مەديتسينالىق ساقتاندىرۋ

ونىڭ تيىمدىلىگى نەدە؟ «ءبىرىنشى بايلىق – دەنساۋلىق» ەكەندىگىن بۇگىندە ادامزات بالاسى جاقسى تۇسىنەدى. ادامنىڭ التىنعا ايىرباستاماس قۇندىلىعى سانالاتىن ساۋلىقتىڭ قادىرىن اۋىرماي تۇرىپ بىلگەنگە نە جەتسىن؟ بۇل رەتتە اۋىرىپ ەم ىزدەگەنشە, اۋىرماۋدىڭ جولىن ىزدەۋدىڭ ۇزاق تا سالاماتتى ءومىر سۇرۋگە جاعداي جاسايتىنىن ەسكەرسەك, ەلىمىزدە جاڭادان ەنگىزىلىپ وتىرعان مىندەتتى مەديتسينالىق ساقتاندىرۋدىڭ وسى ماسەلەدە ماڭىزى قانداي دەگەن سۇراق تۋىندايدى. وسىنى بىلمەك بولىپ «ۇلتتىق عىلىمي مەديتسينالىق ورتالىق» اق باسقارما توراعاسى اباي بايگەنجينگە بىرنەشە ساۋال قويعان ەدىك. – اباي قاباتاي ۇلى, بىلتىر پارلامەنت تاراپىنان «مىندەتتى الەۋمەتتىك ساقتاندىرۋ تۋرالى» زاڭ ماقۇلداندى. جالپى العاندا, وسى جۇيە جايىنا كەڭىرەك توقتالىپ وتسەڭىز؟ – ەلىمىزدەگى مىندەتتى الەۋمەتتىك مەديتسينالىق ساقتاندىرۋ مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسى بويىنشا ۇلت جوسپارى – بەس ينستيتۋتتىق رەفورمانى جۇزەگە اسىرۋ جونىندەگى «100 ناقتى قادامىنىڭ» 80-قادامىنا بايلانىستى جانە دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىن دامىتۋدىڭ 2016-2020 جىلدارعا ارنالعان «دەنساۋلىق» مەملەكەتتىك باعدارلاماسى اياسىندا ەنگىزىلىپ وتىر. مەديتسينالىق ساقتاندىرۋ – حالىقتىڭ دەنساۋلىعىن قورعاۋ جۇيەسى بولىپ تابىلادى. دامىعان ەلدەردىڭ كوپشىلىگى ونى دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىندا قولدانىپ, ناتيجەسىن كورىپ وتىر. ءوزىڭىز قاراڭىز, ارنايى قورعا جينالعان قاراجات ەسەبىنەن تەگىن مەديتسينالىق كومەك الۋعا بولادى. بۇگىنگى تاڭدا باسى اۋىرىپ, بالتىرى سىزدامايتىن ادام جوق. سوندىقتان دا دەنساۋلىققا قاتىستى ماسەلەلەردى الدىن الا ويلاستىرۋ قاشاندا وڭ ناتيجە بەرمەك. ءار ادام دەنساۋلىعى ءۇشىن ءوزى جاۋاپتى, دەگەنمەن مەملەكەت بۇل ماسە­لەدە قاراپايىم حالىققا كوپتەگەن جاع­داي­لاردى, ۇتىمدى جانە جاقسى مۇمكىندىكتەردى جاساپ وتىر. ەندىگى جەردە بۇل ماسەلەگە مەملەكەت جانە جۇمىس بەرۋشى دە بەلسەندى ارالاسپاق. مىسالى, ساقتاندىرۋ جارنالارىن ازاماتتارعا جۇمىس بەرۋشى مەكەمەلەر تولەپ وتىرادى, ال جۇمىسسىزدار مەن ەڭبەككە جارامسىز ادامدار ءۇشىن جارنا مەملەكەتتەن اۋدارىلادى. سونداي-اق, ەڭبەككەر ازاماتتار ءوز جالاقىلارىنان ماقساتتى سالىمدار اۋدارادى. بۇل جۇيە حالىقتىڭ بارلىق توپتارى ءۇشىن مەديتسينالىق جانە ءدارى-دارمەكتىك كومەكتىڭ تەڭ كولەمى مەن ساپاسىن قامتاماسىز ەتەدى. ال ونى جۇرگىزۋ كەزەڭدەرىنە توقتالار بولساق, مىندەتتى مەديتسينالىق ساقتاندىرۋ جۇيەسى ەلىمىزدە 2017-2024 جىلدار ارالىعىندا بىرتىندەپ ەنگىزىلەدى دەپ كۇتىلۋدە. 2017 جىلدان باستاپ مەملەكەت, جۇمىس بەرۋشىلەر جانە ءوزىن-ءوزى جۇمىسپەن قامتىعان ازاماتتار الەۋمەتتىك مەديتسينالىق ساقتاندىرۋ قورىنا جارنا تولەۋدى باستايدى. ەرەكشە ساناتتاعى ازاماتتار ءۇشىن مەملەكەت تولەيتىن جارنانىڭ مولشەرلەمەسى 2024 جىلعا قاراي ورتاشا ايلىق ەڭبەكاقىنىڭ 7%-ىن قۇرايتىن بولادى. ول باستاپقىدا 4%-بەن باستالسا, ودان ارعى جىلى 5%-عا ۇلعايماق. ال جۇمىس بەرۋشىلەر جارناسى مولشەرلەمەسىنىڭ جالپى كولەمى العاشقىدا 2%-دى قۇراسا, 2020 جىلى 5%-عا ارتاتىن بولادى. بۇل رەتتە 2020 جىلعا قاراي كىرىسىنىڭ 7%-ىن قورعا اۋدارىپ وتىراتىندار ءوزىن-ءوزى جۇمىسپەن قامتىعان ازاماتتار بولماق. – بۇل جۇيە قاراپايىم حالىققا نە بەرەدى؟ – مىندەتتى مەديتسينالىق ساقتاندىرۋدى ەكىگە ءبولىپ قاراستىرار بولساق, ونىڭ ءبىرىنشىسى – نەگىزگى ساقتاندىرۋ ءتۇرى. بۇل ساقتاندىرۋ تۇرىنە مەملەكەتتىك بيۋدجەتتەن تەگىن كورسەتىلەتىن مەديتسينالىق قىزمەتتەر كىرەدى. ول ەلىمىزدىڭ بارلىق ازاماتتارىنا قولجەتىمدى بولادى. مەملەكەت ءوز مىندەتىنە مەديتسينالىق قىزمەتتەردىڭ بىرنەشە ءتۇرىن الادى. مىسالى, جەدەل جاردەم قىزمەتىن, سانيتارلىق اۆياتسيا­نى, الەۋمەتتىك ماڭىزى بار اۋرۋلارعا ەم كورسەتۋدى, توتەنشە جاعدايدا كومەك كورسەتۋدى جانە الدىن الۋ شارالارىنا قاتىستى ەكپەلەردى ءوز مىندەتىنە الادى. ال ەكىنشى ءتۇرى – مىندەتتى الەۋمەتتىك ساقتاندىرۋ اياسىندا قارجىلاندىرىلاتىن ساقتاندىرۋ. بۇل نەگىزگى ساقتاندىرۋعا كىرمەگەن باسقا دا مەديتسينالىق قىزمەتتەر ءتۇرىن قامتيتىن ساقتاندىرۋ بولادى دەپ كوزدەلۋدە. وعان امبۋلاتورلىق-ەمحانالىق كومەكتەر, اۋرۋحانادا جاتىپ ەمدەلۋ, جوعارى تەحنولوگيالىق كومەكتەر كىرەدى. ساقتاندىرۋدىڭ وسى ءتۇرى مىندەتتى ساقتاندىرۋ جۇيەسىنە تىركەلگەن ازاماتتار ءۇشىن قولجەتىمدى بولادى. ءوزىن-ءوزى جۇمىسپەن قامتىپ وتىرعان ادامدارعا 2020 جىلعا دەيىن امبۋلاتورلىق-ەمحانالىق قىزمەتتى بيۋدجەت ەسەبىنەن تەگىن كورسەتۋ دە قاراستىرىلعان. سونداي-اق, زاڭعا سايكەس ازاماتتار جەكە باسىنا ارنالعان, ءوز قاراجاتى نەگىزىندە نەمەسە جۇمىس بەرۋشىنىڭ قاراجاتىنا جاسالاتىن ساقتاندىرۋ تۇرلەرىن دە جاساي الادى. ءمامس-دى ەنگىزۋمەن ءىجو-دەن دەنساۋلىق ساقتاۋعا جۇمسالاتىن جالپى شىعىن پايىزى وسەدى, بۇل مەديتسينالىق قىزمەتتەردىڭ جوعارى ساپاسىن جانە قولجەتىمدىلىگىن قامتاماسىز ەتۋگە كومەكتەسەدى. قارجىلاندىرۋ كوزدەرىنىڭ ءارتاراپتاندىرىلۋى جانە قارجىلاندىرۋ مولشەرىنىڭ كوبەيۋى ەىدۇ ەلدەرىنىڭ دەڭگەيىنە جەتۋ بويىنشا ناقتى ءىس-ارەكەتتەرمەن جالپى ماقساتتاردى نىعايتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. سونىمەن قاتار, ازاماتتاردىڭ جەكە شىعىندارى ازايادى. ادەتتە, بۇل كورسەتكىش دەنساۋلىق ساقتاۋدىڭ جالپى شىعىندارى بويىنشا ەلىمىزدە 35%-دان جوعارى بولسا, ال ەىدۇ ەلدەرىندە 20% دەڭگەيىندە. مۇنداي ەداۋىر الشاقتىق شارۋالاردىڭ دەنساۋلىق ساقتاۋ ىسىنە جۇمسالاتىن شىعىندارىن تىم كوبەيتەدى دەۋگە بولادى. دەگەنمەن, وسىعان دەيىن كورىنىس الىپ كەلگەن دارىگەرلەرگە «ريزاشىلىعىن» ءبىلدىرۋ ءۇشىن بەرىلەتىن «بەيرەسمي تولەمدەر», مەديتسينالىق كومەككە ءوز قالتاسىنان تولەنەتىن قاراجاتتىڭ كەميتىنىن ايتا كەتكەن ابزال. – ال الەۋمەتتىك جاعىنان از قامتىلعاندار ءۇشىن قانداي جاعدايلار قاراستىرىلىپ وتىر؟ – مەملەكەت زاڭعا سايكەس حالىقتىڭ بىرنەشە توپتارى ءۇشىن ۇلكەن جەڭىلدىكتەر جاساۋدا. الەۋمەتتىك مەديتسينالىق ساقتاندىرۋ قورى جارناسىن تولەۋدەن ازاماتتاردىڭ 15 ساناتى بوساتىلادى, ونىڭ ىشىندە 12-ءسى – حالىقتىڭ الەۋمەتتىك تۇرعىدان وسال توبى. ياعني, قورعا سالاتىن قاراجاتى جوق جاندارعا مەملەكەت اقشا تولەيدى. مىسالى, «التىن القا», «كۇمىس القا» يەگەرلەرى, «باتىر انا» اتاعىن العاندار, سونىمەن قاتار I جانە II دارەجەلى «انا داڭقى» وردەنىمەن ماراپاتتالعان كوپ بالالى انالار مەن ۇوس ارداگەرلەرى جانە مۇگەدەكتەرگە مەملەكەت تاراپىنان تولەمدەر جاسالادى. سونى­مەن قاتار, جۇمىسسىز جۇكتى ايەلدەر مەن زەينەتكەرلەر جانە جۇمىسسىز رەتىندە تىركەلگەن, ت.ب. ازاماتتارعا دا جەڭىلدىكتەر قاراستىرىلعان. ايتا كەتۋ كەرەك, ءمامس اياسىندا كورسەتىلەتىن مەديتسينالىق كومەكتىڭ كولەمى قورعا تولەنەتىن جارنا كولەمىنە تاۋەلدى ەمەس. ەڭ باستىسى, جارنا ۋاقىتىلى ءارى ۇنەمى تولەنىپ تۇرسا بولعانى. – ءوزىڭىز ايتىپ وتكەندەي, دامىعان ەلدەردىڭ بىرقاتارى قولداناتىن بۇل جۇيەنىڭ ءبىزدىڭ جاس مەملەكەتىمىزدەگى بولاشاعىن قالاي باعامداپ بەرەر ەدىڭىز؟ – مەديتسينالىق ساقتاندىرۋ جۇيەسىن ەنگىزبەس بۇرىن بۇكىلالەمدىك بانك ماماندارىن تارتا وتىرىپ, حالىقارالىق ءتاجىري­بەنىڭ ەگجەي-تەگجەيلى زەرتتەلگەنىن ايتىپ وتەيىن. دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسىنە مەديتسينالىق ساقتاندىرۋ ماسەلەلەرىمەن تىكەلەي اينالىسقان تاۋەلسىز حالىقارالىق ساراپشىلار تارتىلدى. ەلىمىزدەگى ءمامس مودەلى كلاسسيكالىق گەرماندىق, رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ, ليتۆا جانە باتىس ەۋروپا ەلدەرى – سلوۆاكيا, چەحيا, پولشا مودەلى تاجىريبەسىندە قۇرىلعان. بۇل رەتتە ەلىمىزدىڭ دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنداعى تىڭ جۇيە دەپ قاراستىرۋعا بولاتىن مەديتسينالىق ساقتاندىرۋدىڭ كەلەشەگى كەمەل دەۋگە تولىق نەگىز بار. وسى ارقىلى بولاشاقتا ساپالى مەديتسينالىق كومەكتىڭ قولجەتىمدىلىگى ارتىپ, حالىق مۇقتاجدىعىنا جاۋاپ بەرە الاتىنداي دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسى قالىپتاسىپ, دەنساۋلىقتى جاقسارتۋ, ءومىر ءسۇرۋ ۇزاقتىعىن ۇلعايتۋ سەكىلدى ماسەلەلەردىڭ ءتۇيىنى اعىتىلاتىن بولادى. سونىمەن, مەديتسينالىق كومەكپەن جان-جاقتى قامتۋ جۇمىستارى قارقىندى دامىپ, تۇتىنۋ مولشەرىن تەڭدەستىرۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن قارجىلىق تۇراقتى دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسى قالىپتاساتىن بولادى. – مەديتسينالىق ساقتاندىرۋى بار ازاماتتار جەكەمەنشىك اۋرۋحانالارعا بارىپ ەمدەلە الادى, بۇل رەتتە مەملەكەتتىك اۋرۋحانا قىزمەتتەرىنىڭ دە ساپاسى ارتىپ, باسەكەلەستىك ورنايدى دەلىنەدى. – دۇرىس ايتىپ وتىرسىز, وسى جۇيە ارقىلى جەكەمەنشىك اۋرۋحانالار مەن مەملەكەتتىك اۋرۋحانالار اراسىندا باسەكەلەستىك ورنايتىنى راس. سەبەبى, مەديتسينالىق ساقتاندىرۋى بار ازامات مەديتسينالىق مەكەمەنى تاڭداي الادى. تەك سول مەكەمە ءمامس جۇيەسىندە جۇمىس جاساۋى قاجەت. وسى ارقىلى جەكەمەنشىك اۋرۋحانالاردىڭ قىزمەت كورسەتۋى قالاي بولسا, وزىنە ەمدەلۋشىلەردىڭ كەلۋى ءۇشىن مەملەكەتتىك اۋرۋحانالار دا قىزمەت ساپاسىن ارتتىراتىن بولادى. سەبەبى, مەديتسينالىق ساقتاندىرۋدىڭ ارقاسىندا سول اۋرۋحانالارعا قارجى تۇسەدى. بۇل ۇلكەن باسەكەلەستىك جاعدايلاردى تۋعىزادى. – ەلىمىزدەگى مەديتسينا سالاسىن دامىتۋ جانە تۇرعىنداردىڭ دەنساۋلىق ساقتاۋداعى مۇمكىندىكتەرىن مولايتۋ ماقساتىندا جولعا قويىلىپ وتىرعان جوعارىداعى جۇيە ءبىزدىڭ ەلدە بۇرىن دا العاش قولدانىسقا ەنگىزىلمەك بولعان. بىراق... بۇدان بىرنەشە جىل بۇرىنعى ءساتسىز تاجىريبەنىڭ كوپتىڭ كوڭىلىنە كۇدىك كەلتىرىپ وتىرعانىن دا جاسىرا المايمىز. – ول كەزەڭدە كوپتەگەن تۇيتكىلدەر بولدى. ونى وسى كۇنگى جۇيەمەن سالىستىرۋعا بولماس. سەبەبى, 1996-1998 جىلدارى مە­دي­تسينالىق ساقتاندىرۋ جۇيەسى قىزمەتىن توقتاتۋدىڭ نەگىزگى سەبەبى كىرىستەردى جيناۋدىڭ جەتكىلىكسىز دەڭگەيى ەدى. مەديتسينالىق ساقتاندىرۋ قورىنىڭ ءوز مىندەتتەرىن اتقارۋىنا ەكونوميكالىق داعدارىس كەدەرگى بولعانىن اتاپ وتكەن ءجون. مىسالى, سول كەزەڭدەردە كوپتەگەن كاسىپورىندار ۇلكەن قارىزدارى بولعاندىقتان ساقتاندىرۋ جارنالارىن تولەي المادى, ساقتاندىرۋ تولەمدەرىنە زاتتاي اقى تولەۋ جۇيەسىن قولدانۋعا ءماجبۇر بولدى. جانە جەكە كاسىپكەرلەر مەن ءوز-ءوزىن قامتاماسىز ەتۋشىلەردىڭ جارنا تولەۋگە مۇمكىندىگى جەتپەدى. سونداي-اق, جۇمىسسىزدىقتىڭ ءوسۋى جەرگىلىكتى بيۋدجەتكە اۋىر ءتيدى. جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگانداردىڭ بەلسەندى ەمەس حالىق ءۇشىن ءتيىستى جارنا دەڭگەيىن قامتاماسىز ەتۋگە جاعدايى بولمادى. مىنە, وسى سەكىلدى بىرنەشە فاكتورلار جۇيەنىڭ جۇمىسىن جانداندىرۋعا كەدەرگى بولدى. ال بۇگىنگى تاڭداعى ءمامس جۇيەسىنىڭ تاعى ءبىر ەرەكشەلىگى – الەۋمەتتىك مەديتسينالىق ساقتاندىرۋ قورىنىڭ قۇرىلۋىندا. ونىڭ ۇيىمداستىرۋ-قۇقىقتىق ءپىشىمى – كوممەرتسيالىق ەمەس, ياعني اكتسيونەرلىك قوعام بولىپ تابىلادى. قوردىڭ قۇرىلتايشىسى جانە جالعىز اكتسيونەرى قازاقستان ۇكىمەتى ەكەندىگىن ەسكەرتە كەتەيىن. سونىمەن قاتار, كوپتىڭ كوڭىلىندەگى كۇدىكتى سەيىلتۋ ءۇشىن ايتار بولسام, ءمامس جۇيەسىنىڭ قارجىلىق تۇراقتى­لى­عىن قام­تاماسىز ەتەتىن بىرنەشە تەتىكتەردى اتاۋعا بولادى. جاڭا ايتىپ وتكەنىمدەي, ءبىرىنشى كەزەكتە امسق قىزمەتىنىڭ كوممەرتسيالىق ەمەس سيپاتى ۇلكەن ماڭىزعا يە. سونداي-اق, قولدانىستاعى تاجىريبەگە ساي امسق-عا تۇسەتىن جارنالاردى باقىلاۋ ءىسى قارجى مينيسترلىگى مەملەكەتتىك كىرىس كوميتەتىنە جۇكتەلىپ وتىر. قوردى باسقارۋعا دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىندا جانە باسقا دا سالالارداعى بىلىكتى ساراپشىلار تارتىلاتىن بولادى. – اڭگىمەڭىزگە راحمەت.  اڭگىمەلەسكەن ەلميرا ماتىباەۆا, «ەگەمەن قازاقستان»