىك جاساتادى.
الەمدەگى جاعدايعا كەلسەك, 10-24 جاس ارالىعىنداعى 86 ميلليون ايەل 18 جاسقا دەيىن نەكەگە تۇرعان نەمەسە «جىگىتىمەن» بىرگە تۇرادى. جىل سايىن دامۋشى ەلدەردە 15-19 جاس ارالىعىنداعى 20 مىڭ قىز بالا بوسانادى. باعالاۋ بويىنشا 15-19 جاس ارالىعىنداعى قىزدار اراسىنداعى قاۋىپتى تۇسىك جاساتۋ كورسەتكىشى 3,2 ميلليوندى قۇرايدى. 15-19 جاس ارالىعىنداعى قىزدار اراسىنداعى ءولىم-ءجىتىمنىڭ باستى سەبەبى – ءوز-وزىنە قول جۇمساۋ. 15-19 جاس ارالىعىنداعى قىزدار اراسىنداعى ءولىم-ءجىتىمنىڭ ەكىنشى باستى سەبەبىنە جۇكتىلىك جانە بوسانۋ كەزىندەگى اۋرۋدىڭ اسقىنۋى جاتادى.
يۋنفپا باعدارلامالارىنىڭ ۇيلەستىرۋشىسى عازيزا مولداقۇلوۆا حانىمنىڭ ايتۋىنشا, قازاقستاندا جاسوسپىرىمدەردىڭ رەپرودۋكتيۆتىك دەنساۋلىعىن ساقتاۋ كۇردەلى ءماسەلەگە اينالىپ وتىر. يۋنفپا-نىڭ تەحنيكالىق كومەگى ارقاسىندا وتكىزىلگەن زەرتتەۋ ءناتيجەلەرى كورسەتىپ وتىرعانداي, جاستاردىڭ 13,6 پايىزى جىنىستىق قاتىناسقا ءبىرىنشى رەت 15 جاسقا دەيىن تۇسەدى, 15-19 جاس ارالىعىنداعى جاسوسپىرىمدەردىڭ جارتىسىنا جۋىعى تۇراقتى تۇردە جىنىستىق بايلانىستا بولادى. وسى ءماسەلەنىڭ بەلەڭ الۋى, ونىڭ ۇستىنە جىنىستىق جانە رەپرودۋكتيۆتىك دەنساۋلىقتى قورعاۋ, قالاۋسىز جۇكتىلىكتى جانە جىنىستىق جولمەن تارالاتىن اۋرۋلاردىڭ الدىن الۋ ماسەلەسىنە قاتىستى ساۋاتسىزدىقتىڭ ناتيجەسىندە بۇل تۇسىك جاساتۋدىڭ ارتۋىنا, جىنىستىق جولمەن جۇعاتىن اۋرۋلاردىڭ تارالۋىنا جانە رەپرودۋكتيۆتىك دەنساۋلىقتىڭ بۇزىلۋىنا اكەپ سوعۋدا.
ادىلەت مينيسترلىگىنىڭ مالىمەتتەرىنە سايكەس, قازاقستاندا جىل سايىن كامەلەتكە تولماعان تۇلعالارمەن قۇرىلاتىن نەكە سانى 3 مىڭعا دەيىن جەتەتىن كورىنەدى. جاعدايدى زەرتتەي كەلگەندە, ەرتە جاستا ماجبۇرلىكپەن ۇيلەندىرۋ, اسىرەسە, قازاقستاننىڭ وڭتۇستىك جانە باتىس وڭىرلەرىندە تۇراقتى تۇردە ءوسىپ كەلەدى. ال احاج ورگاندارىنا تىركەلمەگەن ەرتە جاستاعى نەكە كورسەتكىشى قانداي ەكەنىن ءبىلۋ مۇمكىن بولماي وتىر.
«شىعارماشىلىق باستامانى كوتەرىپ جۇرگەن ايەلدەر ليگاسى» قوعامدىق بىرلەستىگىنىڭ باسقارما ءتورايىمى ءاسيا حايرۋلينا باليعاتقا تولماعان قىزداردى زورلىقپەن نەكەگە نەمەسە جىنىستىق قاتىناسقا تارتۋعا بايلانىستى بارلىق جاعدايلار مىندەتتى ءتۇردە تىركەۋگە الىنىپ, ارقايسىسىنا قاتىستى اكىمشىلىك, قىلمىستىق شارالار قابىلدانۋى ءتيىستىگىن باق ارقىلى قايتا-قايتا كوتەرىپ ءجۇر.
قازاقستان رەسپۋبليكاسى پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى يرينا سميرنوۆا, بۇرىن ديرەكتور بولىپ قىزمەت جاساعاندىقتان, جاسوسپىرىمدەر اراسىنداعى جۇكتىلىك ماسەلەسىمەن ەتەنە تانىس ەكەندىگىن, سونداي-اق, بۇل مەكتەپ جاسىنداعى قىزدارعا قاتىستى بولعان كەزدە, اسىرەسە, كۇردەلى ماسەلەگە اينالاتىندىعىن اتاپ وتكەن ەدى. اتا-انالار مەن مەملەكەت جاستاردىڭ رەپرودۋكتيۆتىك دەنساۋلىعىن ساقتاۋعا جاۋاپتى. ولارعا جىنىستىق قاتىناس تۋرالى دۇرىس ءبىلىم بەرۋ, رەپرودۋكتيۆتىك دەنساۋلىقتى قورعاۋ سالاسىندا ساپالى قىزمەتتەردى كورسەتۋ قاجەت.
وسى ماسەلەگە قاتىستى قازاقستان باسپاسوز كلۋبىندا وتكەن بريفينگتە قىزىلوردا وبلىسىنداعى «Y-Peer» (جاس قۇرداستار) جاس ەرىكتىلەر قوزعالىسىنىڭ بەلسەندىسى دينارا سۇلتان ءوز تاجىريبەسىمەن بولىسكەن بولاتىن. ول قىزىلوردا قالاسىنداعى كوللەدج جانە مەكتەپتەرىندە وتكىزىلەتىن ترەنينگتەردە تابىسقا جەتۋدىڭ كىلتى, كوشباسشىلىق ساپانى دامىتۋ, ءوز قۇرداستارىمەن دۇرىس قاتىناس جاساۋ جانە رەپرودۋكتيۆتىك دەنساۋلىقتى ساقتاۋ تۋرالى اقپارات بەرىلەتىندىكتەن, مۇنداي ترەنينگتەرگە جاستار ۇلكەن قىزىعۋشىلىق تانىتاتىندىعىمەن بولىسكەن بولاتىن.
«ءبىزدىڭ قۇرداستارىمىز ۇلكەندەردەن سۇراۋعا قورقاتىندىقتان نەمەسە ۇيالاتىندىقتان, وزدەرىن تولعاندىراتىن كوكەيىندەگى سۇراقتارىن بىزگە قويا الادى. ءبىزدىڭ جاس ەرىكتىلەر قوزعالىسى قازاقستاننىڭ ءاربىر قالاسىندا قىزمەت ەتۋى كەرەك دەپ ەسەپتەيمىن», – دەيدى دينارا.
نە دەسەك تە, بالاسىن اجەتحانادا تۋىپ, ءسابيىن كوشەگە قالدىرىپ كەتەتىن كەلەڭسىزدىكتەر كوبەيىپ تۇرعان زاماندا بۇل تاقىرىپقا تاعى دا ورالۋىمىزعا تۋرا كەلەدى.
ايناش ەسالي,
«ەگەمەن قازاقستان»
الماتى
جىل سايىن ەلىمىزدە باليعاتقا تولماعان 3 مىڭ ۇل مەن قىز نەكەگە تۇرادى
...ونىڭ ءوزى ءالى بالا. بويجەتىپ تە ۇلگەرمەگەن. ءالى ءجاسوسپىرىم. بىراق, سوعان قاراماستان, بۇل «بالانىڭ» بالاسى بار.
وسى جەردە ماسەلەنىڭ باسىن بىردەن اشىپ الايىقشى. جاس دەگەن ۇعىمعا ءوزىن جاس سەزىنەتىندەردىڭ بارلىعىن جاتقىزا بەرۋگە بولمايدى. ءجاسوسپىرىم دەپ نەشە جاستاعىلاردى ايتامىز؟ يۋنفپا (بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ حالىق سانى سالاسىنداعى قورى – ايەلدەر مەن جاستارعا جىنىستىق جانە رەپرودۋكتيۆتىك دەنساۋلىعىن ساقتاپ, دەنى ساۋ بالانى دۇنيەگە اكەلۋ ءۇشىن ولاردىڭ مۇمكىندىكتەرىن كەڭەيتۋگە باعىتتالعان بۇۇ-نىڭ جەتەكشى اگەنتتىگى) ستاندارتتارى بويىنشا جاسى 12-19 ارالىعىنداعى قىز بالا بولسىن, ەر بالا بولسىن جەتكىنشەك.
ال ەندى جىلىنا 3 مىڭعا جۋىق جەتكىنشەك نەكەگە تۇرادى دەگەن مالىمەتتى قايدان الىپ وتىرمىز دەگەن ساۋالعا جاۋاپ بەرمەس بۇرىن, وسى تاقىرىپقا جەتەلەگەن سالدارعا توقتالا كەتەلىك.
جۋىردا عانا جوعارىداعى يۋنفپا جۋرناليستەر اراسىندا جاسوسپىرىم قىزداردىڭ رەپرودۋكتيۆتى دەنساۋلىعى جونىندە سەمينار وتكىزىپ, وعان ءبىر كۇنىمىزدى ارناعان ەدىك. ءبىزدى بۇل جيىنعا وسىعان دەيىن «ەگەمەن قازاقستاندا» جاريالانعان «بەبي كاپۋت» نەمەسە جانۋارلارعا ارنالعان ءدارى ءىشىپ جاتىرى ءشىرىگەندەر» سىندى جانە قىز بالانىڭ باقىتىنا قاتىستى ماقالالار جەتەلەپ الىپ كەلگەن.
سونىمەن, كوكەيكەستى تاقىرىپ ءتوڭىرەگىندە ناقتى باياندامالار مەن تۇساۋكەسەرلەر, زەرتتەۋلەر مەن ساراپتامالارعا قانىعا وتىرىپ, باق وكىلدەرىنە قاتتى اسەر ەتكەن ءبىر وقيعادان اتتاپ وتە المايتىنىمىز انىق ەدى. سەمينار باعدارلاماسى بويىنشا جابىق شىلتەردىڭ ار جاعىندا باليعاتقا جەتپەي جۇكتى بولعان جەتكىنشەكپەن تىلدەسۋ دە جوسپارلانعان-دى.
ءدال سەمينار بولاتىن كۇنى ءبىزدىڭ قۇپيا كەيىپكەرىمىز جۋرناليستەرمەن كەزدەسۋدەن باس تارتادى دا, سەميناردى ۇيىمداستىرۋشىلار اياق استىنان باسقا جۇمباق قىز ىزدەۋگە ءماجبۇر بولادى. ىزدەيتىن ورىن بىرەۋ. الماتىدا «انا ءۇيى» دەپ اتالاتىن قوعامدىق قور بار. ول جەردە ءومىردىڭ ءتۇرلى سىناعىنا دۋشار بولعان وندىردەي قىزدار دۇنيەگە ءتۇرلى جاعدايدا ءسابيىن اكەلگەنشە الەۋمەتتىك قامقورلىقتى, پسيحولوگتاردىڭ كومەگىن پايدالانادى. وسىلايشا, اياق استىنان تابىلعان كەيىپكەرمەن سەمينار سوڭىنا قاراي ەكى بولمەدە داۋىس كۇشەيتكىش ارقىلى سويلەسۋدىڭ ءساتى ءتۇستى. قىز قازاقتىلدى بولعاندىقتان سۇحبات جۇرگىزۋ ءرولى بىزگە بۇيىردى. بۇل ومىردەگى ەڭ اۋىر اڭگىمەنىڭ ءبىرى بولاتىن. بۇل جاعداي سۇحباتقا كەلۋدەن باس تارتقان جۇكتى ءجاسوسپىرىمنىڭ دە جاعدايىنان سوراقى ەكەن.
ونىڭ جاسى 16-عا دا تولماعان. مەكتەپتە وقيدى. اۋىلدىڭ قاراپايىم بالاسى. اناسى جوق, اكەسى, تۋىسقان اپكەسى بار. ءبىز وعان «ايا» دەپ ات قويدىق.
سونىمەن, ايانىڭ ايتۋىنشا, ول دا ءوز قاتارلاستارىمەن ويسىز-قامسىز ءوسىپ كەلە جاتادى. بىراق, وزىنەن بىرنەشە جاس قانا «ۇلكەن جىگىت» كوز تىگىپ جۇرەدى. بۇل تۇيسىگى ءبىر نارسەنى سەزگەندەي قاشقاقتايدى. شاقىرعان جەرىنە بارۋدان باس تارتادى. سوسىن ول بولماعان سوڭ, جالعىز كەزدەسۋگە كەلگىسى كەلمەسە, قۇربى قىزدارىمەن قوسا قىدىرۋعا ۇگىتتەيدى. ءبىر قىزىعى, بىرگە قىدىرماق بولعان دوستاردىڭ بىرەۋى دە كەلىسكەن جەرگە كەلمەگەن... وسىلايشا, ەڭ العاشقى كەزدەسۋ دە وتەدى. باستاپقىدا جىگىت وعاش قىلىق كورسەتپەگەندىكتەن كەيىنگى كەزدەسۋگە ايا ويلانباي-اق بارادى. بۇل ونىڭ زورلىق پەن قورلىققا ۇشىراعان العاشقى كۇنى ەكەن. جىگىت بىرەۋگە بولعان وقيعانى ايتساڭ, ابىرويسىز ەكەنىڭدى جۇرتقا جايام, تاعىسىن-تاعىلارمەن قورقىتىپ, بىرنەشە اي جوق بولىپ كەتەدى.
اراعا ايلار سالىپ قايتا حابارلاسىپ, ەڭ بولماسا سويلەسەيىك, تيىسپەيمىن دەگەن ۋادەمەن ايا كەزدەسۋگە كەلەدى. ول جەردە ونى جىگىتى بىرنەشە دوستارىمەن كۇتىپ تۇرعان ەدى...
ايانىڭ قازىر اياعى اۋىر, ىشىندە ءتورت ايلىق بالاسى بار. 16-عا تولماي دۇنيەگە اكەلەتىن بالاسىنىڭ اكەسى كىم؟ مۇنان بىلايعى ءومىرى قانداي بولماق؟ ول نەگە ءبىرىنشى رەت زورلىققا ۇشىراعاندا جاناشىر ءبىر ادامنان كومەك سۇرامادى؟ ول نەگە ءوز نامىسىن قورعاۋ ءۇشىن دە ۇيالدى؟ نەگە ءبىزدىڭ جەتكىنشەك قىزدار ءوزىن-ءوزى قورعاپ ۇيرەنبەگەن؟ نەگە ءبىز بالالاردى وسىنداي زورلىق-زومبىلىققا دۋشار بولماۋعا باۋلىمادىق؟ جۇرەكتى شىمىرلاتقان ساۋال وتە كوپ. اقيقاتىندا بۇل سۇحبات ءبىز جوسپارلاعاننان دا كۇردەلى بولاتىن.
قاراپ وتىرساق, كامەلەتكە جەتپەي جۇكتى بولىپ قالعان, بويجەتپەي جاتىپ تۇسىك جاساتقان وقيعالارعا قاتىستى ءتۇرلى ستاتيستيكا جاريالانىپ جاتادى. الايدا, ونىڭ دالدىگىنە ەشكىم كەپىلدىك بەرە المايدى. ونىڭ ىشىندە جابۋلى قازان جابۋلى كۇيىندە قالىپ جاتقان جاعداياتتاردىڭ بار ەكەندىگىن ەسكەرسەك, بۇل كورسەتكىشتەردىڭ ەشقايسىسى دا ماڭىزدى ەمەس.
ەڭ باستىسى – ءبىز بالالارىمىزدى, ۇرپاعىمىزدى وسىنداي قاسىرەتتەردەن قورعاپ, ءالىمجەتتىك پەن زورلىققا قارسى تۇرۋ ۇيات ەمەس, ءوز قۇقىعىن بىلمەۋ قورلىق ەكەندىگىنە ۇيرەتۋ. بۇل جالعىز ءبىزدى الاڭداتاتىن جاعداي ەمەس. ماسەلەن, جىل سايىن 11 شىلدە كۇنى بۇكىل الەم دۇنيەجۇزىلىك حالىق سانى كۇنىن اتاپ وتەدى. بيىل بۇل كۇن «ءجاسوسپىرىم قىزداردىڭ دامۋىنا ۇلەس قوسۋ» تاقىرىبىنا ارنالعانى دا بەكەر ەمەس.
ويتكەنى, قازىر الەمنىڭ قاي تۇكپىرىندە بولماسىن, ءجاسوسپىرىم قىزدار ءجاسوسپىرىم جىگىتتەرگە قاراعاندا اسا كۇردەلى ماسەلەلەرگە تاپ بولۋدا. كوپتەگەن ەلدەردە جىنىستىق جەتىلۋ كەزەڭىنە ءالى جەتپەگەن قىزعا وتباسى جانە قوعام تۇرمىس قۇرۋعا, بالا كوتەرىپ, ونى بوسانۋعا دايىن ادام رەتىندە قارايدى. دەگەنمەن, ءجاسوسپىرىم قىزدىڭ اعزاسى بالا تۋعا ءالى دايىن بولماعاندىقتان, بالانى بوسانعاننان كەيىن قاتتى جۇدەپ-جادايتىنى بەلگىلى. بۇل جەردە دۇنيە ەسىگىن شىر ەتىپ اشقان شارانانىڭ تاربيەسى تۋرالى اڭگىمە ءتىپتى بولەك. وسىنىڭ ناتيجەسىندە دۇرىس ءبىلىمى, دەنساۋلىعى جوق, ءوز ءومىرىن باسقارۋ ءۇشىن ءمۇمكىندىگى شەكتەۋلى مۇنداي قىزدار ءوز الەۋەتىن, ارماندارىن ىسكە اسىرا المايتىنى ايان.
وسىناۋ وزەكتى جايتتارعا قاتىستى يۋنفپا-نىڭ قازاقستانداعى اتقارۋشى وكىلى رايىمبەك سەيسەماليەۆ: «بۇۇ-نىڭ حالىق سانى سالاسىنداعى قورى مەملەكەتتىك جانە ساياسي شەشىمدەردى قابىلدايتىن تۇلعالاردىڭ, قوعامدىق قايراتكەرلەردىڭ, ۇكىمەتتىك ەمەس جانە جاستار ۇيىمدارىنىڭ نازارىن جاھاندىق دەڭگەيدە ءجاسوسپىرىم قىزداردىڭ ماسەلەسىنە اۋدارتىپ, اسىرەسە, دەنساۋلىق ساقتاۋ جانە ءبىلىم بەرۋ جۇيەلەرى ارقىلى جەتكىنشەكتەردىڭ دامۋىنا سالىناتىن ۇلەستى ارتتىرۋ ءۇشىن بۇكىل قورلاردى جۇمىلدىرۋعا شاقىرادى», – دەيدى.
ال ەندى رەسمي ستاتيستيكا دەرەكتەرىنە سايكەس, 15-19 جاستاعى ءجاسوسپىرىم قىزدار اراسىنداعى بوسانۋ جيىلىگى 2014 جىلى وسى جاس توبىنا جاتاتىن 1000 قىزعا شاققاندا 34,72-ءنى قۇراپ, 2011 جىلدان بەرى ول تۇراقتى تۇردە ارتىپ كەلەدى (29,4). قازاقستاندا وسى كورسەتكىش ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق جانە دامۋ ۇيىمىنا كىرەتىن ەلدەرگە قاراعاندا التى ەسە جوعارى. اتالعان ەلدەردە بۇل كورسەتكىش 1000 ءجاسوسپىرىم قىزعا شاققاندا 4-تەن 6-عا دەيىنگى ارالىقتا. جىل سايىن 15-18 جاس ارالىعىنداعى 1 مىڭ قىزدىڭ ىشىندەگى 4-5 قىز تۇسىك جاساتادى.
الەمدەگى جاعدايعا كەلسەك, 10-24 جاس ارالىعىنداعى 86 ميلليون ايەل 18 جاسقا دەيىن نەكەگە تۇرعان نەمەسە «جىگىتىمەن» بىرگە تۇرادى. جىل سايىن دامۋشى ەلدەردە 15-19 جاس ارالىعىنداعى 20 مىڭ قىز بالا بوسانادى. باعالاۋ بويىنشا 15-19 جاس ارالىعىنداعى قىزدار اراسىنداعى قاۋىپتى تۇسىك جاساتۋ كورسەتكىشى 3,2 ميلليوندى قۇرايدى. 15-19 جاس ارالىعىنداعى قىزدار اراسىنداعى ءولىم-ءجىتىمنىڭ باستى سەبەبى – ءوز-وزىنە قول جۇمساۋ. 15-19 جاس ارالىعىنداعى قىزدار اراسىنداعى ءولىم-ءجىتىمنىڭ ەكىنشى باستى سەبەبىنە جۇكتىلىك جانە بوسانۋ كەزىندەگى اۋرۋدىڭ اسقىنۋى جاتادى.
يۋنفپا باعدارلامالارىنىڭ ۇيلەستىرۋشىسى عازيزا مولداقۇلوۆا حانىمنىڭ ايتۋىنشا, قازاقستاندا جاسوسپىرىمدەردىڭ رەپرودۋكتيۆتىك دەنساۋلىعىن ساقتاۋ كۇردەلى ءماسەلەگە اينالىپ وتىر. يۋنفپا-نىڭ تەحنيكالىق كومەگى ارقاسىندا وتكىزىلگەن زەرتتەۋ ءناتيجەلەرى كورسەتىپ وتىرعانداي, جاستاردىڭ 13,6 پايىزى جىنىستىق قاتىناسقا ءبىرىنشى رەت 15 جاسقا دەيىن تۇسەدى, 15-19 جاس ارالىعىنداعى جاسوسپىرىمدەردىڭ جارتىسىنا جۋىعى تۇراقتى تۇردە جىنىستىق بايلانىستا بولادى. وسى ءماسەلەنىڭ بەلەڭ الۋى, ونىڭ ۇستىنە جىنىستىق جانە رەپرودۋكتيۆتىك دەنساۋلىقتى قورعاۋ, قالاۋسىز جۇكتىلىكتى جانە جىنىستىق جولمەن تارالاتىن اۋرۋلاردىڭ الدىن الۋ ماسەلەسىنە قاتىستى ساۋاتسىزدىقتىڭ ناتيجەسىندە بۇل تۇسىك جاساتۋدىڭ ارتۋىنا, جىنىستىق جولمەن جۇعاتىن اۋرۋلاردىڭ تارالۋىنا جانە رەپرودۋكتيۆتىك دەنساۋلىقتىڭ بۇزىلۋىنا اكەپ سوعۋدا.
ادىلەت مينيسترلىگىنىڭ مالىمەتتەرىنە سايكەس, قازاقستاندا جىل سايىن كامەلەتكە تولماعان تۇلعالارمەن قۇرىلاتىن نەكە سانى 3 مىڭعا دەيىن جەتەتىن كورىنەدى. جاعدايدى زەرتتەي كەلگەندە, ەرتە جاستا ماجبۇرلىكپەن ۇيلەندىرۋ, اسىرەسە, قازاقستاننىڭ وڭتۇستىك جانە باتىس وڭىرلەرىندە تۇراقتى تۇردە ءوسىپ كەلەدى. ال احاج ورگاندارىنا تىركەلمەگەن ەرتە جاستاعى نەكە كورسەتكىشى قانداي ەكەنىن ءبىلۋ مۇمكىن بولماي وتىر.
«شىعارماشىلىق باستامانى كوتەرىپ جۇرگەن ايەلدەر ليگاسى» قوعامدىق بىرلەستىگىنىڭ باسقارما ءتورايىمى ءاسيا حايرۋلينا باليعاتقا تولماعان قىزداردى زورلىقپەن نەكەگە نەمەسە جىنىستىق قاتىناسقا تارتۋعا بايلانىستى بارلىق جاعدايلار مىندەتتى ءتۇردە تىركەۋگە الىنىپ, ارقايسىسىنا قاتىستى اكىمشىلىك, قىلمىستىق شارالار قابىلدانۋى ءتيىستىگىن باق ارقىلى قايتا-قايتا كوتەرىپ ءجۇر.
قازاقستان رەسپۋبليكاسى پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى يرينا سميرنوۆا, بۇرىن ديرەكتور بولىپ قىزمەت جاساعاندىقتان, جاسوسپىرىمدەر اراسىنداعى جۇكتىلىك ماسەلەسىمەن ەتەنە تانىس ەكەندىگىن, سونداي-اق, بۇل مەكتەپ جاسىنداعى قىزدارعا قاتىستى بولعان كەزدە, اسىرەسە, كۇردەلى ماسەلەگە اينالاتىندىعىن اتاپ وتكەن ەدى. اتا-انالار مەن مەملەكەت جاستاردىڭ رەپرودۋكتيۆتىك دەنساۋلىعىن ساقتاۋعا جاۋاپتى. ولارعا جىنىستىق قاتىناس تۋرالى دۇرىس ءبىلىم بەرۋ, رەپرودۋكتيۆتىك دەنساۋلىقتى قورعاۋ سالاسىندا ساپالى قىزمەتتەردى كورسەتۋ قاجەت.
وسى ماسەلەگە قاتىستى قازاقستان باسپاسوز كلۋبىندا وتكەن بريفينگتە قىزىلوردا وبلىسىنداعى «Y-Peer» (جاس قۇرداستار) جاس ەرىكتىلەر قوزعالىسىنىڭ بەلسەندىسى دينارا سۇلتان ءوز تاجىريبەسىمەن بولىسكەن بولاتىن. ول قىزىلوردا قالاسىنداعى كوللەدج جانە مەكتەپتەرىندە وتكىزىلەتىن ترەنينگتەردە تابىسقا جەتۋدىڭ كىلتى, كوشباسشىلىق ساپانى دامىتۋ, ءوز قۇرداستارىمەن دۇرىس قاتىناس جاساۋ جانە رەپرودۋكتيۆتىك دەنساۋلىقتى ساقتاۋ تۋرالى اقپارات بەرىلەتىندىكتەن, مۇنداي ترەنينگتەرگە جاستار ۇلكەن قىزىعۋشىلىق تانىتاتىندىعىمەن بولىسكەن بولاتىن.
«ءبىزدىڭ قۇرداستارىمىز ۇلكەندەردەن سۇراۋعا قورقاتىندىقتان نەمەسە ۇيالاتىندىقتان, وزدەرىن تولعاندىراتىن كوكەيىندەگى سۇراقتارىن بىزگە قويا الادى. ءبىزدىڭ جاس ەرىكتىلەر قوزعالىسى قازاقستاننىڭ ءاربىر قالاسىندا قىزمەت ەتۋى كەرەك دەپ ەسەپتەيمىن», – دەيدى دينارا.
نە دەسەك تە, بالاسىن اجەتحانادا تۋىپ, ءسابيىن كوشەگە قالدىرىپ كەتەتىن كەلەڭسىزدىكتەر كوبەيىپ تۇرعان زاماندا بۇل تاقىرىپقا تاعى دا ورالۋىمىزعا تۋرا كەلەدى.
ايناش ەسالي,
«ەگەمەن قازاقستان»
الماتى
سوڭعى جاڭالىقتار
پرەزيدەنت: ورتالىق ازيانىڭ سۋ قاۋىپسىزدىگى – ورتاق مىندەت
پرەزيدەنت • كەشە
توقاەۆ: ارال باسسەينىندەگى ەكولوگيالىق احۋال الاڭداتارلىق
پرەزيدەنت • كەشە
پرەزيدەنت ارالدى قۇتقارۋ قورىنىڭ ءوڭىر ءۇشىن ماڭىزىن اتاپ ءوتتى
پرەزيدەنت • كەشە
فونوگرامماعا قاتىستى جاڭا ەرەجە كۇشىنە ەندى
مادەنيەت • كەشە
جانابىلوۆتەر ءىسى: پروكۋراتۋرا 4 جىل جازا سۇرادى
قوعام • كەشە
ارالدى قۇتقارۋ قورى قاتىسۋشىلارى اقورداعا كەلدى
پرەزيدەنت • كەشە
