ەلباسىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ وسىناۋ ءبىر ءسوزى جاستارعا ناعىز ۇلگى-ونەگە: «وتاننىڭ بولاشاعى, مەملەكەتتىڭ كەلەشەگى جاستاردىڭ قولىندا, ولاردىڭ ءورىستى ويى, وركەندى ءىسى, تاباندى تىرشىلىگى تەك بىلىممەن ۇشتاسقان بىلىكتىڭ ارقاسىندا بيىك بەلەستەرگە جەتەدى».
قازاق حالقى «اقىل جاستان, اسىل تاستان» دەگەن. سوناۋ عاسىردان بەرى قانشاما ۋاقىت وتسە دە, قانشاما ۇرپاق اۋىسسا دا حالىقتىڭ جاستارعا دەگەن سەنىمى وزگەرگەن جوق. جاستار اركەز قوعامنىڭ العا باستار كۇشى رەتىندە تانىلعان. ماماندىق تاڭداۋ – ءجاسوسپىرىم شاقتاعى ەڭ ماڭىزدى شەشىمدەردىڭ ءبىرى. ۇلكەن ومىرگە ەندى عانا اياق باسقان ءجاسوسپىرىم الدىندا ءجۇز مىڭداعان ماماندىقتان وزىنە لايىقتى بىرەۋىن تاڭداۋ مىندەتى تۇرادى.
ماماندىقتىڭ جامانى جوق, بىراق مۇنىڭ كەز كەلگەنىنە يكەمدىلىك, ءبىلىم, بىلىكتىلىك قاجەت, زور شەبەرلىكتى قاجەت ەتەتىن نارسە. بىلتىر ەلىمىزدە قانشاما جەتكىنشەك ءبىلىم وشاعىن ءتامامداپ, ۇلكەن ومىرگە قانات قاقتى. ولاردىڭ باسىم كوپشىلىگى ۇلتتىق بىرىڭعاي تەستىلەۋدەن جوعارى ۇپاي جيناپ, ءبىرازى «التىن بەلگىگە» لايىق ەكەندىكتەرىن دالەلدەپ شىقتى.
بىراق تا 11 جىل بويى جيناعان بىلىمدەرىن سىن ساعاتتا دالەلدەي الماي, وپىق جەگەندەرى دە بارشىلىق. جاز سايىن جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ الدىندا ۇنەمى جاستار, ىعى-جىعى حالىق. بىرەۋلەرى تەستىڭ تەپەرىشىنەن ءوتىپ, بولاشاعىنا باعدار بولاتىن ماماندىقتى تاڭداۋعا كەلگەن جەتكىنشەكتەر. ال ءبىرازى قالاعان ماماندىعىنا قۇجاتىن تاپسىرىپ قويعانىمەن, تۇسەر-تۇسپەسىن بىلمەي دال بولسا, ەندى ءبىرى ءالى كۇنگە دەيىن قانداي ماماندىق تاڭدارىن بىلمەي, ياعني تاڭداي الماي جۇرگەندەر. سەبەبى ءبىرى ۇبت-دان جيناعان بالىنا قاراپ جالتاقتاسا, ءبىرى ءبولىنگەن گرانت سانىنا قاراپ توسىلادى. بىراق ەشكىم دە: «بۇگىنگى كۇندە قاي ماماندىققا سۇرانىس جوعارى؟», «قازاققا مىنا زاماندا قانداي ماماندىق قاجەت؟» دەگەن سۇراقتارعا باس اۋىرتىپ جاتپايدى. ال اتا-انا بولسا «بالام, ايتەۋىر وقىپ, قولىنا ديپلومىن السا بولدى, ءارى قاراي كورە جاتارمىز» دەپ ويلايتىنى راس.
جاستار تاڭداۋدى
دۇرىس جاساي الا ما؟
ماماندىق تاڭداۋ ادام تاعدىرىندا كوپ نارسەنى شەشەتىندىكتەن, وعان ءاتۇستى قاراۋعا بولمايدى. بۇل جونىندە ستۋدەنت اسىل وسپانعاليەۆا بىلاي دەيدى:
– الدىمەن ءوز قىزىعۋشىلىعىڭىزعا نازار اۋدارىڭىز. نەمەن اينالىسقاندى قالار ەدىڭىز؟ مەكتەپتە قانداي پاندەر ۇنادى؟ بوس ۋاقىتىڭىزدا نەمەن اينالىسقاندى جاقسى كورەسىز؟ ەلىمە, وتانىما ادال قىزمەت ەتسەم, قوعامدى وركەندەتسەم دەگەن ويلار بولۋى كەرەك. كوپ نارسە ادامنىڭ بەيىمدىلىگىنە بايلانىستى. ءبىراز ۋاقىتتاردان كەيىن بۇل تاڭداعان ماماندىعىم ءتيىمدى بولا ما؟ جانە كوپتەگەن اقپاراتتاردى پايدالانا وتىرىپ, بولاشاق ماماندىعىڭىز تۋرالى مالىمەت جيناقتاۋعا تىرىسىڭىز. تاڭداعان ماماندىعىڭىزدىڭ يەلەرىن جۇمىس ۇستىندە كورىپ, ماسەلەن, زاۋىتتار مەن ءتۇرلى كاسىپورىندارداعى تەحنيكالىق ماماندىقتار جايلى اۋەل باستان تانىسا بەرگەن ءجون.
اينۇر باكەنوۆا, بەسقاراعاي اۋدانىنان كەلگەن جاس: «مەن سەمەيدەگى بيزنەس كوللەدجىن ءبىتىرگەنمىن. ماماندىعىم بويىنشا جۇمىس تابا المادىم. قازىر وتباسىلى بولعاندىقتان, دۇكەندە ساتۋشى بولىپ ىستەپ جاتىرمىن. ايتەۋىر بالالارىمنىڭ قارنى توق, وسى كۇنىمە دە رازىمىن».
ناربەك اپسامەتوۆ, بورودۋليحا اۋدانىنىڭ تۇرعىنى: «مەن جاستايىمنان سپورتقا جاقىن ەدىم. بىراق اتا-انام ەكونوميست بول دەگەن سوڭ, ولارعا قارسى كەلمەي وسى ماماندىقتى تاڭداپ وقىپ جاتىرمىن. قاتەلەستىم بە, جوق پا ونى بولاشاق كورسەتەدى».
نارىقتىڭ تالابى مەن سۇرانىسىنا
نازار سالىڭىز
بولاشاق ماماندىعىڭىزدىڭ ەڭبەك نارىعىندا قانشالىقتى باعالاناتىنىن ءبىلۋ دە پايدالى. قاراپايىم جول: بوس ورىندارعا جاريالانعان بايقاۋلاردا, ينتەرنەتتىڭ ەڭبەككە ورنالاستىرۋ سايتىندا قانداي ماماندارعا سۇرانىس بار ەكەندىگىن قاراڭىز. ارنايى اگەنتتىكتەر جۇرگىزگەن بولجامداردىڭ دا ماڭىزى زور. وسى مالىمەتتەردى ەسكەرە وتىرىپ, تاڭداعان ماماندىعىڭىزعا قاي جوعارى وقۋ ورنىندا, قالاي دايارلايتىنىن انىقتاڭىز. جۇسىپبەك ايماۋىتوۆ بىلاي دەگەن ەكەن: «ماماندىقتىڭ جامانى جوق, بىراق مۇنىڭ كەز كەلگەنىنە يكەمدىلىك قاجەت. بۇل – جاي كۇنەلتۋ, تاماق اسىراۋدىڭ جولى ەمەس, ۇلكەن ونەردى, زور شەبەرلىكتى قاجەت ەتەتىن نارسە. كىمدە-كىم وزىنە بىتكەن ىڭعايىنا قاراي ءوز جولىمەن قىزمەت ەتسە, ءوز باسىنا دا, الەۋمەتكە دە ۇلكەن پايدا كەلتىرمەك. ءوز ورنىندا ءىستەگەن ادامنىڭ جۇمىسى دا ءونىمدى, بەرەكەلى بولماق, ءار ونەر, ءار قىزمەت مەملەكەتكە, الەۋمەتكە قاجەت». ءبىر وقۋ ورنىن ءبىتىرىپ الىپ, تاباقتاي ديپلوممەن جۇمىسسىز وتىرۋ كۇيكى كورىنىس. ال بۇگىنگى جاستاردىڭ دەنى زاڭگەر, ەكونوميست, قالا بەردى, كەدەنشى بولۋدى ارماندايدى. قۇرىلىسشى, سانتەحنيك, توكار بولامىن دەپ ەشقايسىسى ۇمتىلمايدى. شىنىندا دا زاڭگەرلەر, ەكونوميستەر باسقالارعا قاراعاندا اقشانى جاقسى تابار, بىراق بارلىعىنىڭ وسى سالادا جولى بولىپ كەتۋى نەعايبىل.
قانداي ماماندىق
يەلەرى سۇرانىسقا يە؟
بۇگىندە اركىمدى تولعاندىراتىن نارسە: جاستار وسى بولاشاق ماماندىعىن دۇرىس تاڭداي بىلە مە ەكەن؟ بىراق جاستارىمىز جاقسى مامان يەسى بولسام دەپ ويلاي بەرمەيدى. كوبىنەسە ديپلوم الىپ شىقسام بولدى دەيدى. بۇل رەتتە ماماندىققا دەگەن سۇيىسپەنشىلىك پەن ىقىلاس ايدالادا قالىپ تۇرعانى راس. قازاقستاندىقتار ءۇشىن ەڭ قاجەتتى ماماندىقتاردىڭ قاتارىندا ەنەرگەتيك, قۇرىلىسشى, گەولوگ, راديوتەحنيك, ينجەنەر, مۇناي مەن گاز, كەن ءىسى سىندى ماماندىقتار اتالىپ ءجۇر. مامان يەلەرى عانا ەمەس, بىلىكتى ماماندار كەرەك. ولار جاستاردى وقىتىپ-جەتەكتەپ اكەتۋى قاجەت. ەلىمىزدە يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدارلاماسى قولعا الىنعالى تەحنيكا ماماندارىنا دەگەن زارۋلىك بايقالادى.
– قاي كەزدە بولسا دا, اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ ماماندارى اسا قاجەت, – دەيدى سەمەيلىك عالىم-پروفەسسور, «راديوەكولوگيالىق زەرتتەۋلەر عىلىمي ورتالىعىنىڭ» جەتەكشىسى سەرعازى دۇيسەمباەۆ. – مال ءدارىگەرلەرىن, اگرونومداردى كوبىرەك دايارلاۋ كەرەك. ماسەلەن, زووتەحنيك, ۆەتتەحنيك, ساۋىنشى, جىلقىشى – بۇلاردىڭ بارلىعى دا قازاققا كەرەك ماماندىق», – دەيدى ول.
«اسەمپاز بولما ءار نەگە, ونەرپاز بولساڭ, ارقالان. سەن دە ءبىر كىرپىش دۇنيەگە, كەتىگىن تاپ تا, بار قالان», – دەپ ۇلى اباي ايتقانداي, ادامنىڭ ومىردەن ءوز ورنىن تاۋىپ, قوعامعا ەڭبەك ءسىڭىرۋى باستى ماسەلە.
قۇرىلىسشى بەكەت ماكەتوۆ وزىندىك ءومىر تاجىريبەسىن ورتاعا سالا كەلە بىلاي دەيدى: «بۇل كۇندەرى ەلىمىزدە تەحنيكالىق جانە كاسىپتىك ءبىلىمى بار ماماندارعا سۇرانىس جوعارى. اسىرەسە, سانتەحنيك, ەلەكتريك, دانەكەرلەۋشى, مەحانيك, اعاش ۇستاسى, سلەسار, توكار ماماندارى تاپشى. مۇنىڭ سەبەبى مەكتەپ بىتىرگەن وقۋشىلاردىڭ كوبى كاسىپتىك وقۋ ورىندارىنا بارعىلارى كەلمەيدى, مەنسىنىڭكىرەمەيدى. سەبەبى, قۇرىلىستا جۇمىس اۋىر, اقشاسى كوپ ەمەس. قۇرىلىس سالاسىندا جۇمىس اتقارىپ ءجۇرگەنىمە وتىز جىلدان استى. بىرگە جۇمىس ىستەيتىندەردىڭ كوبى, ەڭ جاس دەگەنى 40-45 جاس شاماسىندا. ءبىزدىڭ دە زەينەتكە شىعاتىن ۋاقىتىمىز كەلەر, سوندا ءبىز اتقارعان جۇمىستى جالعاستىراتىن بىلىكتى مامان كەرەك ەمەس پە؟
ال ماتەماتيكا مۇعالىمى ەركەن ءابدىرازاقوۆ بىلاي دەيدى: «مەن مەكتەپتە وقىپ جۇرگەندە مۇعالىمدەر كوبىنە ەر ادامدار ەدى, ەندى مىنە, ۇستازدار قاۋىمى وڭكەي ايەل ادامدار. كەيدە كەلگەن جاس ۇستازداردىڭ بالامەن جۇمىس جاساۋعا تاجىريبەسى جەتپەي جاتادى. جۇمىس ىستەۋگە يكەمدەرى جوق, ءوز ماماندىقتارىن تولىق يگەرمەگەن. سوندىقتان دا, مۇعالىم ماماندىعىنا ەر بالالار كوبىرەك تارتىلسا دەگەن ويىمىز بار. جانە جاستار وكىنبەس ءۇشىن, وقۋشىلارعا ماماندىق تاڭداۋدا دۇرىس باعىت-باعدار بەرەتىن ءىس-شارالار ءجيى ءوتىپ تۇرسا ەكەن. مەكتەپ قابىرعاسىندا بولاشاق ماماندىق تاڭداۋعا قاتىستى جۇرگىزىلەتىن كاسىبي باعىت-باعدار بەرۋ ءىس-شارالارى وتكىزىلگەنى دۇرىس.
زامان تالابىنا ساي ءومىر ءسۇرۋ كەرەك, سوعان ساي جاڭا ماماندىقتار قاجەت. قازىرگى ۋاقىتتا جاستاردان شەتەل ءتىلىن ءبىلۋ, كومپيۋتەردى جوعارى دەڭگەيدە قولدانىپ, ونىڭ ءارتۇرلى باعدارلامالارىن يگەرۋ تالاپ ەتىلىپ وتىر. نانوتەحنولوگيا دامىسا, ونىمەن بىرگە حيميالىق بيولوگيا, بيوتەحنولوگيا ءورىس الادى. ويتكەنى, ولار ءبىر-ءبىرىمەن تىعىز بايلانىستى. ءاربىر مەملەكەتتىڭ كەلەشەگى ەڭ الدىمەن مەكتەپ قابىرعاسىندا قالانىپ, شىڭدالاتىنى راس. سوندىقتان دا, ەلىمىزدەگى مەكتەپتەرىمىز بەن تەحنيكالىق جانە كاسىبي ءبىلىم بەرۋ مەن مەكتەپكە دەيىنگى ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارىندا ءبىلىم بەرۋ قىزمەتىنىڭ ساپاسىن ارتتىرۋ, جۇيەلى پروبلەمالاردى ايقىنداۋ, ونى شەشۋدىڭ ءتيىمدى جولدارى سەكىلدى ماسەلەلەر ارقاشان دا وزەكتى. تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ وتاندىق ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىنىڭ باستى مىندەتى – ادامي كاپيتالدى دامىتۋ ارقىلى قازاقستاننىڭ الەمدەگى باسەكەلەستىگىن ارتتىرۋ. سونىمەن قاتار, ماماندىقتاردى دايارلاۋدا كوللەدجدەر, جوعارى وقۋ ورىندارى نارىقتىڭ, جۇمىس بەرۋشىنىڭ سۇرانىسىنا قاراپ, بىرلەسە جۇمىس ىستەۋى قاجەتتىگى دە سوڭعى كەزدەرى قولعا الىنا باستاعانى كوڭىل قۋانتادى.
راۋشان نۇعمانبەكوۆا
سەمەي
ەلباسىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ وسىناۋ ءبىر ءسوزى جاستارعا ناعىز ۇلگى-ونەگە: «وتاننىڭ بولاشاعى, مەملەكەتتىڭ كەلەشەگى جاستاردىڭ قولىندا, ولاردىڭ ءورىستى ويى, وركەندى ءىسى, تاباندى تىرشىلىگى تەك بىلىممەن ۇشتاسقان بىلىكتىڭ ارقاسىندا بيىك بەلەستەرگە جەتەدى».
قازاق حالقى «اقىل جاستان, اسىل تاستان» دەگەن. سوناۋ عاسىردان بەرى قانشاما ۋاقىت وتسە دە, قانشاما ۇرپاق اۋىسسا دا حالىقتىڭ جاستارعا دەگەن سەنىمى وزگەرگەن جوق. جاستار اركەز قوعامنىڭ العا باستار كۇشى رەتىندە تانىلعان. ماماندىق تاڭداۋ – ءجاسوسپىرىم شاقتاعى ەڭ ماڭىزدى شەشىمدەردىڭ ءبىرى. ۇلكەن ومىرگە ەندى عانا اياق باسقان ءجاسوسپىرىم الدىندا ءجۇز مىڭداعان ماماندىقتان وزىنە لايىقتى بىرەۋىن تاڭداۋ مىندەتى تۇرادى.
ماماندىقتىڭ جامانى جوق, بىراق مۇنىڭ كەز كەلگەنىنە يكەمدىلىك, ءبىلىم, بىلىكتىلىك قاجەت, زور شەبەرلىكتى قاجەت ەتەتىن نارسە. بىلتىر ەلىمىزدە قانشاما جەتكىنشەك ءبىلىم وشاعىن ءتامامداپ, ۇلكەن ومىرگە قانات قاقتى. ولاردىڭ باسىم كوپشىلىگى ۇلتتىق بىرىڭعاي تەستىلەۋدەن جوعارى ۇپاي جيناپ, ءبىرازى «التىن بەلگىگە» لايىق ەكەندىكتەرىن دالەلدەپ شىقتى.
بىراق تا 11 جىل بويى جيناعان بىلىمدەرىن سىن ساعاتتا دالەلدەي الماي, وپىق جەگەندەرى دە بارشىلىق. جاز سايىن جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ الدىندا ۇنەمى جاستار, ىعى-جىعى حالىق. بىرەۋلەرى تەستىڭ تەپەرىشىنەن ءوتىپ, بولاشاعىنا باعدار بولاتىن ماماندىقتى تاڭداۋعا كەلگەن جەتكىنشەكتەر. ال ءبىرازى قالاعان ماماندىعىنا قۇجاتىن تاپسىرىپ قويعانىمەن, تۇسەر-تۇسپەسىن بىلمەي دال بولسا, ەندى ءبىرى ءالى كۇنگە دەيىن قانداي ماماندىق تاڭدارىن بىلمەي, ياعني تاڭداي الماي جۇرگەندەر. سەبەبى ءبىرى ۇبت-دان جيناعان بالىنا قاراپ جالتاقتاسا, ءبىرى ءبولىنگەن گرانت سانىنا قاراپ توسىلادى. بىراق ەشكىم دە: «بۇگىنگى كۇندە قاي ماماندىققا سۇرانىس جوعارى؟», «قازاققا مىنا زاماندا قانداي ماماندىق قاجەت؟» دەگەن سۇراقتارعا باس اۋىرتىپ جاتپايدى. ال اتا-انا بولسا «بالام, ايتەۋىر وقىپ, قولىنا ديپلومىن السا بولدى, ءارى قاراي كورە جاتارمىز» دەپ ويلايتىنى راس.
جاستار تاڭداۋدى
دۇرىس جاساي الا ما؟
ماماندىق تاڭداۋ ادام تاعدىرىندا كوپ نارسەنى شەشەتىندىكتەن, وعان ءاتۇستى قاراۋعا بولمايدى. بۇل جونىندە ستۋدەنت اسىل وسپانعاليەۆا بىلاي دەيدى:
– الدىمەن ءوز قىزىعۋشىلىعىڭىزعا نازار اۋدارىڭىز. نەمەن اينالىسقاندى قالار ەدىڭىز؟ مەكتەپتە قانداي پاندەر ۇنادى؟ بوس ۋاقىتىڭىزدا نەمەن اينالىسقاندى جاقسى كورەسىز؟ ەلىمە, وتانىما ادال قىزمەت ەتسەم, قوعامدى وركەندەتسەم دەگەن ويلار بولۋى كەرەك. كوپ نارسە ادامنىڭ بەيىمدىلىگىنە بايلانىستى. ءبىراز ۋاقىتتاردان كەيىن بۇل تاڭداعان ماماندىعىم ءتيىمدى بولا ما؟ جانە كوپتەگەن اقپاراتتاردى پايدالانا وتىرىپ, بولاشاق ماماندىعىڭىز تۋرالى مالىمەت جيناقتاۋعا تىرىسىڭىز. تاڭداعان ماماندىعىڭىزدىڭ يەلەرىن جۇمىس ۇستىندە كورىپ, ماسەلەن, زاۋىتتار مەن ءتۇرلى كاسىپورىندارداعى تەحنيكالىق ماماندىقتار جايلى اۋەل باستان تانىسا بەرگەن ءجون.
اينۇر باكەنوۆا, بەسقاراعاي اۋدانىنان كەلگەن جاس: «مەن سەمەيدەگى بيزنەس كوللەدجىن ءبىتىرگەنمىن. ماماندىعىم بويىنشا جۇمىس تابا المادىم. قازىر وتباسىلى بولعاندىقتان, دۇكەندە ساتۋشى بولىپ ىستەپ جاتىرمىن. ايتەۋىر بالالارىمنىڭ قارنى توق, وسى كۇنىمە دە رازىمىن».
ناربەك اپسامەتوۆ, بورودۋليحا اۋدانىنىڭ تۇرعىنى: «مەن جاستايىمنان سپورتقا جاقىن ەدىم. بىراق اتا-انام ەكونوميست بول دەگەن سوڭ, ولارعا قارسى كەلمەي وسى ماماندىقتى تاڭداپ وقىپ جاتىرمىن. قاتەلەستىم بە, جوق پا ونى بولاشاق كورسەتەدى».
نارىقتىڭ تالابى مەن سۇرانىسىنا
نازار سالىڭىز
بولاشاق ماماندىعىڭىزدىڭ ەڭبەك نارىعىندا قانشالىقتى باعالاناتىنىن ءبىلۋ دە پايدالى. قاراپايىم جول: بوس ورىندارعا جاريالانعان بايقاۋلاردا, ينتەرنەتتىڭ ەڭبەككە ورنالاستىرۋ سايتىندا قانداي ماماندارعا سۇرانىس بار ەكەندىگىن قاراڭىز. ارنايى اگەنتتىكتەر جۇرگىزگەن بولجامداردىڭ دا ماڭىزى زور. وسى مالىمەتتەردى ەسكەرە وتىرىپ, تاڭداعان ماماندىعىڭىزعا قاي جوعارى وقۋ ورنىندا, قالاي دايارلايتىنىن انىقتاڭىز. جۇسىپبەك ايماۋىتوۆ بىلاي دەگەن ەكەن: «ماماندىقتىڭ جامانى جوق, بىراق مۇنىڭ كەز كەلگەنىنە يكەمدىلىك قاجەت. بۇل – جاي كۇنەلتۋ, تاماق اسىراۋدىڭ جولى ەمەس, ۇلكەن ونەردى, زور شەبەرلىكتى قاجەت ەتەتىن نارسە. كىمدە-كىم وزىنە بىتكەن ىڭعايىنا قاراي ءوز جولىمەن قىزمەت ەتسە, ءوز باسىنا دا, الەۋمەتكە دە ۇلكەن پايدا كەلتىرمەك. ءوز ورنىندا ءىستەگەن ادامنىڭ جۇمىسى دا ءونىمدى, بەرەكەلى بولماق, ءار ونەر, ءار قىزمەت مەملەكەتكە, الەۋمەتكە قاجەت». ءبىر وقۋ ورنىن ءبىتىرىپ الىپ, تاباقتاي ديپلوممەن جۇمىسسىز وتىرۋ كۇيكى كورىنىس. ال بۇگىنگى جاستاردىڭ دەنى زاڭگەر, ەكونوميست, قالا بەردى, كەدەنشى بولۋدى ارماندايدى. قۇرىلىسشى, سانتەحنيك, توكار بولامىن دەپ ەشقايسىسى ۇمتىلمايدى. شىنىندا دا زاڭگەرلەر, ەكونوميستەر باسقالارعا قاراعاندا اقشانى جاقسى تابار, بىراق بارلىعىنىڭ وسى سالادا جولى بولىپ كەتۋى نەعايبىل.
قانداي ماماندىق
يەلەرى سۇرانىسقا يە؟
بۇگىندە اركىمدى تولعاندىراتىن نارسە: جاستار وسى بولاشاق ماماندىعىن دۇرىس تاڭداي بىلە مە ەكەن؟ بىراق جاستارىمىز جاقسى مامان يەسى بولسام دەپ ويلاي بەرمەيدى. كوبىنەسە ديپلوم الىپ شىقسام بولدى دەيدى. بۇل رەتتە ماماندىققا دەگەن سۇيىسپەنشىلىك پەن ىقىلاس ايدالادا قالىپ تۇرعانى راس. قازاقستاندىقتار ءۇشىن ەڭ قاجەتتى ماماندىقتاردىڭ قاتارىندا ەنەرگەتيك, قۇرىلىسشى, گەولوگ, راديوتەحنيك, ينجەنەر, مۇناي مەن گاز, كەن ءىسى سىندى ماماندىقتار اتالىپ ءجۇر. مامان يەلەرى عانا ەمەس, بىلىكتى ماماندار كەرەك. ولار جاستاردى وقىتىپ-جەتەكتەپ اكەتۋى قاجەت. ەلىمىزدە يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدارلاماسى قولعا الىنعالى تەحنيكا ماماندارىنا دەگەن زارۋلىك بايقالادى.
– قاي كەزدە بولسا دا, اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ ماماندارى اسا قاجەت, – دەيدى سەمەيلىك عالىم-پروفەسسور, «راديوەكولوگيالىق زەرتتەۋلەر عىلىمي ورتالىعىنىڭ» جەتەكشىسى سەرعازى دۇيسەمباەۆ. – مال ءدارىگەرلەرىن, اگرونومداردى كوبىرەك دايارلاۋ كەرەك. ماسەلەن, زووتەحنيك, ۆەتتەحنيك, ساۋىنشى, جىلقىشى – بۇلاردىڭ بارلىعى دا قازاققا كەرەك ماماندىق», – دەيدى ول.
«اسەمپاز بولما ءار نەگە, ونەرپاز بولساڭ, ارقالان. سەن دە ءبىر كىرپىش دۇنيەگە, كەتىگىن تاپ تا, بار قالان», – دەپ ۇلى اباي ايتقانداي, ادامنىڭ ومىردەن ءوز ورنىن تاۋىپ, قوعامعا ەڭبەك ءسىڭىرۋى باستى ماسەلە.
قۇرىلىسشى بەكەت ماكەتوۆ وزىندىك ءومىر تاجىريبەسىن ورتاعا سالا كەلە بىلاي دەيدى: «بۇل كۇندەرى ەلىمىزدە تەحنيكالىق جانە كاسىپتىك ءبىلىمى بار ماماندارعا سۇرانىس جوعارى. اسىرەسە, سانتەحنيك, ەلەكتريك, دانەكەرلەۋشى, مەحانيك, اعاش ۇستاسى, سلەسار, توكار ماماندارى تاپشى. مۇنىڭ سەبەبى مەكتەپ بىتىرگەن وقۋشىلاردىڭ كوبى كاسىپتىك وقۋ ورىندارىنا بارعىلارى كەلمەيدى, مەنسىنىڭكىرەمەيدى. سەبەبى, قۇرىلىستا جۇمىس اۋىر, اقشاسى كوپ ەمەس. قۇرىلىس سالاسىندا جۇمىس اتقارىپ ءجۇرگەنىمە وتىز جىلدان استى. بىرگە جۇمىس ىستەيتىندەردىڭ كوبى, ەڭ جاس دەگەنى 40-45 جاس شاماسىندا. ءبىزدىڭ دە زەينەتكە شىعاتىن ۋاقىتىمىز كەلەر, سوندا ءبىز اتقارعان جۇمىستى جالعاستىراتىن بىلىكتى مامان كەرەك ەمەس پە؟
ال ماتەماتيكا مۇعالىمى ەركەن ءابدىرازاقوۆ بىلاي دەيدى: «مەن مەكتەپتە وقىپ جۇرگەندە مۇعالىمدەر كوبىنە ەر ادامدار ەدى, ەندى مىنە, ۇستازدار قاۋىمى وڭكەي ايەل ادامدار. كەيدە كەلگەن جاس ۇستازداردىڭ بالامەن جۇمىس جاساۋعا تاجىريبەسى جەتپەي جاتادى. جۇمىس ىستەۋگە يكەمدەرى جوق, ءوز ماماندىقتارىن تولىق يگەرمەگەن. سوندىقتان دا, مۇعالىم ماماندىعىنا ەر بالالار كوبىرەك تارتىلسا دەگەن ويىمىز بار. جانە جاستار وكىنبەس ءۇشىن, وقۋشىلارعا ماماندىق تاڭداۋدا دۇرىس باعىت-باعدار بەرەتىن ءىس-شارالار ءجيى ءوتىپ تۇرسا ەكەن. مەكتەپ قابىرعاسىندا بولاشاق ماماندىق تاڭداۋعا قاتىستى جۇرگىزىلەتىن كاسىبي باعىت-باعدار بەرۋ ءىس-شارالارى وتكىزىلگەنى دۇرىس.
زامان تالابىنا ساي ءومىر ءسۇرۋ كەرەك, سوعان ساي جاڭا ماماندىقتار قاجەت. قازىرگى ۋاقىتتا جاستاردان شەتەل ءتىلىن ءبىلۋ, كومپيۋتەردى جوعارى دەڭگەيدە قولدانىپ, ونىڭ ءارتۇرلى باعدارلامالارىن يگەرۋ تالاپ ەتىلىپ وتىر. نانوتەحنولوگيا دامىسا, ونىمەن بىرگە حيميالىق بيولوگيا, بيوتەحنولوگيا ءورىس الادى. ويتكەنى, ولار ءبىر-ءبىرىمەن تىعىز بايلانىستى. ءاربىر مەملەكەتتىڭ كەلەشەگى ەڭ الدىمەن مەكتەپ قابىرعاسىندا قالانىپ, شىڭدالاتىنى راس. سوندىقتان دا, ەلىمىزدەگى مەكتەپتەرىمىز بەن تەحنيكالىق جانە كاسىبي ءبىلىم بەرۋ مەن مەكتەپكە دەيىنگى ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارىندا ءبىلىم بەرۋ قىزمەتىنىڭ ساپاسىن ارتتىرۋ, جۇيەلى پروبلەمالاردى ايقىنداۋ, ونى شەشۋدىڭ ءتيىمدى جولدارى سەكىلدى ماسەلەلەر ارقاشان دا وزەكتى. تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ وتاندىق ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىنىڭ باستى مىندەتى – ادامي كاپيتالدى دامىتۋ ارقىلى قازاقستاننىڭ الەمدەگى باسەكەلەستىگىن ارتتىرۋ. سونىمەن قاتار, ماماندىقتاردى دايارلاۋدا كوللەدجدەر, جوعارى وقۋ ورىندارى نارىقتىڭ, جۇمىس بەرۋشىنىڭ سۇرانىسىنا قاراپ, بىرلەسە جۇمىس ىستەۋى قاجەتتىگى دە سوڭعى كەزدەرى قولعا الىنا باستاعانى كوڭىل قۋانتادى.
راۋشان نۇعمانبەكوۆا
سەمەي
سوڭعى جاڭالىقتار
استانادا ءبىر كوشەدە كولىك قوزعالىسى ءىشىنارا شەكتەلەدى
ەلوردا • كەشە
الماتى وبلىسىندا 73 مايدانگەردىڭ ەسىمى كوشەلەرگە بەرىلگەن
وشپەس داڭق • كەشە
ورلوۆ شاحتاسىندا جۇمىسشى قازا تاپتى
وقيعا • كەشە
پرەزيدەنت بىرقاتار زاڭعا قول قويدى
پرەزيدەنت • كەشە
تۋعان جەر قۇرمەتىنەن قاناتتانىپ…
ادەبيەت • كەشە
1 شىلدەدەن باستاپ يپوتەكا كىمدەرگە بەرىلمەيدى؟
يپوتەكا • كەشە
