ءتۇيىندى تۇيتكىلدەر ۇكىمەت نازارىندا

كەشە ۇكىمەت وتىرىسىندا يندۋس­تريا­لاندىرۋ كۇنى وتكەن تەلەكوپىردە ەلباسى تاپسىرعان بىرقاتار ماڭىزدى ماسەلە­لەر تالقىلاندى. سونداي-اق, اۋىل شارۋا­شىلىعىن دامىتۋعا قاتىستى ۇسىنىستار قارالدى. پرەمەر-مينيستر كارىم ءماسىموۆ وتىرىستىڭ القيسساسىن ادەتتەگىدەي كۇن تارتىبىنە بەكىتىلگەن نەگىزگى ماسەلەلەردەن تىس قوعام نازارىن اۋدارعان تۇيتكىلدەردەن باستادى. ايتالىق, الدىمەن شومىلۋ ماۋسىمى باستالعاننان بەرگى جاعدايعا توقتالىپ, سۋعا كەتىپ جاتقاندار قاتارىنىڭ ازايماي وتىرعاندىعىنا الاڭداۋشىلىق ءبىلدىردى. «بيىلعى جىلدىڭ التى ايىنىڭ ىشىندە 198 ادام سۋعا كەتكەن, ونىڭ ىشىندە 82-ءسى بالا, بۇل باعىتتا قانداي جۇمىستار اتقارىلىپ جاتقانىن بىلگىم كەلەدى», دەدى ك.ءماسىموۆ. الايدا, ىشكى ىستەر ءمينيسترى  ق.قاسىموۆ بۇل وتكەن جىلداعىدان تومەندەۋ ەكەندىگىن العا تارتتى. ياعني, وتكەن جىلى 265 ادام سۋعا باتىپ كەتكەن. «شارالار قولعا الىنۋدا. ەلىمىزدە 50 مىڭ سۋ قويماسى بار, ولاردىڭ ىشىندە ءبىزدىڭ قۇتقارۋشىلارىمىز جۇمىس ىستەيتىن 125-ءى عانا جاراقتالعان. ءبىز جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندارمەن بىرلەسىپ وسى ماسەلەمەن اينالىسۋدامىز. نەگىزگى سەبەپ – سۋ قويمالارىنىڭ جاراقتالماۋى جانە بالالاردىڭ قاراۋسىز قالۋى, سۋعا شومىلۋ كەزىندە قاۋىپسىزدىك شارالارىنىڭ ساقتالماۋى. ءبارىن قورىتىندىلاپ, باياندايتىن بولامىز», دەدى ىشكى ىستەر ءمينيسترى ق.قاسىموۆ بۇل ماسەلەگە وراي جاۋابىندا. ۇكىمەت باسشىسى سونىمەن قاتار, جاقىندا ورىن العان تۇركياداعى جارىلىستى ەسكە سالىپ, بۇل رەتتە ءبىزدىڭ ەلگە دە اۋەجايلارداعى قاۋىپسىزدىكتى قىمتاي ءتۇسۋدى تاپسىردى. «ىستانبۇل اۋەجايىندا جاقىندا تەراكت بولعانىن بىلەمىز, سوندىقتان ءبىز قازىرگى ساتتە قاۋىپسىزدىك ماسەلەسىنە باسا ءمان بەرۋدەمىز. قازىر پرەزيدەنتتىڭ تاپسىرماسى بويىنشا وبلىستاردى ارالاعاندا اۋەجايلارداعى قاۋىپسىزدىكتى ناقتى كورۋگە تىرىسامىن. ءبارى ويداعىداي ءتارىزدى, بىراق ماسەلە جوق ەمەس. ونىڭ ءبارىن سوڭى­نا دەيىن جەتكىزىپ, كەرەكتى قارجىنى ءبولۋ قاجەت. ەلباسى تاپسىرعانداي, بارلىق ماسەلەنى تۇبەگەيلى شەشۋ قاجەت»,  دەدى ك.ءماسىموۆ. ينفراقۇرىلىم قۇرۋعا باسىمدىق بەرىلەدى بۇدان ءارى ۇكىمەت باسشىسى نەگىزگى ماسەلەلەرگە قاراي اۋىستى. مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ يندۋستريالاندىرۋ باع­دارلاماسىنىڭ العاشقى جارتى­جىل­دىقتاعى قورىتىندىسىنا ارنالعان تەلەكوپىر كەزىندە بەرگەن تاپسىرمالارىنىڭ ورىندالۋ بارىسى قارالدى. ماسەلەن, جۇمىسپەن قامتۋ, بۇقارالىق كاسىپكەرلىكتى دامىتۋ, بانك سەكتورىنىڭ مۇمكىندىكتەرىن بەلسەندى پايدالانۋ, اۋىلدىق كووپەراتسيانى ىنتالاندىرۋ, سۋلاندىرۋ جانە سۋارۋ جۇيەسىن دامىتۋ, حالىقتى قولجەتىمدى باسپانامەن قامتاماسىز ەتۋ, يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق جوبالاردى قارجىلاندىرۋ بويىنشا جۇزەگە اسىرىلىپ جاتقان جۇمىستار جايى باياندالدى. ەلباسىنىڭ 15 جىل ىشىندە 1,5 ملن. پاتەر سالۋ تۋرالى تاپسىرما­سىنا وراي ۇلتتىق ەكونوميكا ءمينيسترى قۋاندىق بيشىمباەۆ تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىنىڭ جاڭا باعدارلاماسى ازىرلەنىپ جاتقانىن حابارلادى. «حالىقتىڭ الەۋمەتتىك ءالسىز بولىگى ساتىپ الۋ قۇقىعىنسىز جالعا بەرىلەتىن باسپانامەن قامتىلادى, بۇل جۇمىس كۇشى قوزعالىسىن شاپشاڭداتپاق. ەلباسىنىڭ تاپسىرماسى اياسىندا بيىلعى جىلدىڭ 10 اقپانىندا «بايتەرەك» ۇبح» اق ساتىپ الۋ جولىمەن جالعا بەرىلەتىن باسپانا قۇرىلىسىن باستادى. وعان ۇلتتىق قوردان قاراجات بولىنگەن, قارجى 20 جىل ىشىندە قايتارىلادى», دەدى ق.بيشىمباەۆ. مينيستر قۇرىلىستىڭ نىسانالى باعىتىن ساتىپ الۋ قۇقىعىنسىز باسپانا قۇرىلىسىنا وزگەرتىپ, بولىنگەن قاراجاتتى قايتارۋ مەرزىمىن 60 جىلعا دەيىن ۇزارتۋدى ۇسىندى. «ەلباسىنىڭ تاپسىرماسىنا سايكەس, «سامۇرىق-قازىنادان» بولىنگەن 97 ملرد. تەڭگەنى 2018 جىلى كرەديتتىك تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىنا باعىتتاۋ ۇسىنىلۋدا. سونىمەن قوسا, ينجەنەرلىك-كوممۋنيكاتسيالىق ينفراقۇرىلىمدى تارتۋ ارقىلى جەكە تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىن قولداۋ شارالارى ودان ءارى جالعاساتىن بولادى. قازىرگى كەزدە تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىنىڭ جاڭا باعدارلاماسى ازىرلەنۋدە», دەدى ۇلتتىق ەكونوميكا ءمينيسترى. ق.بيشىمباەۆ شاعىن كاسىپكەرلىكتى قارجىلاندىرۋ جايىندا دا ءبىراز اقپاراتپەن ءبولىستى. «بۇگىندە قاراجات كوزدەرىنىڭ ەسەبىنەن ەلىمىزدە 120 ملرد. تەڭگە سوماسىنا 556 مىڭنان استام شاعىن نەسيە بەرىلدى, ونىڭ ىشىندە كاسىپكەرلىك ماقساتتارعا 64,6 ملرد. تەڭگە سوماسىنا 138 مىڭ شاعىن نەسيە بەرىلدى. مۇنىڭ ءبارى جەكە سەكتورداعى دۇنيەلەر. ال مەم­لەكەت تاراپىنان بەرىلەتىن شاعىن نەسيەلەر «جۇمىسپەن قامتۋدىڭ جول كارتاسى-2020», «بيزنەس­تىڭ جول كارتاسى-2020» سەكىلدى باع­دارلامالار بويىنشا بەرىلىپ ءجۇر. «اگروبيزنەس-2020» باعدارلا­ماسىندا ۇقساس قۇرالدار بار, ولاردىڭ بارلىعى نەگىزىنەن اۋىلدارعا باعدارلانعان, ءىرى قالالاردا مەملەكەتتىك باعدارلامالار بويىنشا شاعىن نەسيەلەر بەرىلمەيدى», دەدى ق.بيشىمباەۆ. مينيستر باعدارلامالارداعى شاعىن نەسيەلەندىرۋ باعىتتارى كوبىنە ءبىر-ءبىرىن قايتالايتىنىن, اۋىل مەن قالادا بىرىڭعاي وپەراتوردىڭ جوقتىعىن, ولاردىڭ ناتيجەلىلىگىنە دە مونيتورينگ جۇرگىزىلمەيتىنىن ايتتى. سونىمەن قاتار, ول اۋىلداعى كاسىپكەرلىك قىزمەتتى شاعىن نەسيەلەندىرۋدە جەكە قوسالقى شارۋاشىلىقتاردى اۋىلشارۋاشىلىق كووپەراتسيالارىنا تارتۋعا جانە وسى كووپەراتيۆتەر ماڭىندا ينفراقۇرىلىم قۇرۋعا نازار اۋدارىلاتىنىن اتاپ ءوتتى. ەڭبەك قاتىناستارىنداعى جاعداي نازاردا بولادى ۇكiمەت وتىرىسىندا دەنساۋلىق ساقتاۋ جانە الەۋمەتتىك دامۋ مينيسترi تامارا دۇيسەنوۆا ەڭبەك قاتىناستارى سالاسىنداعى جاعدايدى باياندادى. ونىڭ ايتۋىنشا, بۇگiندە 10 وڭiردە ەڭبەك قاتىناستارى سالاسىندا تۇراقسىز جاعداي تۋىنداۋ مۇمكiندiگi جوعارى. «مونيتورينگ مالiمەتتەرi بويىنشا, بۇگiنگi كۇنi ەلدە پروبلەمالى 429 كاسiپورىن بار, وسى كاسiپورىنداردا 125 مىڭنان استام ادام ەڭبەك ەتەدi. ەڭبەك تاۋەكەلدەرi كارتاسىنا سايكەس, 10 وڭiردە ەڭبەك سالاسىندا تۇراقسىز جاعداي تۋىنداۋ مۇمكiندiگi جوعارى», دەدi ت.دۇيسەنوۆا. باتىس قازاقستان, اتىراۋ, اقمولا, جامبىل وبلىستارى جانە استانا قالاسىندا تاۋەكەل دەڭگەيi ۇلكەن ەمەس, بiراق شەشۋدi قاجەت ەتەتiن ماسەلەلەر بار. ازiرگە, مينيستردiڭ ايتۋىنشا, سولتۇستiك قازاقستان وبلىسى تۇراقتىلىق ايماعىندا قالىپ وتىر. «ەڭبەك داۋلارىنىڭ باستى سەبەبi, جۇمىس بەرۋشiلەردiڭ ەڭبەك زاڭناماسىن بۇزۋى بولىپ تابىلادى. 2013 جىلى 28 ەڭبەك داۋى تiركەلگەن. بيىلعى جىلى بۇل كورسەتكiش ءتورت جاعدايعا دەيiن تومەندەدi. بۇرىنعىسىنشا ەڭبەك داۋلارىنىڭ تۋىنداۋىنا جالاقىنى ۋاقىتىندا تولەمەۋ سەبەپ بولىپ قالىپ وتىر. بۇعان مەملەكەتتiك ەڭبەك ينسپەكتورلارى جۇرگiزگەن تەكسەرiستەر ناتيجەسi دالەل», دەدi مينيستر. ت.دۇيسەنوۆانىڭ مالىمەتىنشە, 4 مىڭنان استام تەكسەرiستiڭ قورىتىندىسى بويىنشا ەڭبەك زاڭدىلىعىن بۇزۋدىڭ 6 مىڭنان استام فاكتiسi انىقتالعان. ولاردىڭ 29 پايىزى ەڭبەكاقىنى ۋاقىتىندا تولەمەۋگە قاتىستى بولىپ وتىر. ەلىمىز بويىنشا جالاقى قارىزىنىڭ جالپى سوماسى بۇگىندە 1,5 ملرد. تەڭگەنى قۇرايدى, 125 كاسىپورىننىڭ 9 مىڭ جۇمىسكەرگە وسىنداي كولەمدە قارىزى بار. سۋبسيديالاناتىن پايىزدىق مولشەرلەمە وسىرىلمەك ۇكىمەت وتىرىسىندا پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى – اۋىل شارۋاشىلىعى ءمينيسترى ا.مىر­زاحمەتوۆ اگروونەركاسىپتىك كەشەندەگى ينۆەستيتسيالىق كليماتتى جاقسارتۋ جونىندەگى ءىس-شارالار جوسپارىن ۇسىندى. اتالعان جوسپار شەڭبەرىندە مينيسترلىك نەسيەلەر بويىنشا سۋبسيديالاناتىن پايىزدىق مولشەرلەمەنى 7 پايىزدان 10 پايىزعا جانە تەحنيكا مەن مالعا ارنالعان ليزينگتى 10 پايىزدان 13 پايىزعا دەيىن كوبەيتۋدى ۇسىندى. ەگەر قازىرگى كەزدە پايىزدىق مولشەرلەمە 19 پايىز بولعاندا, اۋىلشارۋاشىلىق تاۋارلارىن وندىرۋشىلەر پايىزدىق مولشەرلەمەنىڭ 9-12 پايىزىن تولەپ كەلگەن بولسا, ەندى كەلەشەكتە ولار 6-9 پايىزدى تولەيتىن بولادى. «جوسپاردا مەملەكەتتىك بيۋدجەتكە اۋىرتپالىقتى ازايتۋ ماقساتىندا مەملەكەتتىڭ كەپىلدىگىمەن حالىقارالىق قارجى ۇيىمدارىنىڭ, ونىڭ ىشىندە يسلام دامۋ بانكى مەن ەۋروپا قايتا قۇرۋ جانە دامۋ بان­كiنەن زاەم قاراجاتىن تارتۋ كوزدەلگەن. كووپەراتيۆتەردى دامىتۋداعى كەدەرگىلەردى جويۋ ماقساتىندا سالىق كودەكسىنىڭ اۋىلشارۋاشىلىق كووپەراتيۆتەرى ءۇشىن مىندەتتى تۇردە جەرىنىڭ بولۋى بويىنشا تالاپتاردى الىپ تاستاۋدى كوزدەيتىن ارنايى سالىق رەجىمى بولىگىندە وزگەرىستەر ەنگىزۋ قاراستىرىلدى», دەدى مينيستر. سونىمەن قاتار, اۋىلشارۋاشىلىق كووپەراتيۆتەرىنىڭ ساۋدا ورىندارىمەن تىكەلەي بايلانىسىن ورناتۋ ماقساتىندا جوسپاردا «بيزنەستىڭ جول كارتاسى-2020» شەڭبەرىندە اۋىلشارۋاشىلىق كووپەراتيۆتەرى ءۇشىن ساۋدا ورىندارىن جالداۋ اقىسىن سۋبسيديالاۋ تۇرىندەگى جاڭا مەملەكەتتىك قولداۋ ءتاسىلىن ەنگىزۋ مۇمكىندىگىن قاراستىرۋ كوزدەلەدى. وسىلايشا, جوعارىدا اتالعان جوسپاردى ىسكە اسىرۋ اوك-كە ينۆەستيتسيالار تارتۋعا ارنالعان جاعدايدى جاقسارتۋعا, اوك سۋبەكتىلەرى ءۇشىن قارجىلاندىرۋدىڭ قولجەتىمدىلىگىن ارتتىرۋعا, اوك سۋبەكتىلەرىن سۋمەن قامسىزداندىرۋعا, سونداي-اق, ساۋدا ينفراقۇرىلىمى جانە وتاندىق ءونىمدى وتكىزۋ پروبلەمالارىن شەشۋگە باعىتتالعاندىعى ايتىلدى. ۇكىمەت وتىرىسىندا سونىمەن قاتار, قاراعاندىدا ورىن العان ءسىبىر جاراسى وقيعاسىنا وراي ماسەلە كوتەرىلدى. بۇل رەتتە اۋرۋ جۇقتىرعان مالداردى كومەتىن قورىمدار جاعدايى قارالدى. اتالعان ماسەلەگە وراي ءمان-جايدى اۋىل شارۋاشىلىعى ۆيتسە-ءمينيسترى گۇلميرا يساەۆا باياندادى. ءمينيستردىڭ ايتۋىنشا, بۇگىنگى تاڭدا مال كومىلەتىن قورىمداردىڭ جالپى سانى 2 604-ءتى قۇراپ وتىر. سونىڭ ىشىندە 1 890 قورىمنىڭ ناقتى قاي جەردە ەكەنى بەلگىلى, 702-ءسى قورشالماعان, يا بولماسا, ارنايى بەلگىلەر قويىلماعان. ال 714 قورىمنىڭ ناقتى جەرى انىقتالماي وتىر. اۋىل شارۋاشىلىعى ۆيتسە-ءمينيسترى قاراعاندى وبلىسىندا ءسىبىر جاراسى دەرەگىنىڭ تىركەلۋى ەت ەكسپورتىنا ەش اسەر ەتپەيتىنىن ايتتى. «ءسىبىر جاراسى توڭىرەگىندە ورىن العان جايت ەت ەكسپورتىنا ەش كەدەرگى كەلتىرمەيدى. ويتكەنى, حالىقارالىق ساۋدا تالاپتارىنا سايكەس اۋسىل, كلاسسيكالىق شوشقا وباسى سىندى اسا قاۋىپتى التى اۋرۋ تۇرلەرىندە عانا ەپيزووتيالىق جاعداي ەسكەرىلەدى», دەدى ول. سونىمەن قاتار, ول ەلىمىزدىڭ ۆەتەرينارلىق قىزمەتتەرى مەن اكىمدىكتەر ۆەتەري­نارلىق باقىلاۋدى, حالىق اراسىندا ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارىن كۇشەيتۋى تيىستىگىن باسا اتاپ ءوتتى. «قاراعاندى وبلىسىنداعى ءسىبىر جاراسىنا قاتىستى وقيعانى  تەرگەۋدىڭ ناتيجەسىندە ۆەتەرينارلىق باقىلاۋ كوميتەتىنىڭ اۋماقتىق بولىمشەسىنىڭ قىزمەتكەرى ءتۇسىپوۆ جازالاندى. قاراعاندى وبلىسى شەت اۋدانىنىڭ باسشىسى جۇمىسىنان بوساتىلدى جانە قاراعاندى وبلىستىق ۆەتەرينارلىق باقىلاۋ كوميتەتى ينسپەكتسياسىنىڭ جەتەكشىسى مۇحتاروۆ سوگىس الدى»,  دەدى گ.يساەۆا. مينيستر سونداي-اق, ءسىبىر جاراسىنا قارسى شارالارعا قارجى تاپشى ەكەنىن ايتتى. ونىڭ سوزىنە قاراعاندا, رەسپۋبليكا بويىنشا وسى جۇمىستارعا 1,6 ملرد. تەڭگە قاراستىرىلعانىمەن,  سول قاراجاتتىڭ تەك 22 پايىزى عانا بولىنگەن. وسى ورايدا پرەمەر-مينيستر ماسەلەنىڭ كۇرمەۋى شىنىمەن دە قارجىعا بايلانىستى بولسا, ونى تەز ارادا شەشۋدى تاپسىردى. وتىرىستىڭ قورىتىندىسىندا ۇكىمەت باسشىسى قارالعان ماسەلەلەرگە وراي ءتيىستى ورگاندارعا بىرقاتار ناقتى تاپسىرمالار جۇكتەدى. دينارا بىتىكوۆا, «ەگەمەن قازاقستان»