ۇلى دالانىڭ ۇلى جادىگەرى

2004-2013 جىلدارى م.اۋەزوۆ اتىن­داعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتىنىڭ عالىمدارى «بابالار ءسوزى» 100 تومدىق سەرياسىن جوسپارلانعان مەرزىمىنەن ءبىر جىل بۇرىن, ءارى ساپالى تۇردە تولىق جارىققا  شى­عارىپ ۇلگىردى. قازاق كىتاپتارىنىڭ تاريحىندا فولكلورلىق مۇرانىڭ ءدال وسىنداي كەڭ اۋقىمدا, ماقساتتى تۇردە جاريالانۋى  ەلىمىزدىڭ كوركەم مادەنيەتىنىڭ قارىشتاپ وركەندەۋىنە ەرەكشە سەرپىن بەردى. حالىق ادەبيەتىنەن تەكستولوگيانىڭ تەوريالىق نە­گىزدەرىنە ساي فولكلور ۇلگىلەرىن قامتىعان بۇل كوپتومدىق عىلىمي باسىلىم تەك قازاق­ستان كولەمىندە عانا ەمەس, حالقىمىزدىڭ شەتەلدەردەگى دياسپورالارىنىڭ بۇگىنگى ۇرپاعىنىڭ رۋحاني مۇراسى بولىپ قالدى. عالىمدار بۇل باسىلىمداردى باسپاعا دايىنداۋ بارىسىندا ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ مۇمكىندىكتەرىن تولىق پايدالانا وتىرىپ, ەلىمىزدىڭ بارلىق قولجازبا قورلارىنداعى, سونداي-اق تۇركيادا, رەسەيدە, موڭعوليادا, قىتايدا, وزبەكستان مەن قىرعىزستان­دا, ءتا­جىكستاندا, تۇرىكمەنستاندا, يران جانە ەۋروپا ەلدەرىندە, اسىرەسە, رەسەيدىڭ ماسكەۋ, سانكت-پەتەربۋرگ, ومبى, ورىنبور, قازان, ۋفا, ت.ب. قالالارىندا ساقتالعان فولكلورلىق مۇرالاردى مولىنان قامتىپ, تەكستولوگيالىق تۇرعىدا جان-جاقتى سارالانىپ, عىلىمي جۇيەگە ءتۇسىرىلدى. مۇنىڭ ءوزى قازاقستاننان سىرت ەلدەردى مەكەن ەتكەن قازاق دياسپوراسىنىڭ ادەبي جادىگەرلەرى مەن تاريحي وتاندا ساقتالعان رۋحاني قازى­نالاردى مۇمكىندىگىنشە تولىقتىرۋعا, ءسويتىپ, جاس ۇرپاقتىڭ ساناسىنا ءوز ۇلتىنىڭ رۋحانياتىن باستاپقى قالپىندا سىڭىرۋگە, سول ارقىلى قازاق حالقىنىڭ شەتەلدەردەگى مادەنيەتى مەن ادەبيەتىن, سالت-ءداستۇرىن قۇرمەتتەۋىنە ىقپال ەتىپ, پاتريوتتىق سەزىمىن شىنايى تۇردە وياتۋعا مۇمكىندىك بەردى. توپتاماعا 29 توم داستان, 35 توم با­تىرلىق جانە تاريحي ەپوس,  11 توم شاعىن جانر (ماقال-ماتەلدەر, جۇمباقتار, قارا ولەڭدەر مەن ءان ولەڭدەر, وتىرىك-مىسالدار), 16 توم پروزالىق فولكلور (ميفتەر, ەر­تەگىلەر, اڭىزدار, حيكاياتتار, اۋىزەكى ءاڭ­گىمەلەر), 5 توم عۇرىپتىق فولكلور, 1 توم بالالار فولكلورى ەنگىزىلگەن. باسى­لىمنىڭ 12 تومىندا قىتايداعى, 1 تومىندا موڭعوليا­داعى قازاقتاردىڭ فول­كلورلىق مۇرالارى قامتىلدى. «بابالار ءسوزى» باسىلىمدارى قامتىعان ميفتەر, ەرتەگىلەر مەن اڭىز-ءاپسانالار, حيكايا-حيكاياتتار, اۋىزەكى اڭگىمەلەر, ەپوستىق تۋىندىلار, تاريحي جىرلار, عۇرىپتىق فولكلور ۇلگىلەرى, شاعىن جانرلار, ت.ب. – تەك جازبا ادەبيەتتى عانا تۇتىنعان, ەلەكتروندى جۇيە بەلەڭ الا باستاعان عالام­دانۋ زامانىندا  كەيىنگى ۇرپاققا بابالار اماناتى رەتىندە  جەتكىزەتىن بىردەن ءبىر رۋحاني قازىنا. ول ءوزىنىڭ مازمۇنى مەن تاقىرىبىنا وراي حالىقتىڭ ءتىلى, سالتى مەن تۇرمىسى, مادەنيەتى, ەتنوپەداگوگيكاسى, فيلوسوفيا­سى, تاريحى جانە ەتنوگرافياسى بويىنشا ماڭىزدى دەرەككوز بولىپ تابىلادى. ءاربىر حالىق تۋىندىسى ءوز ءداۋىرىنىڭ ەسكەرتكىشى, بۇتىندەي العاندا, ءوزى پەرزەنت بولىپ تابىلاتىن حالىقتىڭ رۋحاني مۇراسى رەتىندە دە قۇندى, ياعني, بارلىق جاعىنان العاندا دا بۇل مۇرالار ۇلتتىق بايلىق بولىپ ەسەپتەلەدى. پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى بولىپ جۇرگەندە 100 تومدىق «بابالار ءسوزىنىڭ» ۇلتتىڭ ادەبيەتى مەن مادەنيەتىندەگى ورنى تۋرالى ۇكىمەت باسشىسىنا دەپۋتاتتىق ساۋال جولداپ, وسى حالىقارالىق كورمە اياسىندا 100 توم­دىقتىڭ حالىقارالىق تۇساۋكەسەرى وتۋىنە سەبەپكەر ازاماتتاردىڭ ءبىرى بولىپ ەدىم. ەكىنشىدەن, جۇزدەگەن جىلدار بويى جيناقتالىپ, سىڭارجاق ساياساتتىڭ, كوممۋ­نيستىك يدەولوگيانىڭ سالدارىنان سيرەك  قورلاردىڭ سورەلەرىندە جاتىپ قالعان,  سونداي-اق, ءحىح-حح عاسىرلاردا اراب, لاتىن جانە كونە تۇركى جازۋلارىمەن باسىلعان, سول سەبەپتەن قالىڭ وقىرمانعا تۇسىنىكسىز بولىپ كەلگەن قازاقتىڭ  بۇكىل ءسوز ونەرى حالىقپەن قايتا قاۋىشتى, ياعني بۇرىن جاريالانباعان فولكلورلىق ماتىندەر, قالىڭ وقىرمانعا ءمالىم ەمەس دەرەككوزدەرى عىلىمي اينالىمعا ءتۇسىپ, وقۋ پروتسەسىنە ەندى. ۇلتتىق رۋحانيات پەن مادەنيەتتى جاڭعىرتۋ ءۇشىن فيلولوگيا عانا ەمەس, قوعامدىق سالالار ءۇشىن دە نەگىزدى دەرەكتانۋ بازاسى پايدا بولادى. ۇشىنشىدەن, وتارشىلدىقتىڭ, ءتۇرلى سايا­سي ناۋبەتتىڭ سالدارىنان جەر شارىنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنە جانساۋعالاپ, بوسىپ كەتكەن قانداستاردىڭ وزگە جۇرتتاردىڭ يەلىگىنە اينالىپ كەتكەن ءسوز ونەرىنىڭ تام-تۇمداپ بولسا دا ەلگە قايتارىلىپ, توپتامانىڭ 13 تومىن قۇراپ, ۇلتتىق قۇن­دىلىقتاردى تولىقتىرۋىن ايتۋلى تابىستاردىڭ قاتارىنان ساناعان ءجون. تورتىنشىدەن, «بابالار سوزىندە» تۇركى حالىقتارىنىڭ ىرگەسى بولىنبەگەن كەزەڭدەردە ورتاق پايدالانىپ كەلگەن ەپوستىق شىعار­مالاردىڭ, پروزالىق, عۇرىپتىق فولكلور ۇلگىلەرىنىڭ مولىنان قامتىلىپ, باسى­لىمداردىڭ قۇرىلىمدارىندا قازاقتىڭ  ۇلتتىق ۆاريانتتارىنىڭ, ۆەرسيالارىنىڭ جاريا­لانۋى – بۇل توپتامانىڭ تۇركى حالىقتارىنا ورتاق مۇرا ەكەندىگىن ايقىن اڭعارتادى. بەسىنشىدەن, توپتامانىڭ العاشقى توم­دارى شىعىس ادەبيەتى ۇلگىلەرى سيۋ­جەتىنىڭ جەلىسىنە قۇرىلعان داستانداردى, اسىرەسە, ءدىني, حيكايالىق, عاشىقتىق مازمۇنداعى شىعارمالاردى قامتىعانى دا جيناقتاردىڭ تاقىرىپتىق اياسى مەن جانرلىق تابيعاتى اۋقىمدى ەكەن­دىگىن كور­سەتەدى. سەبەبى, قازاق دالاسىنىڭ ۇلى جىبەك جولىنىڭ بويىندا ورنالاسۋى,  شىعىس ەلدەرىمەن ءاردايىم تىعىز ادەبي-مادەني بايلانىستا بولۋى, قازاق پوەزياسىنىڭ شارىقتاۋ شەگىنە كوتەرىلگەن ءحىح عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىندا كوشپەلى سيۋجەتتەر ولەڭ ولشەمىنە ءتۇسىپ, نازيرالىق شىعارمالاردىڭ كوپتەپ تۋىنداۋى – حالىق ادەبيەتىن ايىرىقشا مولىقتىرا تۇسكەن ەدى. ولار قازاق قوعامىنىڭ ءار كەزەڭ­دەرىندە وسكەلەڭ ۇرپاقتاردى ادىلدىككە, ادال­دىققا, يماندىلىققا, ىنتىماق-بىرلىككە ۇندەپ وتىردى. تۇپكى سيۋجەتى شىعىس ەل­دەرىنە ورتاق, بىراق قازاقشا جىرلانىپ, تولىعىپ فولكلورلىق مۇرالار­دى تولىقتىرعان داستانداردىڭ دەنى بۇرىن جاريالانباعاندىقتان, ولار تەك قازاق وقىرماندارىن عانا ەمەس, تەگى تامىرلاس مۇسىلمان حالىقتارىن دا بەيجاي قالدىرمايتىنى انىق. سوندىقتان الەمدى دىنارالىق قاقتىعىستار, لاڭكەستىك ارەكەتتەر جايلاپ العان وسى كەزەڭدە, اتا-بابالاردىڭ ءداستۇرلى ءدىنىن, ءدىلىن دارىپتەيتىن ادەبي جادىگەرلەر باعا جەتپەس اسىل قازىنا بولىپ قالارى حاق. التىنشىدان, قازاق فولكلورىنىڭ وننان ءبىرى عانا جينالىپ, ۇزاق جىلدار بويى باسىلىم كورمەي جاتقانىمەن, ونىڭ كولەمى مەن ساپاسى الەم حالىقتارىنىڭ ادەبي مۇرالارىنىڭ الدىڭعى قاتارىنان ورىن الادى. وعان بىرەگەي «بابالار ءسوزى» ءجۇز تومدىعىنىڭ باسىلىم كورۋى دالەل بولىپ, قازاق ءسوز ونەرىن جالپىادامزاتتىق رۋحانياتتىڭ كورنەكتى بولىگى ەكەندىگىن دالەلدەپ بەردى. كورىپ وتىرعانىمىزداي, بۇگىنگى ۇر­پاقتىڭ ەنشىسىنە اتا-بابالاردان تەك ماتەريالدىق قۇندىلىقتار عانا ەمەس, اسا مول رۋحاني قازىنا دا مۇرا بولىپ جەتكەن. ونى كوزدىڭ قاراشىعىنداي ساقتاپ, زەرتتەپ, جاريالاپ, كەلەشەككە اماناتتاۋ, ءسويتىپ, «ماڭگىلىك ەلدىڭ» ماڭگىلىك رۋحانياتىن جالعاپ وتىرۋ ءار ۇرپاقتىڭ قاسيەتتى پارىزى بولىپ قالا بەرمەك. سوندىقتان, «بابالار ءسوزى» 100 تومدىق سەرياسىنىڭ ءبىر توپ اۆتور-قۇراستىرۋشىلارىنىڭ مەملەكەتتىك سىيلىققا ۇسىنىلۋىن ابدەن قۇپتاي وتىرىپ, ونى 10 جىل بويى ينەمەن قۇدىق قازعانداي جالىقپاي, اسا جاۋاپكەرشىلىكپەن اتقارىلعان ەرەن ەڭبەكتىڭ وتەۋى دەپ سانايمىن. الدان سمايىل, جازۋشى, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى استانا