وتانىمىزدىڭ جۇرەگى

بيىل بۇكىل ەلىمىزدە  150 جىلدىق مەرەيتويى اتالىپ ءوتىپ جاتقان ءاليحان بوكەيحانوۆتىڭ «گريگوري نيكولاەۆيچ پوتانين» اتتى ماقالاسى بار. سوندا الەكەڭ: «قازاقتى اۆتونوميا قىلساق, قاراوتكەل – الاشتىڭ ورتاسى, سوندا ۋنيۆەرسيتەت سالىپ, قازاقتىڭ ۇل-قىزىن وقىتساق, «قوزى كورپەش – باياندى» شىعارعان شوقان, اباي, احمەت, مىرجاقىپتى تاپقان قازاقتىڭ كىم ەكەنىن ەۋروپا سوندا بىلەر ەدى-اۋ», – دەپ جازعان بولاتىن. سول قاراوتكەلگە, ياعني قازىرگى استانانىڭ ءدال ورتاسى, ەلوردا ورناتۋعا وتارلاۋشى جۇيە ەشقانداي   مۇمكىندىك بەرمەدى. مۇنداي ءمۇم­كىندىك قازاقتىڭ ازاتتىعىمەن بىرگە كەلدى. تاۋەلسىز مەملەكەت قۇرۋ جانە ونىڭ جاڭا استاناسىن تاڭداۋ باقىتى مەملەكەت باسشىسى, تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ ىرگەسىن قالاۋشى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆقا بۇيىردى. سول كەزەڭ­نەن باستاپ قازاق ەلىنىڭ جاڭا تاريحىنىڭ ايشىقتى پاراقتارى اشىلدى. استانا قالاسى تۋرالى تولعاۋىن ەلباسى: «1992 جىلى, قازاقستاننىڭ پرەزيدەنتتىگىنە بۇكىل حالىق بولىپ سايلانعاننان كەيىن, مەن اقمولاعا كەلدىم. ەسىل­دەن كول­دەنەڭ تارتىلعان ەسكى كوپىردىڭ ورتاسىندا تۇرىپ, وزەنگە قارادىم. ماعان قالانىڭ ورتاسىندا اعىپ جاتقان وزەن بولسا, قاشاندا سول ۇنايتىن. وزەن قالاعا ەرەكشە ءبىر كورىك بەرەدى, مارتەبەسىن كوتەرەدى. مىسالى, بىزدە جايىقتىڭ بو­يىندا اتىراۋ, سىرداريانىڭ بويىندا قىزىلوردا, توبىلدىڭ بويىندا قوستاناي, ەرتىستىڭ بويىندا سەمەي مەن كەرەكۋ ورنالاسقان. ال الەمدە قانشاما استانالار ىلعي وزەن جاعاسىنا سالىنعان! سانكت-پەتەربۋرگ – نەۆادا, ماسكەۋ – ءوزى اتتاس وزەندە, پاريج – سەنادا, لوندون – تەمزادا تۇر. ونىڭ ۇستىنە اقمولا قازاقستان مەن بۇكىل ەۋرازيانىڭ ورتالىعىنا ورنالاسقان» – دەپ جالپاق جۇرتقا اشىق ايتقانى بار ەدى. ەلوردانى الماتىدان اقمولاعا كوشىرۋ تاۋەلسىز مەم­لەكەتتىڭ العاشقى ستراتەگيالىق شەشىمدەرىنىڭ قاتارىندا بولدى. بۇل ماسەلەنى پرەزيدەنت ن. نازارباەۆ تۇڭعىش رەت 1992 جىلى كوتەرگەن بولاتىن. جوعارعى كەڭەستىڭ ەلوردانى كوشىرۋ تۋرالى شەشىمى ەلدىڭ اسا ماڭىزدى وقيعالارى حرونولوگيا­سىندا 1994 جىلعى 6 شىلدە بولىپ بەلگىلەندى. 1998 جىلعى 6 مامىرعا دەيىن اقمولا دەپ اتالعان استانا, پرەزيدەنتتىڭ جارلىعىمەن 1997 جىلعى 10 جەلتوقساندا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ەلورداسى دەپ جاريالاندى. 1998 جىلعى 10 شىلدەدە قازاقستاننىڭ جاڭا ەلورداسى – استا­نانىڭ حالىقارالىق دارەجەدە تۇساۋى كەسىلدى. قالىڭ قاتپارلى قازاق تاريحىنا قاراساڭىز: ءبىر كەزدە ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ بىرنەشە استاناسى بولعان – سارايشىق, ساۋران, تۇركىستان, ورىنبور, قىزىلوردا الماتى. قازىر ەلوردامىزدىڭ سول جاعالاۋىندا بۇرىنعى استانا اتاۋ­لارى ءساندى دە ساۋلەتتى كوشەلەرگە بەرىلگەن. ەل تاريحى جاڭا استانادا وسىلايشا كەرەمەت كورىنىس تاۋىپ وتىر. «قازاقتىڭ قولىنان نە كەلەدى؟» دەگەن ساۋالدى قالىڭ قاباعىن تۇكسيتىپ قوياتىندار كوپ ەدى. اسىرەسە, ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العان العاشقى سىناقتى جىلداردا. مىنە, سونداي اسا قيىن كەزەڭدە پرەزيدەنت – ەلباسىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆ الىستى بولجايتىن كورەگەن قاسيەتى­مەن كەرەمەت شەشىم قابىلداپ, ەلورداسىن وزگەرتتى. ەكونوميكالىق اۋىر جاعدايعا قاراماستان الەم كارتاسىنا ءوزىنىڭ اسەمدىگىمەن ەنگەن استانا قالاسىنىڭ قۇرىلىسىن اسقان زور تاۋەكەلمەن باستاپ كەتتى. بۇل كۇندە استانا حالىقارالىق ىسكەرلىك جانە مادەني ورتالىققا اينالدى. قالادا اكىمشىلىك, الەۋمەتتىك-مادەني, عىلىمي, ءبىلىم بەرۋ نىسان­دارى جانە ىسكەرلىك-ورتالىقتار, تۇرعىن ءۇي كەشەندەرى الدىڭعى قاتار­لى مەملەكەتتەر استانالارىنىڭ ستاندارتتارىنا ساي كەلەتىن قۇرىلىس نىساندارى بوي كوتەردى. ازعانتاي عانا ۋاقىتتىڭ ىشىندە وسىنداي زور قارقىن, عالامات قۇلشىنىس ومىرگە شىن مانىندە جاڭا تۇرپاتتى زاماناۋي قالانى اكەلدى. بۇل تاراپتاعى مەملەكەت باسشىسىنىڭ اتقارعان جۇمىستارىن قانداي دارەجەدەگى ەرلىككە بالاۋعا بولاتىنىن كەز كەلگەن ازامات باعامداي الادى. 2002 جىلى سول جاق جاعالاۋدا «بايتەرەك» مونۋمەنتى مەن قازىرگى يندۋستريا جانە دامۋ مينيسترلىگى ورنالاسقان عيماراتتان باسقا قۇرىلىس نىسانى­نىڭ نوبايى دا جوق بولاتىن. بۇگىنگى تاڭدا  استانانىڭ جاڭا اكىمشىلىك ورتالىعىندا  پرەزيدەنت  رەزيدەنتسياسى – اقوردا,  پارلامەنت پەن ۇكىمەت ءۇيىنىڭ عيماراتتارى ەلورداعا ايرىقشا كورىك بەرىپ تۇر. ەلوردانىڭ ىسكەرلىك ورتالىقتارىندا  قانشاما وسى زامانعى وفيستەر, ساۋدا ورتالىقتارى, مەيمانحانالار, ال الەۋمەتتىك-مادەني ورتالىقتاردا تەاترلار, مۇراجايلار, دەمالىس ورىندارى, سپورتتىق نىساندار, ويىن-ساۋىق ورتالىقتارى پايدا بولدى. 1998 جىلى يۋنەسكو شە­شى­مىمەن استانا – «بەيبىتشىلىك قالاسى» دەگەن اتاۋعا ساي دەپ تانىلىپ, ارنايى مەدالمەن ماراپاتتادى. برازيليادا وتكەن دۇنيەجۇزىلىك بايقاۋدا الەم بويىنشا 12 جاس قالانىڭ ىشىنەن استانا ەڭ جوعارى اتاقتى يەلەندى. استانا 1999 جىلدىڭ شىلدە ايىندا  يۋنەسكو-نىڭ شەشىمىمەن «الەم قالاسى» سىيلىعىنا يە بولدى.  بۇگىندە ەلوردامىزدى ماسكەۋ, مينسك, كيەۆ, كيشينەۆ, تاشكەنت, ريگا, تبيليسي, باكۋ, كاير, يسلاماباد, بەرلين, بۋداپەشت, ۆارشاۆا, ۆيلنيۋس, انكارا, گدانسك (پولشا), ۋشاك (تۇركيا), بانگكوك (تايلاند), سەۋل (كورەيا رەسپۋبليكاسى), اممان (يوردانيا حاشيميتتىك كورولدىگى) سەكىلدى الەمنىڭ جيىرما قالاسىمەن دوستىق جانە باۋىرلاستىق قارىم-قاتىناستار تىعىز بايلانىس­تىرادى. 2000 جىلدان باستاپ, قازاقستان ەلورداسى استانا ماسكەۋ, مينسك, ءبىش­كەك جانە تاعى دا باسقا ەۋرازەق-ءتىڭ ءىرى قالالارى مۇشەلىك ەتەتىن, الەۋمەتتىك جانە ىسكەرلىك قاتىناس سالاسىندا بەدەلدى ۇيىم بولىپ تابىلاتىن استانالار مەن ءىرى قالالاردىڭ حالىقارالىق اسسامبلەياسىنا مۇشە بولدى. ەلباسىنىڭ «ەۋرازيا جۇرەگىندە» اتتى ەڭبەگىندە اقمولا قالاسى تاريحىنىڭ ورلەۋ كەزەڭدەرى ءسوز بولادى. ءبىرىنشى ورلەۋ كەزەڭى قازىرگى استانا قالاسىنان بەس شاقىرىم جەردە ورنالاسقان ورتاعاسىرلىق بوزوق قالاسىنىڭ گۇلدەنۋ كەزەڭىمەن بايلانىستىرىلادى. بوزوق قالاسى قىپشاق حاندىعىنىڭ استاناسى بولعان. وسى اۋماق ارقىلى ءحVى عاسىردا ءسىبىر – ورتا ازيا كەرۋەن جولى وتكەن. تاعى ءبىر ەڭبەگىندە «ورتاعاسىرلىق بوزوق قالاسىن اقمولانىڭ تۇپكى اتاسى دەپ ساناۋعا بولادى, ال ونىڭ سوڭعى مۇراگەرى قازىرگى قازاقستاننىڭ استاناسى – استانا قالاسى» ەكەنى ايتىلادى. استانا قالاسىنىڭ ماڭىنا ورنالاسقان بوزوق قالاسىنىڭ ور­نى 1998 جىلى انىقتالىپ, 1999 جىلى ەسىل ارحەولوگيالىق ەكسپەديتسياسىنىڭ جەتەكشىسى, اكادەميك كەمال اقىشەۆ باستاعان ارحەولوگتاردىڭ وسى جەردە العاش رەت قازبا جۇمىستارىن جۇرگىزگەنى بەلگىلى. ل.ن. گۋميلەۆ اتىنداعى ەۇۋ-ءدىڭ ك.اقىشەۆ اتىنداعى ارحەولوگيالىق عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى مارال حابدۋلينانىڭ پايىمداۋىنشا, «بوزوق» – تۇركى-وعىز تەرمينى. ياعني, كونە تۇرىك مەملەكەتتەرىنىڭ اكىمشىلىك قۇرىلىمىنىڭ شىعىس بولىگىنىڭ اتاۋى. تۇرىك-وعىزدىڭ بۋزۋك (بوز وق) تەرمينى – تەسىپ وتەتىن جەبە نەمەسە اق جەبە دەگەن ۇعىمدى بىلدىرەدى. سونىمەن بىرگە, تۇركى ۇعىمىندا «بوز» ءسوزى «بوز دالا», «اق سەلەۋلى قۇتتى قونىس» دەگەن ماعىنادا تۇسىندىرىلەدى. بوزوق قالاسى ءVىىى-ءحVىىى عاسىرلاردا ءومىر سۇرگەن, بىرنەشە كەزەڭدەردەن تۇرادى. ال  ءحىV عاسىردان باس­تاپ بوزوق قالاسى نۇرا-ەسىل ايماعىنىڭ يسلامدانعان ەليتالى رۋحاني ورتالىعى بولعان. وسىلايشا, تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا جۇرگىزىلگەن ىرگەلى عىلىمي زەرتتەۋ جۇمىستارىنىڭ ناتيجەسىندە جاڭا تۇجىرىمدار پايدا بولدى. ەندى استانا قالاسىنىڭ حرونولوگيالىق شەڭبەرى بۇرىنعى تاريحي انىقتامالاردا جازىلىپ جۇرگەندەي, استانا «قالاسىنىڭ نەگىزىن قالاعان 1830 جىلمەن» شەكتەلمەيدى, ونىڭ اۋقىمى كەڭەيتىلىپ, ورتا عاسىرلارداعى تۇركى داۋىرىنە دەيىن جەتتى. بۇل كەزەڭ ءبىزدىڭ جازبا تاريحىمىز باستالعان ۋاقىتپەن دە سايكەس كەلەدى. ەكىنشى ورلەۋ كەزەڭى كەڭەستىك كەزەڭمەن (1920-1990 جج.) بايلانىس­تى  ايتىلادى. «ءوزىنىڭ قولايلى گەو­گرافيالىق جاعدايىنىڭ ارقا­سىندا كەڭەس وكىمەتى جىلدارىندا, اقمولا جەرىندە قالانى وداقتىڭ تەمىرجول جۇيەسىنە قوسقان جانە كولىك اعىنىنا ىلەستىرىپ اكەتكەن تەمىرجول ماگيسترالدارى سالىندى. بۇل ءوز تاراپىنان ونەركاسىپتىڭ ءارتۇرلى سالالارىنىڭ كەڭ دامۋىنا جانە اقمولانىڭ ءىرى كولىك تورابىنا اينالۋىنا الىپ كەلدى. ۇلى وتان سوعىسى جىلدارىندا اسكەري-كولىك تورابى بولدى. ەكونوميكانىڭ بارلىق سالالارىنىڭ دامۋىنا جاڭا تىنىستى «تىڭ داستانى» دارىتتى. 1961 جىلى اقمولا قالاسىنىڭ اتى تسەلينوگراد بولىپ وزگەرتىلدى جانە تىڭ ولكەسىنىڭ ورتالىعىنا اينالدى. وسى كەزدە اقمولا وبلىسىنىڭ تۇتاستىعىن ساقتاپ قالۋ جولىندا سول كەزدەگى قازاق كسر مينيسترلەر كەڭەسىنىڭ توراعاسى جۇمابەك تاشەنوۆ ورتالىقپەن كۇرەسىپ باقتى. ول قازاقستاننىڭ بەس وبلىسىن رەسەيگە قوسۋ تۋرالى ن.س.حرۋششەۆتىڭ ارەكەتىنە تالاي تويتارىس بەرىپ, «بۇل ماسەلەنىڭ شەشىلۋى بىلاي تۇرسىن, ءتىپتى كۇن تارتىبىنە قويىلۋىنىڭ وزىنە قارسى بولدى».  ونىڭ كەڭەستىك «يمپەريالىق» كەزەڭدە تۋىنداعان جەر داۋىندا ماسكەۋدەگى «بىرىنشىگە» اشىق قارسىلاسۋى – ەل تاعدىرىن شە­شۋدەگى باتىل قادام بولاتىن. ءۇشىنشى ورلەۋ كەزەڭى (1991 ج. – بۇگىنگە دەيىن) وداقتىڭ ىدىراۋى مەن ەگەمەن مەملەكەتىمىزدىڭ ىرگەسى قالانعان كەزەڭمەن بايلانىستى. بۇل كەزەڭ قازاقستان ورتالىعىن, قازىرگى استاناعا اينالعان اقمولاعا كوشىرۋ, قازاقستان مەملەكەتتىلىگى دامۋىنىڭ وزىنشە ءبىر جاڭا كەزەڭى بولدى. استاناعا اينالعاننان كەيىن, قالا ءوز تاريحىنىڭ ءۇشىنشى ءداۋىرىن باستادى. جاڭا استانانىڭ جارقىن كەلبەتى قالىپتاستى. بۇرىن استانانى تىڭ يگەرۋشىلەردىڭ استاناسى رەتىندە ءبىلىپ كەلسەك, ەندى تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ باس قالاسىنا اينالدى. جاڭا, تاۋەلسىز قازاق­ستاندى بەينەلەيتىن جاڭا ەلوردامەن قازاقستاندىقتاردىڭ بارلىق ۇرپاقتارىنىڭ ارمانى مەن ءۇمىتى استاسىپ جاتىر. استانا, ءبىر جاعىنان, جاڭا قازاقستاننىڭ ماقتانىشىنا, ەكىنشى جاعىنان – ۇلتتىق يدەيانى ورنىقتىرۋدىڭ جانە ەلدى بىرىكتىرۋدىڭ  نىشانىنا اينالدى. ول ەلدىڭ ورتا­لىعىندا, تاريحي كەزەڭدەردە ەۋروپا مەن ازيانىڭ ترانزيتتىك كۇرە­تا­مىرىن بايلانىستىرعان, دامىعان يندۋستريالىق وڭىردە ورنالاسقان. اتاقتى ماكياۆەللي بىلاي دەپتى: «…قانداي مەملەكەت بولماسىن, ونىڭ تىنىس-تىرشىلىگى ورتالىقتان باستاۋ الۋى ءتيىس. ەلدىڭ شەتكەرى ايماقتاعى ءىرى قالاسىنان گورى كىندىگىندەگى مەكەن العاشقىدا كوزگە قوراش, ەلەۋسىزدەۋ, جۇپىنى بولىپ كورىنگەنىمەن, كەلە-كەلە ۇلكەن كۇش-قۋاتقا يە بولىپ, مەملەكەتتىڭ تەمىرقازىعىنا اينالادى. ويتكەنى, ءومىر, تىرشىلىك – ورتادا, ورتالىقتا». دەمەك, قازاقتىڭ جۇرەگى قايدا؟ استانادا. استانا – ەلباسى ەگىز ۇعىم­داي. ەل ورداسى – ۇلتتىڭ تىرەگى, قازاقتىڭ تىلەگى. قىزۋ تىرشىلىگىنىڭ ورداسى. ايبىندى قالانىڭ تۋعان كۇنى قۇتتى بولا بەرسىن! مۇرات باقتيار ۇلى, پارلامەنت سەناتىنىڭ دەپۋتاتى