كەدەيلەرىن جەبەپ, كەمتارلارىنا شىنايى قامقورلىق كورسەتۋ قازاق حالقى ءۇشىن ادامي پارىزدىڭ باستى بەلگىسى سانالادى. الەمدىك وركەنيەتتىلىك ۇعىمىندا بۇل تولىققاندى مەملەكەتتىلىكتىڭ بەلگىسى بولىپ تابىلادى. تاۋەلسىز قازاقستان جىلدان-جىلعا ەكونوميكاسى ارتىپ, الەۋەتى نىعايعان سايىن وسى ءبىر ءداستۇرلى قاعيداعا باسىمدىق بەرىپ, قوعامىمىزدىڭ از قامتاماسىز ەتىلگەن توپتارىنا الەۋمەتتىك قامقورلىق جاساۋدى جۇيەلى تۇردە مەملەكەتتىك دەڭگەيدە جۇزەگە اسىرىپ كەلەدى. بۇل رەتتە ەلىمىزدىڭ باس قالاسىندا دا جاسالىپ جاتقان ىزگى قادامدار مەن يگى ىستەر بارشىلىق. الەۋمەتتىك سالادا اتقارىلىپ جاتقان شارالارمەن جان-جاقتى تانىسۋ ماقساتىندا استانا قالاسى جۇمىسپەن قامتۋ, ەڭبەك جانە الەۋمەتتىك قورعاۋ باسقارماسىنىڭ باسشىسى ەرمەك وسپانوۆتى اڭگىمەگە تارتقان ەدىك.
– ەرمەك سابىربەك ۇلى, استانا قالاسىندا تۇرعىنداردى الەۋمەتتىك قورعاۋ جانە كەدەيشىلىكتى جويۋ ماقساتىندا قانداي جۇمىستار اتقارىلۋدا؟ از قامتاماسىز ەتىلگەن توپتاردى قولداۋ جونىندە قانداي باعدارلامالار جۇمىس ىستەيدى؟
– استانا قالاسىنىڭ جۇمىسپەن قامتۋ, ەڭبەك جانە الەۋمەتتىك قورعاۋ باسقارماسى قىزمەتىنىڭ باستى ماقساتى – ازاماتتاردىڭ ءال-اۋقاتىن, ءومىر ءسۇرۋ دەڭگەيىن ارتتىرۋ, ەلوردالىقتاردى الەۋمەتتىك قامتاماسىز ەتۋدىڭ ءتيىمدى دە پارمەندى جۇيەسىن جاساۋ. بۇل تۇرعىدا ەگەمەن ەلىمىزدە تۇرعىنداردىڭ از قامتاماسىز ەتىلگەن توپتارىن قولداۋدا «مەملەكەتتىك اتاۋلى الەۋمەتتىك كومەك», «18 جاسقا دەيىنگى بالالارعا ارنالعان مەملەكەتتىك جاردەماقى» جانە «تۇرعىن ءۇي كومەگى» سياقتى اتاۋلى كومەكتەرى جۇمىس ءىستەيدى. «مەملەكەتتىك اتاۋلى الەۋمەتتىك كومەك تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭىنا سايكەس جان باسىنا شاققانداعى ورتاشا تابىسى كەدەيلىك شەگىنەن تومەن استانا قالاسىندا تىركەلگەن جانە تۇراقتى تۇراتىن از قامتىلعان وتباسىلارىنا اتاۋلى الەۋمەتتىك كومەك تاعايىندالادى. ادامعا (وتباسىنا) اتاۋلى الەۋمەتتىك كومەكتىڭ ءمولشەرى جان باسىنا شاققانداعى ورتاشا تابىس وتباسىنىڭ ءاربىر مۇشەسىنە ەسەپتەلگەن كەدەيلىك شەگىنىڭ بەلگىلەنگەن ايىرماسى تۇرىندە ەسەپتەلەدى.
«بالالى وتباسىلارعا بەرىلەتىن مەملەكەتتىك جاردەماقىلار تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭىن ىسكە اسىرۋ شەڭبەرىندە 18 جاسقا دەيىنگى بالالارعا ارنالعان مەملەكەتتىك جاردەماقى وتباسىنىڭ اسىراۋىنداعى 18 جاسقا دەيىنگى ءار بالاعا ازىق-ت ۇلىك سەبەتىنىڭ قۇنىنان تومەن تابىسى بار وتباسىلارعا 1 ايلىق ەسەپتىك كورسەتكىش ءمولشەرىندە تاعايىندالادى. تۇرعىن ءۇي جاردەماقىسى, ەگەر تۇرعىن ءۇيدى ۇستاۋعا, تۇتىنىلعان كوممۋنالدىق قىزمەتتەرگە جانە بايلانىس قىزمەتتەرىنە اقى تولەۋگە جۇمسالعان شىعىندار وتباسىنىڭ الدىنداعى توقسانداعى ورتاشا ايلىق جيىنتىق كىرىسىنىڭ 8 پايىزىنان اسىپ كەتسە عانا تولەنەدى.
«100 ناقتى قادام» ۇلت جوسپارىنىڭ 84-ءشى قادامى تالاپتارى شەڭبەرىندە اتاۋلى الەۋمەتتىك كومەك تيىمدىلىگىن كوتەرۋ ماقساتىندا حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ جۇيەسىن جانداندىرۋ ءۇشىن 2015 جىلدىڭ قىركۇيەك ايىنان باستاپ «ورلەۋ» قاناتقاقتى جوباسى شەڭبەرىندە شارتتى اقشالاي كومەكتى (بۇدان ءارى – شاك) ۇسىنۋ بويىنشا جۇمىستار جۇرگىزىلۋدە. شارتتى اقشالاي كومەك جان باسىنا شاققانداعى ورتاشا ايلىق تابىسى ەڭ تومەنگى كۇنكورىس دەڭگەيىنىڭ (2016 جىلدىڭ II توقسانىندا – 13735 تەڭگە) 60 پايىزىنان تومەن وتباسىلارعا تولەنەدى. بۇل رەتتە جاردەم الۋشىلار ارناۋلى الەۋمەتتىك كەلىسىمشارتقا سايكەس جوباعا قاتىسۋعا مىندەتتى. وسىنداي كەلىسىمدى جاساعاننان كەيىن جوباعا قاتىسۋشى ۋاقىتشا قوسىمشا جاردەماقىنىڭ ورنىنا جۇمىسقا ورنالاسۋعا, ونىڭ ىشىندە جاستار تاجىريبەسىنە, الەۋمەتتىك جۇمىس ورىندارىنا, قاجەت بولعان جاعدايدا باسقا دا ماماندىقتارعا قايتا وقىتۋ كۋرستارىنا بارۋى كەرەك. ياعني بارلىق مۇمكىندىكتەردى تولىق پايدالانا وتىرىپ, وز وتباسىن ءومىر ءسۇرۋدىڭ ساپالى دەڭگەيىنە شىعارۋعا مىندەتتى.
2015 جىلدىڭ قىركۇيەك ايىنان باستاپ جەلتوقسانعا دەيىن شاك-پەن 15 وتباسى, ونىڭ ىشىندە 74 ادام قامتىلدى. اعىمداعى جىلدىڭ 1 شىلدەسىنە 99 ادامعا شارتتى اقشالاي كومەك بەرىلدى. تاعى ءبىر اتاپ كورسەتەتىن ماسەلە, 2015 جىلدىڭ ساۋىرىنەن باستاپ 540 كەرۋەرت-ورىنعا ارنالعان قارتتارعا, مۇگەدەكتەرگە جانە مۇگەدەك بالالارعا ارنالعان وڭالتۋ ورتالىعى قىزمەت كورسەتە باستادى. ورتالىق شۋچە-بۋراباي كۋرورتتى ايماعىندا قاتاركول كولىنىڭ جاعاسىندا ەكولوگيالىق تازا ورمان القابىندا ورنالاسقان.
ەلوردادا 2015 جىلدىڭ قازان ايىنان باستاپ العاش رەت جاسى بويىنشا زەينەتكەر ازاماتتارعا جولداما قۇنىنىڭ 35 پايىزىن تولەۋ جانە ەڭ تومەنگى زەينەتاقى الۋشىلار ىشىنەن جاسى بويىنشا زەينەتكە شىققاندارعا جولداما قۇنىنىڭ 25 پايىزىن تولەۋ ارقىلى شيپاجايلىق-كۋرورتتىق ەمدەلۋ قىزمەتتەرى ۇسىنىلادى. ناتيجەسىندە وتكەن جىلى ساناتوري-كۋرورتتىق ەمدەلۋمەن 2851 ادام, ونىڭ ىشىندە 808 زەينەتكەر, 116 تىل ەڭبەككەرلەرى, 19 ۇلى وتان سوعىسىنىڭ ارداگەرلەرى جانە وعان تەڭەستىرىلگەن تۇلعالار جانە 270 مۇمكىندىگى شەكتەۋلى تۇلعالار قامتىلدى. اعىمداعى جىلدىڭ باسىنان ساناتوري-كۋرورتتىق ەمدەلۋمەن 1124 ادام, ونىڭ ىشىندە 602 زەينەتكەر, 50 ۇلى وتان سوعىسىنىڭ ارداگەرلەرى جانە وعان تەڭەستىرىلگەن تۇلعالار جانە 472 مۇمكىندىگى شەكتەۋلى تۇلعالار شيپاجايلىق-كۋرورتتىق ەمدەلۋ جولدامالارىن الدى. بۇدان باسقا, استانا قالاسى ءماسليحاتىنىڭ 2014 جىلعى 27 ماۋسىمداعى شەشىمىمەن بەكىتىلگەن استانا قالاسىنىڭ مۇقتاج ازاماتتارىنىڭ جەكەلەگەن ساناتتارىنا قالالىق باعىتتاعى جولاۋشىلار كولىگىندە جول جۇرۋگە تولەم تولەۋدەن بوساتۋ تۇرىندەگى الەۋمەتتىك كومەك كورسەتۋ ءتارتىبى ەنگىزىلدى.
ءسويتىپ, قالالىق باعىتتاعى جولاۋشىلار كولىگىندە تەگىن جول ءجۇرۋ تۇرىندەگى الەۋمەتتىك كومەك ازاماتتاردىڭ مىنا ساناتتارىنا:
– 68 مىڭنان استام زەينەتكەرلەرگە جانە اسىراۋشىسىنان ايىرىلۋ جاعدايى بويىنشا مەملەكەتتىك الەۋمەتتىك جاردەماقى الۋشىلارعا, 4 مىڭنان استام كوپبالالى انالارعا; 7 مىڭنان استام كوپبالالى وتباسىلارعا; 20 مىڭنان استام مۇگەدەكتەرگە كورسەتىلەدى.
قازىرگى تاڭدا ەلوردادا 162 ۇلى وتان سوعىسىنىڭ ارداگەرلەرى تۇرادى, ونىڭ ىشىندە 124 ۇلى وتان سوعىسىنا قاتىسۋشىلار جانە 38 ۇلى وتان سوعىسىنىڭ مۇگەدەكتەرى بار. استانا قالاسى ءماسليحاتىنىڭ 2014 جىلعى 27 ماۋسىمداعى شەشىمىمەن استانا قالاسىندا الەۋمەتتىك كومەك كورسەتۋ, ونىڭ مولشەرلەرىن بەلگىلەۋ جانە مۇقتاج ازاماتتاردىڭ جەكەلەگەن ساناتتارىنىڭ تىزبەسىن ايقىنداۋ قاعيداسىنا سايكەس, 2016 جىلى ۇلى وتان سوعىسىنىڭ ارداگەرلەرىنە جانە سولارعا تەڭەستىرىلگەن تۇلعالارعا جالپى كولەمى 500 ملن. تەڭگەدەن استام الەۋمەتتىك كومەك كاراستىرىلدى, ونىڭ ىشىندە 9 مامىردا جەڭىس كۇنىنە وراي 167 ۇلى وتان سوعىسىنىڭ قاتىسۋشىلارى مەن مۇگەدەكتەرىنە 1 ميلليون تەڭگەدەن ءبىر جولعى اقشالاي كومەك كورسەتىلدى.
– قالامىزداعى از قامتاماسىز ەتىلگەن تۇرعىندارعا اتاۋلى الەۋمەتتىك كومەك كورسەتۋ جايى قالاي؟
– «مەملەكەتتىك اتاۋلى الەۋمەتتىك كومەك تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭىنا سايكەس استانا قالاسىندا تىركەلگەن جانە تۇراقتى تۇرىپ جاتقان, جان باسىنا شاققانداعى ورتاشا تابىستارى كەدەيلىك شەگىنەن تومەن, تابىسى از ازاماتتارعا الەۋمەتتىك كومەك كورسەتىلەدى. ازاماتتارعا (وتباسىنا) اتاۋلى الەۋمەتتىك كومەك جان باسىنا شاققانداعى ورتاشا تابىسى كەدەيلىك شەگىنەن تومەن بولعان جاعدايدا وتباسىنىڭ ءاربىر مۇشەسىنە تولەنەدى. اعىمداعى جىلدىڭ باسىنان اتاۋلى الەۋمەتتىك كومەك الۋشىلار سانى 883 ادامدى قۇرادى. تابىستارى ازىق-ت ۇلىك سەبەتى قۇنىنان تومەن وتباسىلارىندا تاربيەلەنۋشى 18 جاسقا دەيىنگى بالالارعا 1 ايلىق ەسەپتىك كورسەتكىش كولەمىندە مەملەكەتتىك جاردەماقى تاعايىندالادى. اعىمداعى جىلدىڭ باسىنان مەملەكەتتىك بالالار جاردەماقىسى 2513 بالاعا تولەندى.
– ەلوردادا جۇمىسسىزدار سانى قالاي انىقتالادى جانە قازىر قانشا جۇمىسسىز ادام تىركەلگەن؟
– جۇمىسسىزدىققا قارسى كۇرەس بويىنشا بەلسەندى شارالاردى قولدانۋ جۇمىسسىزدىق دەڭگەيىن تومەندەتۋگە مۇمكىندىك بەردى. 2016 جىلدىڭ ءى توقسانىندا جۇمىسسىزدىق دەڭگەيى 4,7 پايىزدى قۇرادى (2015 جىلدىڭ سايكەس كەزەڭىندە بۇل كورسەتكىش – 5,1 پايىز, 2010 جىلى – 6,3 پايىز بولعان. استانا قالاسىندا جۇمىسسىزدىق دەڭگەيى ەلىمىزدىڭ باسقا وڭىرلەرىمەن سالىستىرعاندا ەڭ تومەنگى دارەجەدە.
ەلوردانىڭ ەڭبەك نارىعىنىڭ جاعدايىن تۇراقتاندىرۋ شەڭبەرىندە «2016 جىلعا ارنالعان استانا قالاسىنىڭ حالىقتى جۇمىسپەن قامتۋعا جاردەمدەسۋدىڭ كەشەندى جوسپارى» بەكىتىلگەن. كەشەندى جوسپاردىڭ نەگىزىندە جۇمىسسىزداردى, ونىڭ ىشىندە حالىقتىڭ نىسانالى توپتارىن جۇمىسپەن قامتۋ بويىنشا جان-جاقتى شارالار قاراستىرىلعان. باس قالامىزدا جىل باسىنان 6990 ادام جۇمىس ىزدەپ سۇرانىس جاساعان, ولاردىڭ 4105-ءى جۇمىسسىز ازاماتتار. جۇمىسسىزدىقتان الەۋمەتتىك قورعاۋ شارالارمەن 5329 ادام قامتىلعان. سۇرانىس جاساعان ازاماتتارعا جۇمىسقا ورنالاسۋ, قوعامدىق جۇمىستارعا قاتىسۋ, كاسىبي دايارلاۋ كۋرستارىنان ءوتۋ, الەۋمەتتىك جۇمىس ورىندارى مەن وقۋ ورىندارىنىڭ تۇلەكتەرىنە جاستار پراكتيكاسىنا قاتىسۋ ۇسىنىلدى.
– «جول كارتاسى» اياسىندا قالادا جۇمىسقا ورنالاسقاندار قانشا؟ كاسىپتىك دايارلىق جانە قايتا دايارلاۋ جايى قالاي؟
– ەلوردالىقتاردى جۇمىسپەن قامتاماسىز ەتۋدى جاقسارتۋ ماقساتىندا «جۇمىسپەن قامتۋدىڭ جول كارتاسى-2020» باعدارلاماسى ىسكە اسىرىلۋدا. اعىمداعى جىلى باعدارلاما ەكى باعىت بويىنشا جۇزەگە اسىرىلادى: «ينفراقۇرىلىمدى جانە تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىقتى دامىتۋ ەسەبىنەن جۇمىسپەن قامتۋدى قامتاماسىز ەتۋ» جانە «جۇمىس بەرۋشىنىڭ قاجەتتىلىگى شەڭبەرىندە وقىتۋ جانە قونىس اۋدارۋ ارقىلى جۇمىسقا ورنالاسۋعا جاردەمدەسۋ». باعدارلامانىڭ «ينفراقۇرىلىمدى جانە تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىقتى دامىتۋ ەسەبىنەن جۇمىسپەن قامتۋدى قامتاماسىز ەتۋ» اتتى ءبىرىنشى باعىتى بويىنشا 55 جوبانى ىسكە اسىرۋ (11 ءبىلىم بەرۋ, 1 دەنە تاربيەسى جانە سپورت, 20 دەنساۋلىق ساقتاۋ, 14 مادەنيەت جانە 4 الەۋمەتتىك قامتاماسىز ەتۋ, 5 اۆتوموبيل جولدارى وبەكتىلەرى) جوسپارلانعان. اتالعان جوبالاردى ىسكە اسىرۋدا 1133 جاڭا جۇمىس ورىندارى اشىلادى. جۇمىسپەن قامتۋ ورتالىعىنىڭ جولداماسى بويىنشا 577 ادام جۇمىسقا ورنالاسادى. «جۇمىس بەرۋشىنىڭ قاجەتتىلىگى شەڭبەرىندە وقىتۋ جانە قونىس اۋدارۋ ارقىلى جۇمىسقا ورنالاسۋعا جاردەمدەسۋ» اتتى ءۇشىنشى باعىتى شەڭبەرىندە 811 قاتىسۋشىلار (كاسىبي دايارلاۋ – 211 ادام, الەۋمەتتىك جۇمىس ورىندارى – 100 ادام جانە جاستار پراكتيكاسى – 500 ادام) قامتىلادى.
– ەرمەك سابىربەك ۇلى, ەندى الەۋمەتتىك جۇمىس ورىندارى جانە قوعامدىق جۇمىس ورىندارى جونىندە تۇسىنىك بەرىپ وتسەڭىز؟
– الەۋمەتتىك جۇمىس ورىندارىن جۇمىس بەرۋشىلەر قۇرادى, ولاردى اشۋ كەزىندە تۇراقتى جۇمىس ورىندارىنا ارنالعان بوس ورىندار پايدالانىلمايدى جانە ولار اۋىر جۇمىستاردا, زياندى جانە قاۋىپتى ەڭبەك جاعدايلارى بار وندىرىستەردە اشىلمايدى. الەۋمەتتىك جۇمىس ورىندارى جۇمىسسىزدار ءۇشىن ارنايى اشىلادى, مۇنداي جۇمىس ورىندارىنا قابىلداۋدا, جەتىم بالالار مەن اتا-اناسىنىڭ قامقورلىعىنسىز قالعان بالالارعا, زەينەتكەرلىك جاس الدىنداعى ادامدارعا, مۇگەدەكتەرگە, باس بوستاندىعىنان ايىرۋ ورىندارىنان بوساتىلعان جانە ماجبۇرلەپ ەمدەۋدەن وتكەن ادامدارعا, پروباتسيا قىزمەتىنىڭ ەسەبىندە تۇرعان ادامدارعا, ورالماندارعا, كامەلەتكە تولماعان بالالاردى تاربيەلەپ وتىرعان جالعىزىلىكتى, كوپبالالى اتا-انالارعا, جەتى جاسقا دەيىنگى بالانى, ءمۇگەدەك بالانى, ءبىرىنشى جانە ەكىنشى توپتاعى مۇگەدەكتەردى باعىپ-كۇتۋدى جۇزەگە اسىراتىن ادامدارعا, تەرروريزم اكتىسىنىڭ ءناتيجەسىندە زارداپ شەككەن ادامدار جانە ونىڭ جولىن كەسۋگە قاتىسقان ادامدارعا باسىمدىق بەرىلەدى.
اعىمداعى جىلدىڭ باسىنان قالامىزدا 101 ادامعا الەۋمەتتىك جۇمىس ورىندارىنا جولداما بەرىلدى. قوعامدىق جۇمىستار بيۋدجەت قاراجاتى شەگىندە جانە جۇمىس بەرۋشىلەردىڭ تاپسىرىستارى بويىنشا ولاردىڭ قاراجاتى ەسەبىنەن قارجىلاندىرىلادى. قوعامدىق جۇمىستارعا قاتىسۋعا جۇمىسسىزداردىڭ, جازعى دەمالىس كەزەڭىندە ستۋدەنتتەردىڭ جانە جالپى ءبىلىم بەرەتىن مەكتەپتەردىڭ جوعارى سىنىپ وقۋشىلارىنىڭ, ءوندىرىستىڭ توقتاپ تۇرۋىنا بايلانىستى جۇمىسپەن قامتاماسىز ەتىلمەگەن ادامداردىڭ قۇقى بار. جىل باسىنان بەرى وسىنداي 1079 جۇمىسسىز ادام قوعامدىق جۇمىسقا تارتىلدى.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
جىلقىباي جاعىپار ۇلى,
«ەگەمەن قازاقستان»
كەدەيلەرىن جەبەپ, كەمتارلارىنا شىنايى قامقورلىق كورسەتۋ قازاق حالقى ءۇشىن ادامي پارىزدىڭ باستى بەلگىسى سانالادى. الەمدىك وركەنيەتتىلىك ۇعىمىندا بۇل تولىققاندى مەملەكەتتىلىكتىڭ بەلگىسى بولىپ تابىلادى. تاۋەلسىز قازاقستان جىلدان-جىلعا ەكونوميكاسى ارتىپ, الەۋەتى نىعايعان سايىن وسى ءبىر ءداستۇرلى قاعيداعا باسىمدىق بەرىپ, قوعامىمىزدىڭ از قامتاماسىز ەتىلگەن توپتارىنا الەۋمەتتىك قامقورلىق جاساۋدى جۇيەلى تۇردە مەملەكەتتىك دەڭگەيدە جۇزەگە اسىرىپ كەلەدى. بۇل رەتتە ەلىمىزدىڭ باس قالاسىندا دا جاسالىپ جاتقان ىزگى قادامدار مەن يگى ىستەر بارشىلىق. الەۋمەتتىك سالادا اتقارىلىپ جاتقان شارالارمەن جان-جاقتى تانىسۋ ماقساتىندا استانا قالاسى جۇمىسپەن قامتۋ, ەڭبەك جانە الەۋمەتتىك قورعاۋ باسقارماسىنىڭ باسشىسى ەرمەك وسپانوۆتى اڭگىمەگە تارتقان ەدىك.
– ەرمەك سابىربەك ۇلى, استانا قالاسىندا تۇرعىنداردى الەۋمەتتىك قورعاۋ جانە كەدەيشىلىكتى جويۋ ماقساتىندا قانداي جۇمىستار اتقارىلۋدا؟ از قامتاماسىز ەتىلگەن توپتاردى قولداۋ جونىندە قانداي باعدارلامالار جۇمىس ىستەيدى؟
– استانا قالاسىنىڭ جۇمىسپەن قامتۋ, ەڭبەك جانە الەۋمەتتىك قورعاۋ باسقارماسى قىزمەتىنىڭ باستى ماقساتى – ازاماتتاردىڭ ءال-اۋقاتىن, ءومىر ءسۇرۋ دەڭگەيىن ارتتىرۋ, ەلوردالىقتاردى الەۋمەتتىك قامتاماسىز ەتۋدىڭ ءتيىمدى دە پارمەندى جۇيەسىن جاساۋ. بۇل تۇرعىدا ەگەمەن ەلىمىزدە تۇرعىنداردىڭ از قامتاماسىز ەتىلگەن توپتارىن قولداۋدا «مەملەكەتتىك اتاۋلى الەۋمەتتىك كومەك», «18 جاسقا دەيىنگى بالالارعا ارنالعان مەملەكەتتىك جاردەماقى» جانە «تۇرعىن ءۇي كومەگى» سياقتى اتاۋلى كومەكتەرى جۇمىس ءىستەيدى. «مەملەكەتتىك اتاۋلى الەۋمەتتىك كومەك تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭىنا سايكەس جان باسىنا شاققانداعى ورتاشا تابىسى كەدەيلىك شەگىنەن تومەن استانا قالاسىندا تىركەلگەن جانە تۇراقتى تۇراتىن از قامتىلعان وتباسىلارىنا اتاۋلى الەۋمەتتىك كومەك تاعايىندالادى. ادامعا (وتباسىنا) اتاۋلى الەۋمەتتىك كومەكتىڭ ءمولشەرى جان باسىنا شاققانداعى ورتاشا تابىس وتباسىنىڭ ءاربىر مۇشەسىنە ەسەپتەلگەن كەدەيلىك شەگىنىڭ بەلگىلەنگەن ايىرماسى تۇرىندە ەسەپتەلەدى.
«بالالى وتباسىلارعا بەرىلەتىن مەملەكەتتىك جاردەماقىلار تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭىن ىسكە اسىرۋ شەڭبەرىندە 18 جاسقا دەيىنگى بالالارعا ارنالعان مەملەكەتتىك جاردەماقى وتباسىنىڭ اسىراۋىنداعى 18 جاسقا دەيىنگى ءار بالاعا ازىق-ت ۇلىك سەبەتىنىڭ قۇنىنان تومەن تابىسى بار وتباسىلارعا 1 ايلىق ەسەپتىك كورسەتكىش ءمولشەرىندە تاعايىندالادى. تۇرعىن ءۇي جاردەماقىسى, ەگەر تۇرعىن ءۇيدى ۇستاۋعا, تۇتىنىلعان كوممۋنالدىق قىزمەتتەرگە جانە بايلانىس قىزمەتتەرىنە اقى تولەۋگە جۇمسالعان شىعىندار وتباسىنىڭ الدىنداعى توقسانداعى ورتاشا ايلىق جيىنتىق كىرىسىنىڭ 8 پايىزىنان اسىپ كەتسە عانا تولەنەدى.
«100 ناقتى قادام» ۇلت جوسپارىنىڭ 84-ءشى قادامى تالاپتارى شەڭبەرىندە اتاۋلى الەۋمەتتىك كومەك تيىمدىلىگىن كوتەرۋ ماقساتىندا حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ جۇيەسىن جانداندىرۋ ءۇشىن 2015 جىلدىڭ قىركۇيەك ايىنان باستاپ «ورلەۋ» قاناتقاقتى جوباسى شەڭبەرىندە شارتتى اقشالاي كومەكتى (بۇدان ءارى – شاك) ۇسىنۋ بويىنشا جۇمىستار جۇرگىزىلۋدە. شارتتى اقشالاي كومەك جان باسىنا شاققانداعى ورتاشا ايلىق تابىسى ەڭ تومەنگى كۇنكورىس دەڭگەيىنىڭ (2016 جىلدىڭ II توقسانىندا – 13735 تەڭگە) 60 پايىزىنان تومەن وتباسىلارعا تولەنەدى. بۇل رەتتە جاردەم الۋشىلار ارناۋلى الەۋمەتتىك كەلىسىمشارتقا سايكەس جوباعا قاتىسۋعا مىندەتتى. وسىنداي كەلىسىمدى جاساعاننان كەيىن جوباعا قاتىسۋشى ۋاقىتشا قوسىمشا جاردەماقىنىڭ ورنىنا جۇمىسقا ورنالاسۋعا, ونىڭ ىشىندە جاستار تاجىريبەسىنە, الەۋمەتتىك جۇمىس ورىندارىنا, قاجەت بولعان جاعدايدا باسقا دا ماماندىقتارعا قايتا وقىتۋ كۋرستارىنا بارۋى كەرەك. ياعني بارلىق مۇمكىندىكتەردى تولىق پايدالانا وتىرىپ, وز وتباسىن ءومىر ءسۇرۋدىڭ ساپالى دەڭگەيىنە شىعارۋعا مىندەتتى.
2015 جىلدىڭ قىركۇيەك ايىنان باستاپ جەلتوقسانعا دەيىن شاك-پەن 15 وتباسى, ونىڭ ىشىندە 74 ادام قامتىلدى. اعىمداعى جىلدىڭ 1 شىلدەسىنە 99 ادامعا شارتتى اقشالاي كومەك بەرىلدى. تاعى ءبىر اتاپ كورسەتەتىن ماسەلە, 2015 جىلدىڭ ساۋىرىنەن باستاپ 540 كەرۋەرت-ورىنعا ارنالعان قارتتارعا, مۇگەدەكتەرگە جانە مۇگەدەك بالالارعا ارنالعان وڭالتۋ ورتالىعى قىزمەت كورسەتە باستادى. ورتالىق شۋچە-بۋراباي كۋرورتتى ايماعىندا قاتاركول كولىنىڭ جاعاسىندا ەكولوگيالىق تازا ورمان القابىندا ورنالاسقان.
ەلوردادا 2015 جىلدىڭ قازان ايىنان باستاپ العاش رەت جاسى بويىنشا زەينەتكەر ازاماتتارعا جولداما قۇنىنىڭ 35 پايىزىن تولەۋ جانە ەڭ تومەنگى زەينەتاقى الۋشىلار ىشىنەن جاسى بويىنشا زەينەتكە شىققاندارعا جولداما قۇنىنىڭ 25 پايىزىن تولەۋ ارقىلى شيپاجايلىق-كۋرورتتىق ەمدەلۋ قىزمەتتەرى ۇسىنىلادى. ناتيجەسىندە وتكەن جىلى ساناتوري-كۋرورتتىق ەمدەلۋمەن 2851 ادام, ونىڭ ىشىندە 808 زەينەتكەر, 116 تىل ەڭبەككەرلەرى, 19 ۇلى وتان سوعىسىنىڭ ارداگەرلەرى جانە وعان تەڭەستىرىلگەن تۇلعالار جانە 270 مۇمكىندىگى شەكتەۋلى تۇلعالار قامتىلدى. اعىمداعى جىلدىڭ باسىنان ساناتوري-كۋرورتتىق ەمدەلۋمەن 1124 ادام, ونىڭ ىشىندە 602 زەينەتكەر, 50 ۇلى وتان سوعىسىنىڭ ارداگەرلەرى جانە وعان تەڭەستىرىلگەن تۇلعالار جانە 472 مۇمكىندىگى شەكتەۋلى تۇلعالار شيپاجايلىق-كۋرورتتىق ەمدەلۋ جولدامالارىن الدى. بۇدان باسقا, استانا قالاسى ءماسليحاتىنىڭ 2014 جىلعى 27 ماۋسىمداعى شەشىمىمەن بەكىتىلگەن استانا قالاسىنىڭ مۇقتاج ازاماتتارىنىڭ جەكەلەگەن ساناتتارىنا قالالىق باعىتتاعى جولاۋشىلار كولىگىندە جول جۇرۋگە تولەم تولەۋدەن بوساتۋ تۇرىندەگى الەۋمەتتىك كومەك كورسەتۋ ءتارتىبى ەنگىزىلدى.
ءسويتىپ, قالالىق باعىتتاعى جولاۋشىلار كولىگىندە تەگىن جول ءجۇرۋ تۇرىندەگى الەۋمەتتىك كومەك ازاماتتاردىڭ مىنا ساناتتارىنا:
– 68 مىڭنان استام زەينەتكەرلەرگە جانە اسىراۋشىسىنان ايىرىلۋ جاعدايى بويىنشا مەملەكەتتىك الەۋمەتتىك جاردەماقى الۋشىلارعا, 4 مىڭنان استام كوپبالالى انالارعا; 7 مىڭنان استام كوپبالالى وتباسىلارعا; 20 مىڭنان استام مۇگەدەكتەرگە كورسەتىلەدى.
قازىرگى تاڭدا ەلوردادا 162 ۇلى وتان سوعىسىنىڭ ارداگەرلەرى تۇرادى, ونىڭ ىشىندە 124 ۇلى وتان سوعىسىنا قاتىسۋشىلار جانە 38 ۇلى وتان سوعىسىنىڭ مۇگەدەكتەرى بار. استانا قالاسى ءماسليحاتىنىڭ 2014 جىلعى 27 ماۋسىمداعى شەشىمىمەن استانا قالاسىندا الەۋمەتتىك كومەك كورسەتۋ, ونىڭ مولشەرلەرىن بەلگىلەۋ جانە مۇقتاج ازاماتتاردىڭ جەكەلەگەن ساناتتارىنىڭ تىزبەسىن ايقىنداۋ قاعيداسىنا سايكەس, 2016 جىلى ۇلى وتان سوعىسىنىڭ ارداگەرلەرىنە جانە سولارعا تەڭەستىرىلگەن تۇلعالارعا جالپى كولەمى 500 ملن. تەڭگەدەن استام الەۋمەتتىك كومەك كاراستىرىلدى, ونىڭ ىشىندە 9 مامىردا جەڭىس كۇنىنە وراي 167 ۇلى وتان سوعىسىنىڭ قاتىسۋشىلارى مەن مۇگەدەكتەرىنە 1 ميلليون تەڭگەدەن ءبىر جولعى اقشالاي كومەك كورسەتىلدى.
– قالامىزداعى از قامتاماسىز ەتىلگەن تۇرعىندارعا اتاۋلى الەۋمەتتىك كومەك كورسەتۋ جايى قالاي؟
– «مەملەكەتتىك اتاۋلى الەۋمەتتىك كومەك تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭىنا سايكەس استانا قالاسىندا تىركەلگەن جانە تۇراقتى تۇرىپ جاتقان, جان باسىنا شاققانداعى ورتاشا تابىستارى كەدەيلىك شەگىنەن تومەن, تابىسى از ازاماتتارعا الەۋمەتتىك كومەك كورسەتىلەدى. ازاماتتارعا (وتباسىنا) اتاۋلى الەۋمەتتىك كومەك جان باسىنا شاققانداعى ورتاشا تابىسى كەدەيلىك شەگىنەن تومەن بولعان جاعدايدا وتباسىنىڭ ءاربىر مۇشەسىنە تولەنەدى. اعىمداعى جىلدىڭ باسىنان اتاۋلى الەۋمەتتىك كومەك الۋشىلار سانى 883 ادامدى قۇرادى. تابىستارى ازىق-ت ۇلىك سەبەتى قۇنىنان تومەن وتباسىلارىندا تاربيەلەنۋشى 18 جاسقا دەيىنگى بالالارعا 1 ايلىق ەسەپتىك كورسەتكىش كولەمىندە مەملەكەتتىك جاردەماقى تاعايىندالادى. اعىمداعى جىلدىڭ باسىنان مەملەكەتتىك بالالار جاردەماقىسى 2513 بالاعا تولەندى.
– ەلوردادا جۇمىسسىزدار سانى قالاي انىقتالادى جانە قازىر قانشا جۇمىسسىز ادام تىركەلگەن؟
– جۇمىسسىزدىققا قارسى كۇرەس بويىنشا بەلسەندى شارالاردى قولدانۋ جۇمىسسىزدىق دەڭگەيىن تومەندەتۋگە مۇمكىندىك بەردى. 2016 جىلدىڭ ءى توقسانىندا جۇمىسسىزدىق دەڭگەيى 4,7 پايىزدى قۇرادى (2015 جىلدىڭ سايكەس كەزەڭىندە بۇل كورسەتكىش – 5,1 پايىز, 2010 جىلى – 6,3 پايىز بولعان. استانا قالاسىندا جۇمىسسىزدىق دەڭگەيى ەلىمىزدىڭ باسقا وڭىرلەرىمەن سالىستىرعاندا ەڭ تومەنگى دارەجەدە.
ەلوردانىڭ ەڭبەك نارىعىنىڭ جاعدايىن تۇراقتاندىرۋ شەڭبەرىندە «2016 جىلعا ارنالعان استانا قالاسىنىڭ حالىقتى جۇمىسپەن قامتۋعا جاردەمدەسۋدىڭ كەشەندى جوسپارى» بەكىتىلگەن. كەشەندى جوسپاردىڭ نەگىزىندە جۇمىسسىزداردى, ونىڭ ىشىندە حالىقتىڭ نىسانالى توپتارىن جۇمىسپەن قامتۋ بويىنشا جان-جاقتى شارالار قاراستىرىلعان. باس قالامىزدا جىل باسىنان 6990 ادام جۇمىس ىزدەپ سۇرانىس جاساعان, ولاردىڭ 4105-ءى جۇمىسسىز ازاماتتار. جۇمىسسىزدىقتان الەۋمەتتىك قورعاۋ شارالارمەن 5329 ادام قامتىلعان. سۇرانىس جاساعان ازاماتتارعا جۇمىسقا ورنالاسۋ, قوعامدىق جۇمىستارعا قاتىسۋ, كاسىبي دايارلاۋ كۋرستارىنان ءوتۋ, الەۋمەتتىك جۇمىس ورىندارى مەن وقۋ ورىندارىنىڭ تۇلەكتەرىنە جاستار پراكتيكاسىنا قاتىسۋ ۇسىنىلدى.
– «جول كارتاسى» اياسىندا قالادا جۇمىسقا ورنالاسقاندار قانشا؟ كاسىپتىك دايارلىق جانە قايتا دايارلاۋ جايى قالاي؟
– ەلوردالىقتاردى جۇمىسپەن قامتاماسىز ەتۋدى جاقسارتۋ ماقساتىندا «جۇمىسپەن قامتۋدىڭ جول كارتاسى-2020» باعدارلاماسى ىسكە اسىرىلۋدا. اعىمداعى جىلى باعدارلاما ەكى باعىت بويىنشا جۇزەگە اسىرىلادى: «ينفراقۇرىلىمدى جانە تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىقتى دامىتۋ ەسەبىنەن جۇمىسپەن قامتۋدى قامتاماسىز ەتۋ» جانە «جۇمىس بەرۋشىنىڭ قاجەتتىلىگى شەڭبەرىندە وقىتۋ جانە قونىس اۋدارۋ ارقىلى جۇمىسقا ورنالاسۋعا جاردەمدەسۋ». باعدارلامانىڭ «ينفراقۇرىلىمدى جانە تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىقتى دامىتۋ ەسەبىنەن جۇمىسپەن قامتۋدى قامتاماسىز ەتۋ» اتتى ءبىرىنشى باعىتى بويىنشا 55 جوبانى ىسكە اسىرۋ (11 ءبىلىم بەرۋ, 1 دەنە تاربيەسى جانە سپورت, 20 دەنساۋلىق ساقتاۋ, 14 مادەنيەت جانە 4 الەۋمەتتىك قامتاماسىز ەتۋ, 5 اۆتوموبيل جولدارى وبەكتىلەرى) جوسپارلانعان. اتالعان جوبالاردى ىسكە اسىرۋدا 1133 جاڭا جۇمىس ورىندارى اشىلادى. جۇمىسپەن قامتۋ ورتالىعىنىڭ جولداماسى بويىنشا 577 ادام جۇمىسقا ورنالاسادى. «جۇمىس بەرۋشىنىڭ قاجەتتىلىگى شەڭبەرىندە وقىتۋ جانە قونىس اۋدارۋ ارقىلى جۇمىسقا ورنالاسۋعا جاردەمدەسۋ» اتتى ءۇشىنشى باعىتى شەڭبەرىندە 811 قاتىسۋشىلار (كاسىبي دايارلاۋ – 211 ادام, الەۋمەتتىك جۇمىس ورىندارى – 100 ادام جانە جاستار پراكتيكاسى – 500 ادام) قامتىلادى.
– ەرمەك سابىربەك ۇلى, ەندى الەۋمەتتىك جۇمىس ورىندارى جانە قوعامدىق جۇمىس ورىندارى جونىندە تۇسىنىك بەرىپ وتسەڭىز؟
– الەۋمەتتىك جۇمىس ورىندارىن جۇمىس بەرۋشىلەر قۇرادى, ولاردى اشۋ كەزىندە تۇراقتى جۇمىس ورىندارىنا ارنالعان بوس ورىندار پايدالانىلمايدى جانە ولار اۋىر جۇمىستاردا, زياندى جانە قاۋىپتى ەڭبەك جاعدايلارى بار وندىرىستەردە اشىلمايدى. الەۋمەتتىك جۇمىس ورىندارى جۇمىسسىزدار ءۇشىن ارنايى اشىلادى, مۇنداي جۇمىس ورىندارىنا قابىلداۋدا, جەتىم بالالار مەن اتا-اناسىنىڭ قامقورلىعىنسىز قالعان بالالارعا, زەينەتكەرلىك جاس الدىنداعى ادامدارعا, مۇگەدەكتەرگە, باس بوستاندىعىنان ايىرۋ ورىندارىنان بوساتىلعان جانە ماجبۇرلەپ ەمدەۋدەن وتكەن ادامدارعا, پروباتسيا قىزمەتىنىڭ ەسەبىندە تۇرعان ادامدارعا, ورالماندارعا, كامەلەتكە تولماعان بالالاردى تاربيەلەپ وتىرعان جالعىزىلىكتى, كوپبالالى اتا-انالارعا, جەتى جاسقا دەيىنگى بالانى, ءمۇگەدەك بالانى, ءبىرىنشى جانە ەكىنشى توپتاعى مۇگەدەكتەردى باعىپ-كۇتۋدى جۇزەگە اسىراتىن ادامدارعا, تەرروريزم اكتىسىنىڭ ءناتيجەسىندە زارداپ شەككەن ادامدار جانە ونىڭ جولىن كەسۋگە قاتىسقان ادامدارعا باسىمدىق بەرىلەدى.
اعىمداعى جىلدىڭ باسىنان قالامىزدا 101 ادامعا الەۋمەتتىك جۇمىس ورىندارىنا جولداما بەرىلدى. قوعامدىق جۇمىستار بيۋدجەت قاراجاتى شەگىندە جانە جۇمىس بەرۋشىلەردىڭ تاپسىرىستارى بويىنشا ولاردىڭ قاراجاتى ەسەبىنەن قارجىلاندىرىلادى. قوعامدىق جۇمىستارعا قاتىسۋعا جۇمىسسىزداردىڭ, جازعى دەمالىس كەزەڭىندە ستۋدەنتتەردىڭ جانە جالپى ءبىلىم بەرەتىن مەكتەپتەردىڭ جوعارى سىنىپ وقۋشىلارىنىڭ, ءوندىرىستىڭ توقتاپ تۇرۋىنا بايلانىستى جۇمىسپەن قامتاماسىز ەتىلمەگەن ادامداردىڭ قۇقى بار. جىل باسىنان بەرى وسىنداي 1079 جۇمىسسىز ادام قوعامدىق جۇمىسقا تارتىلدى.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
جىلقىباي جاعىپار ۇلى,
«ەگەمەن قازاقستان»
سوڭعى جاڭالىقتار
استانادا ءبىر كوشەدە كولىك قوزعالىسى ءىشىنارا شەكتەلەدى
ەلوردا • كەشە
الماتى وبلىسىندا 73 مايدانگەردىڭ ەسىمى كوشەلەرگە بەرىلگەن
وشپەس داڭق • كەشە
ورلوۆ شاحتاسىندا جۇمىسشى قازا تاپتى
وقيعا • كەشە
پرەزيدەنت بىرقاتار زاڭعا قول قويدى
پرەزيدەنت • كەشە
تۋعان جەر قۇرمەتىنەن قاناتتانىپ…
ادەبيەت • كەشە
1 شىلدەدەن باستاپ يپوتەكا كىمدەرگە بەرىلمەيدى؟
يپوتەكا • كەشە
