استانا تۇرعىندارى مەن قوناقتارى جانە بۇكىل قازاقستان حالقى ەلوردانىڭ 18 جىلدىق مەرەيلى مەرەكەسىن سالتاناتتى تۇردە اتاپ وتۋدە. وسىعان بايلانىستى وتكەن ون سەگىز جىل ىشىندەگى استانانىڭ دامۋ ءۇردىسىن ناقتى تسيفرلار تىلىمەن سارالاپ, ەلوردانىڭ ءوسۋ, وركەندەۋ دەڭگەيىمەن تانىسىپ كورەيىك.
1998 جىلى استانانىڭ جالپى وڭىرلىك ءونىمى (بۇدان ءارى – ءجوو) 60533,1 ملن. تەڭگەنى قۇراسا, 2015 جىلعى الدىن الا قورىتىندى بويىنشا ەلوردانىڭ ءجوو اعىمداعى باعالارمەن 4560578,9 ملن. تەڭگەنى قۇرادى. حالىقتىڭ جان باسىنا شاققانداعى ءجوو 1998 جىلعى 186,8 مىڭ تەڭگەدەن 2015 جىلى 5286,1 مىڭ تەڭگەگە دەيىن ءوستى. وتكەن ون سەگىز جىل ىشىندە ءجوو قۇرىلىمىندا ايتارلىقتاي وزگەرىستەر بولدى, ەگەر 1998 جىلى قۇرىلىس پەن ونەركاسىپتىڭ ۇلەسى تيىسىنشە 19,2% جانە 14,7% بولسا, وتكەن جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا ەكونوميكانىڭ وسى سەكتورىنىڭ ۇلەسى 10,1% جانە 3,7%-دى قۇرادى. ءجوو-دەگى ونەركاسىپ ۇلەسىنىڭ ايتارلىقتاي تومەندەگەنىنە قاراماستان, 2015 جىلى ونەركاسىپ ءوندىرىسىنىڭ ۇلەسى 20,2 ملرد. تەڭگەدەن 343,6 ملرد. تەڭگەگە دەيىن ءوستى.
قالا ونەركاسىبىندە نەگىزىنەن العاندا وڭدەۋ ونەركاسىبى كاسىپورىندارى باسىمدىققا يە, 1998 جىلى كاسىپورىندار ۇلەسى 46,5% بولسا, وتكەن جىلى 82,2%-دى قۇرادى. وڭدەۋ ونەركاسىبىنىڭ قۇرىلىمىندا دا وزگەرىستەر ورىن الدى, ماشينا جاساۋ ءوندىرىسىنىڭ ۇلەسى 6,8%-دان 22,1%-عا (استانادا ديزەلدى لوكوموتيۆ, جولاۋشىلار ۆاگونى, سۇيىقتىقتى ايدايتىن ورتالىقتان تەبەتىن سورعى, كومپرەسسورلار شىعارىلىپ, ماشينالار مەن جابدىقتاردى جوندەۋ مەن ورناتۋ سالاسىندا قىزمەتتەر كورسەتىلە باستادى), رەزەڭكە جانە پلاستماسسا بۇيىمدارىن ءوندىرۋ 2,1%-دان 4,9%-عا, قۇرىلىس ماتەريالدارىن ءوندىرۋ 17,1%-دان 23,7%-عا (نەگىزىنەن العاندا, بەتوننان, تاۋارلى بەتوننان, قۇرعاق قۇرىلىس قوسپالارىنان وندىرىلگەن قۇرىلىس بۇيىمدارى مەن قۇرىلىس قۇرىلعىلارى وندىرىلۋدە) اناعۇرلىم ءوستى. 18 جىل ىشىندە تاماق ونىمدەرىن ءوندىرۋ كولەمى قولدانىستاعى باعالارمەن 4,7 ملرد. تەڭگەدەن 22,0 ملرد. تەڭگەگە دەيىن ارتتى.
ەلوردا ەكونوميكاسىنداعى وڭ سەرپىن كاسىپكەرلىكتىڭ دامۋىنا دا قولايلى مۇمكىندىك بەردى, ەگەر 1999 جىلدىڭ سوڭىنا تىركەلگەن زاڭدى تۇلعالار سانى 5782 بىرلىكتى قۇراسا (شاعىن – 5325, ورتا – 375, ءىرى – 82), 2015 جىلدىڭ سوڭىندا 49144 ءبىرلىككە (شاعىن – 48344, ورتا – 515, ءىرى – 285) جەتتى.
ينۆەستيتسيا يگىلىگى
استانا سىرتقى, سونداي-اق ىشكى رەسۋرستار ارقىلى قامتاماسىز ەتىلەتىن ەكونوميكالىق دامۋدىڭ جوعارى سەرپىنىمەن ەرەكشەلەنەدى. 2015 جىلى استانانىڭ نەگىزگى كاپيتالىنا سالىنعان ينۆەستيتسيالار كولەمى الدىن الا دەرەكتەر بويىنشا 772,7 ملرد. تەڭگەگە جەتىپ, 1998 جىلعى مەجەدەن 6,8 ەسە اسىپ ءتۇستى. وسى كەزەڭ ىشىندە جەكەمەنشىك نىسانداعى كاسىپورىندار ەڭ جوعارى كولەمدى يگەرۋگە قول جەتكىزدى. ەگەر 1998 جىلى ونىڭ ۇلەسى 22,6%-دى قۇراسا, 2015 جىلى 65,7%-عا دەيىن ءوستى. سونىمەن قاتار, مەنشىكتىڭ مەملەكەتتىك نىسانىنداعى كاسىپورىندار مەن باسقا مەملەكەتتەردىڭ, ولاردىڭ زاڭدى تۇلعالارى مەن ازاماتتارىنىڭ مەنشىگىندەگى كاسىپورىنداردىڭ نەگىزگى كاپيتالعا سالىنعان ينۆەستيتسيالاردى يگەرۋ قارقىنىندا ايتارلىقتاي تومەندەۋ بايقالدى.
قارجىلاندىرۋ كوزدەرى بويىنشا قالانىڭ ينۆەستيتسيالارىنىڭ جالپى كولەمىندەگى بيۋدجەتتىك قاراجات ۇلەسى 1998 جىلعى 67,8%-دان 2015 جىلى 29,9%-عا دەيىن ازايسا, كاسىپورىندار مەن ۇيىمداردىڭ مەنشىكتى قاراجاتى 19,6%-دان 55,2%-عا دەيىن ءوستى. 2015 جىلى بيۋدجەتتىك قاراجات ەسەبىنەن قارجىلاندىرىلاتىن نەگىزگى كاپيتالعا سالىنعان ينۆەستيتسيالار كولەمى 231,0 ملرد. تەڭگەنى قۇرادى.
شەتەلدىك فيرمالارمەن بىرلەسكەن كاسىپورىنداردىڭ قىزمەتى قالا ەكونوميكاسىنا ينۆەستيتسيا تارتۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىقتىڭ ءبىر نىسانى بولىپ تابىلادى. استانانىڭ ءتاجىريبەسىندە قۇرىلىسقا قاراجات سالۋمەن قاتار تەحنولوگيالار, سونىڭ ءىشىندە گرانتتىق تەحنولوگيا (بالالار اۋرۋحانالارى, پەرزەنتحانالارعا ارنالعان مەديتسينالىق جابدىقتار, حالىققا جەدەل جاردەم جانە شۇعىل مەديتسينالىق كومەك كورسەتۋ قىزمەتىنە قولداۋ كورسەتۋدەگى مامانداندىرىلعان اۆتوكولىكتەر) بەرۋدىڭ ءارتۇرلى نىساندارى جۇزەگە اسىرىلدى. وتكەن جىلدار ىشىندە شەتەلدىك ينۆەستورلار يسلام مادەني ورتالىعى, «ازىرەت سۇلتان» مەشىتى, «حان شاتىر» ساۋدا-ويىن-ساۋىق ورتالىعى, «ابۋدابي پلازا» كوپ فۋنكتسيالى كەشەنى, «مەترو» ساۋدا ورتالىعى, ەلەكتروۆوز قۇراستىرۋ زاۋىتى, «Ramada Plaza» وتەلى جانە ت.ب. ماڭىزدى نىساندار قۇرىلىسىنا ايتارلىقتاي قاراجات سالدى.
قۇرىلىس جانە ساۋدا
18 جىل ىشىندە ەلوردادا جالپى الاڭى 15430,1 مىڭ ش. مەتردى قۇرايتىن تۇرعىن ءۇي پايدالانۋعا بەرىلدى, ال وسى كەزەڭ ىشىندەگى ءوسىم قارقىنى 12,6 ەسەگە دەرلىك ارتقان. ءاربىر جىل سايىن جالپى ءبىلىم بەرەتىن مەكتەپتەر ىسكە قوسىلىپ, 46 مىڭ وقۋشى ورنىنا ارنالعان ءبىلىم وشاقتارى پايدالانۋعا بەرىلدى. 18 جىل ىشىندە ءبىلىم بەرۋدىڭ بارلىق ساتىسىنداعى وقۋشىلار سانى 2,4 ەسەگە وسكەنىن ەسكەرسەك, بۇل ماڭىزدى كورسەتكىش بولىپ تابىلادى.
وتكەن جىلدارداعىداي, ەلوردا كاسىپورىندارى ءۇشىن اسا كوپ باستاپقى شىعىندى تالاپ ەتپەيتىن جانە سالىمدى جىلدام قايتارۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن ساۋدا بارىنشا ءداستۇرلى سالا رەتىندە قالۋدا. 1998 جىلمەن سالىستىرعاندا بولشەك ساۋدا كولەمى 20,9 ەسەگە ءوسىپ, 2015 جىلعى جەدەل دەرەكتەر بويىنشا 679845,8 ملن. تەڭگەنى قۇرادى, بۇل حالىقتىڭ ورتاشا جان باسىنا شاققاندا تاۋار اينالىمىنىڭ ايتارلىقتاي وسۋىنە اسەر ەتتى, ەگەر 1998 جىلى ول 40,4 مىڭ تەڭگەدەن كەلسە, 2015 جىلى بۇل كورسەتكىش 788,0 مىڭ تەڭگەنى قۇرادى.
بولشەك ساۋدا اينالىمى ساۋدانىڭ مەملەكەتتىك ەمەس سەكتورى ەسەبىنەن قالىپتاستىرىلدى. 2015 جىلى اتالعان سەكتور 100%-عا (679845,8 ملن. تەڭگە, 1998 جىلى 12,3 ملن. تەڭگە) جەتتى. 2015 جىلى جەكە كاسىپكەرلەر مەن جەكە تۇلعالاردىڭ بازارلاردا تاۋار ساتۋىنا تاۋار اينالىمىنىڭ جالپى كولەمىنىڭ 25,5%-ى كەلسە, 1998 جىلى 46,9%-دى قۇراعان بولاتىن. بازارلارداعى ساۋدا باعاسىنىڭ قولايلى بولۋىنا قاراماستان, تۇراقتى ساۋدا كاسىپورىندارىنان تاۋار ساتىپ الۋدا تۇتىنۋشىلار باسىمدىعىنىڭ بىرتىندەپ قايتا باعدارلانۋى بايقالادى, ويتكەنى اتالعان ساۋدا ورىندارىندا قىزمەت كورسەتۋدىڭ ءتيىستى مادەني دەڭگەيى ءۇشىن جاعداي جاسالعان جانە ساتىلاتىن تاۋارلار ساپاسىنا باقىلاۋ جاساۋ قامتاماسىز ەتىلگەن. رەسمي تىركەلگەن كاسىپورىنداردىڭ بولشەك ساۋدا تاۋار اينالىمىنىڭ كولەمى 2015 جىلى 506517,7 ملن. تەڭگەنى قۇرادى (بولشەك ساۋدا تاۋار اينالىمىنىڭ جالپى كولەمىنىڭ 74,5%-ى), بۇل 1998 جىلعى كولەمنەن 20,2 ەسەگە جوعارى.
2011 جىلدان باستاپ قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىگىنىڭ ستاتيستيكا كوميتەتى كەدەن وداعىنا مۇشە مەملەكەتتەردىڭ اراسىنداعى ءوزارا ساۋدا ستاتيستيكاسى بويىنشا دەرەكتەر جيناۋدى قولعا العان. 2015 جىلعى الدىن الا دەرەكتەر بويىنشا كەدەندىك وداق ەلدەرىمەن سىرتقى تاۋار اينالىمى 2422,0 ملن. اقش دوللارىن قۇرادى, بۇل 2011 جىلعى كولەمنەن 62,7%-عا جوعارى.
ءبىزدىڭ مەملەكەتىمىزدىڭ جاس استاناسى رەتىندە, زاماناۋي كەلبەتى مەن ينفراقۇرىلىمى بار قالاعا قىزىعۋشىلىق كۇننەن-كۇنگە ارتىپ كەلەدى, وعان تۋريزم سالاسىن سيپاتتايتىن كوپتەگەن كورسەتكىشتەر دالەل. 2015 جىلى استانا قالاسىندا 160 قوناقۇي (جەكە كاسىپكەرلەر قىزمەتىن قوسا العاندا) جۇمىس ىستەپ تۇردى. مىسالى, 2000 جىلى قالادا 18 قوناقۇي عانا تىركەلگەن (جەكە كاسىپكەرلەر قىزمەتىن قوسا العاندا) بولاتىن. 2015 جىلى قالا قوناقۇيلەرى 722,8 مىڭ كەلىپ-كەتۋشىگە قىزمەت كورسەتتى.
كولىكتىك لوگيستيكا
قالا وڭتۇستىك جانە ورتالىق قازاقستاننىڭ, باتىس ءسىبىر مەن ورالدىڭ, پوۆولجيا مەن رەسەيدىڭ ورتالىعىمەن ەكونوميكالىق بايلانىستار ارقىلى نەگىزگى كولىكتىك جۇك اعىنى توعىساتىن گەوگرافيالىق ولكە بولىپ تابىلادى. بۇگىنگى استانا – رەسپۋبليكالىق اۆتوموبيل جانە تەمىرجولداردى, اۋە جەلىسى جولدارى توعىساتىن, باستى كولىكتىك كۇرەتامىرلاردى بايلانىستىراتىن ءىرى كولىك تورابى.
2015 جىلى اۆتوكولىك قۇرالدارىنىڭ جۇك اينالىمى 10404,0 ملن. تكم-ءدى قۇرادى, ال 1998 جىلى 24,2 ملن. تكم-ءدى قۇراعان. 1998 جىلى قالا كولىگىمەن (كولىكتىك ەمەس ۇيىمداردىڭ جانە جۇك اۆتوكولىگى بار جانە كوممەرتسيالىق تاسىمالمەن اينالىساتىن جەكە تۇلعالاردىڭ جۇك تاسىمالداۋ كولەمىن باعالاۋدى ەسەپكە العاندا) 0,7 ملن. توننا, ال 2015 جىلى 142,5 ملن. توننا جۇك تاسىمالداندى.
جەكە كاسىپكەرلەردىڭ تاسىمالىن قوسا العاندا قالانىڭ اۆتوموبيل كولىگىمەن 1998 جىلى 39,7 ملن. ادام, 2015 جىلى 2279,0 ملن. ادام تاسىمالدانعان, سونىمەن قاتار, جولاۋشى اينالىمى 1998 جىلى 499,2 ملن. جكم-ءدى, ال 2015 جىلى 18364,6 ملن. جكم-ءدى قۇرادى.
2015 جىلى قالانىڭ بايلانىس كاسىپورىندارىمەن كورسەتىلگەن قىزمەتتەر كولەمى 146389,7 ملن. تەڭگەنى, 1999 جىلى 132,4 ملن. تەڭگەنى قۇراعان. 2015 جىلى بايلانىس قىزمەتىن كورسەتۋدەن تۇسكەن تابىستار قۇرىلىمىندا جەدەل ارەكەتتى بايلانىس 65,3%-ىن, ينتەرنەت – 17%-ىن, قالاارالىق, حالىقارالىق بايلانىس تۇرلەرى – 1,3%-ىن, جەرگىلىكتى تەلەفون بايلانىسى – 2,1%-ىن, بايلانىستىڭ وزگە دە تۇرلەرى 14,3%-ىن الادى.
حالىقتىڭ جەرگىلىكتى جەلىدە تىركەلگەن تەلەفون جەلىسىنىڭ سانى 2016 جىلعى 1 قاڭتارعا 186,8 مىڭ بىرلىكتى (1999 جىلى – 65,8 مىڭ بىرلىك) قۇرادى. تسيفرلى تەلەفون ستانسالارىنا 259,1 مىڭ جەلى قوسىلعان. 1999 جىلى كاسىپورىنداردىڭ پوشتالىق جانە كۋرەرلىك قىزمەتتەن تۇسكەن تابىسى 1,0 ملن. تەڭگەنى, ال 2015 جىلى 5174,9 ملن. تەڭگەنى قۇرادى.
دەموگرافيالىق ءوسىم ءۇردىسى
ەلورداداعى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق ءوسىم استانا قالاسىنداعى حالىق سانىنىڭ ارتۋىنا اسەر ەتتى. وتكەن ون سەگىز جىل ىشىندە قالا حالقىنىڭ سانى 300,5 مىڭ ادامنان 2016 جىلى قالا كۇنى مەرەكەسى قارساڭىندا ميلليوندىق مەجەگە جەتتى, ەلوردا حالقىنىڭ 1 ش. مەترگە كەلەتىن تىعىزدىعى 1208,6 ادامدى قۇرادى. 18 جىل ىشىندە ەلوردا حالقىنىڭ قۇرىلىمىندا جىنىسى مەن جاسىنا قاراي ەلەۋلى وزگەرىستەر ورىن الدى. حالىقتىڭ جالپى سانىندا 0-15 جاستاعى (1998 جىلعى 23,8%-دان 2016 جىلدىڭ باسىندا 27,9%-عا دەيىن, تەك 2015 جىلى عانا ەلوردادا 26079 ءسابي دۇنيەگە كەلدى) بالالار ۇلەسىنىڭ ارتۋى, 60 جاستاعى جانە ودان اسقان (10,4%-دان 7,1%-عا دەيىن) جاس كونتينگەنتىنىڭ ازايعانى بايقالدى. استانادا وسىنداي جاس قۇرىلىمى نەگىزىنەن العاندا كوشى-قون ۇدەرىسى اسەرىنەن قالىپتاستى. ەڭبەككە قابىلەتتى جاستاعى حالىق سانىنىڭ ءوسۋى ەلورداعا جۇمىسقا ورنالاسۋ مەن ءبىلىم الۋ ماقساتىندا كەلگەندەر ەسەبىنەن قالىپتاستى. 2016 جىلدىڭ باسىندا ەڭبەككە قابىلەتتى جاسقا تولماعان حالىقتىڭ سانى 242909 ادامدى (27,9%), ەڭبەككە قابىلەتتى جاستاعىلار 567509 ادامدى (65,0%), ەڭبەككە قابىلەتتى جاستان اسقاندار سانى 62201 ادامدى (7,1%) قۇرادى. ەرلەر ۇلەسى 1,6 پايىزدىق پۋنكتكە ءوسىپ, (1998 جىلعى 46,6%-دان 2015 جىلى 48,2%-عا دەيىن) 2016 جىلدىڭ باسىندا 420719 ادامدى قۇرادى. ايەلدەر ۇلەسى 53,4%-دان 51,8%-عا دەيىن وزگەردى.
2015 جىلى ەلوردادا حالىقتىڭ تابيعي ءوسىمى 22225 ادامدى قۇرادى, بۇل 1998 جىلعا قاراعاندا 17,0 ەسە كوپ. استاناداعى حالىق سانىنىڭ ءوسۋى ءبىلىم بەرۋ مەن دەنساۋلىق ساقتاۋ مەكەمەلەرىنىڭ, ۇستازدار مەن مەديتسينا كادرلارى سانىنىڭ ارتۋىن قاجەت ەتەدى.
الەۋمەتتىك الەۋەت
قالادا مەكتەپكە دەيىنگى 188 ۇيىم جۇمىس ىستەيدى, بۇل 1998 جىلعى دەڭگەيدەن 3,9 ەسە كوپ, سونىمەن قاتار تاربيەلەنۋشىلەر سانى 34454 بالانى قۇراپ, 3,5 ەسەگە ءوستى. 18 جىل ىشىندە مەكتەپتەر سانى 48 بىرلىككە ارتىپ, 99 بىرلىكتى قۇرادى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىن ورىنداۋ ماقساتىندا بۇگىنگى كۇنى قالادا ەكى مەكتەپ – «تۇڭعىش پرەزيدەنتتىڭ فيزيكا-ماتەماتيكا باعىتىنداعى زياتكەرلىك مەكتەبى» مەن «تۇڭعىش پرەزيدەنتتىڭ حيميا-بيولوگيا باعىتىنداعى زياتكەرلىك مەكتەبى» جۇمىس ىستەيدى. مەكتەپتەر دارىندى بالالارعا ارناپ قۇرىلعان.
استانا قالاسىنىڭ بارلىق مەكتەپتەرىنىڭ ءوز ارسەنالىندا ينتەراكتيۆتى تاقتالار مەن مۋلتيمەديا كابينەتتەرى بار. جوو ستۋدەنتتەرىنىڭ جالپى سانى وڭ سەرپىنگە يە, بۇل جوعارى ءبىلىمنىڭ بەدەلى مەن ماڭىزدىلىق مارتەبەسىن ايعاقتايدى. 2015/2016 وقۋ جىلىنىڭ باسىندا قالادا 14 جوعارى وقۋ ورنى جۇمىس ىستەپ تۇر. 1998/1999 وقۋ جىلىمەن سالىستىرعاندا اعىمداعى جىلى ستۋدەنتتەر سانى 3,1 ەسەگە (51235 ادامعا) ارتتى.
سونىمەن بىرگە, استانا ەگەمەن ەلىمىزدىڭ باستى مادەني ورتالىعى بولىپ تابىلادى. قالادا 47 تاريحي جانە مادەني ەسكەرتكىش بار (35-ءى – قالا قۇرىلىسى جانە ساۋلەت, 12-ءسى - ارحەولوگيا ەسكەرتكىشى). قالادا 6 تەاتر, 30 كىتاپحانا ء(بىلىم بەرۋ مەكەمەلەرى جانىنداعى كىتاپحانالاردى ەسەپكە الماعاندا), 7 مۇراجاي, 1 تسيرك, 6 كينوتەاتر, بالالاردىڭ 3 مۋزىكا مەكتەبى, 2 ونەر مەكتەبى, 1 كوركەمسۋرەت مەكتەبى, 1 ونەر اكادەمياسى جۇمىس ىستەيدى.
ەلوردانىڭ تۇراقتى دامۋى, وتاندىق كاسىپكەرلەردىڭ ءىرى مەگاپوليس نارىعىنداعى قىزمەتكە جوعارى دەڭگەيدە نەگىزدەلۋى استانانىڭ قارقىندى دامۋىنا, ەلىمىزدىڭ ساياسي, ىسكەرلىك جانە مادەني ورتالىعى رەتىندە مارتەبەسىنىڭ نىعايۋىنا جاعداي جاسايدى. وسىعان بايلانىستى مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ءوزىنىڭ «قازاقستان جاڭا جاھاندىق ناقتى احۋالدا: ءوسىم, رەفورمالار, دامۋ» اتتى جولداۋىندا «ەكونوميكالىق ءوسىمنىڭ وڭىرلىك درايۆەرلەرىن قالىپتاستىرۋدىڭ ماڭىزدىلىعىن» اتاپ كورسەتتى. ءوزىنىڭ 18 جىل دامۋ ۇردىسىندە استانا ەكونوميكالىق دامۋدىڭ ناعىز وڭىرلىك درايۆەرىنە اينالدى.
جانار سەرىكباەۆا,
استانا قالاسى ستاتيستيكا دەپارتامەنتى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى
استانا تۇرعىندارى مەن قوناقتارى جانە بۇكىل قازاقستان حالقى ەلوردانىڭ 18 جىلدىق مەرەيلى مەرەكەسىن سالتاناتتى تۇردە اتاپ وتۋدە. وسىعان بايلانىستى وتكەن ون سەگىز جىل ىشىندەگى استانانىڭ دامۋ ءۇردىسىن ناقتى تسيفرلار تىلىمەن سارالاپ, ەلوردانىڭ ءوسۋ, وركەندەۋ دەڭگەيىمەن تانىسىپ كورەيىك.
1998 جىلى استانانىڭ جالپى وڭىرلىك ءونىمى (بۇدان ءارى – ءجوو) 60533,1 ملن. تەڭگەنى قۇراسا, 2015 جىلعى الدىن الا قورىتىندى بويىنشا ەلوردانىڭ ءجوو اعىمداعى باعالارمەن 4560578,9 ملن. تەڭگەنى قۇرادى. حالىقتىڭ جان باسىنا شاققانداعى ءجوو 1998 جىلعى 186,8 مىڭ تەڭگەدەن 2015 جىلى 5286,1 مىڭ تەڭگەگە دەيىن ءوستى. وتكەن ون سەگىز جىل ىشىندە ءجوو قۇرىلىمىندا ايتارلىقتاي وزگەرىستەر بولدى, ەگەر 1998 جىلى قۇرىلىس پەن ونەركاسىپتىڭ ۇلەسى تيىسىنشە 19,2% جانە 14,7% بولسا, وتكەن جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا ەكونوميكانىڭ وسى سەكتورىنىڭ ۇلەسى 10,1% جانە 3,7%-دى قۇرادى. ءجوو-دەگى ونەركاسىپ ۇلەسىنىڭ ايتارلىقتاي تومەندەگەنىنە قاراماستان, 2015 جىلى ونەركاسىپ ءوندىرىسىنىڭ ۇلەسى 20,2 ملرد. تەڭگەدەن 343,6 ملرد. تەڭگەگە دەيىن ءوستى.
قالا ونەركاسىبىندە نەگىزىنەن العاندا وڭدەۋ ونەركاسىبى كاسىپورىندارى باسىمدىققا يە, 1998 جىلى كاسىپورىندار ۇلەسى 46,5% بولسا, وتكەن جىلى 82,2%-دى قۇرادى. وڭدەۋ ونەركاسىبىنىڭ قۇرىلىمىندا دا وزگەرىستەر ورىن الدى, ماشينا جاساۋ ءوندىرىسىنىڭ ۇلەسى 6,8%-دان 22,1%-عا (استانادا ديزەلدى لوكوموتيۆ, جولاۋشىلار ۆاگونى, سۇيىقتىقتى ايدايتىن ورتالىقتان تەبەتىن سورعى, كومپرەسسورلار شىعارىلىپ, ماشينالار مەن جابدىقتاردى جوندەۋ مەن ورناتۋ سالاسىندا قىزمەتتەر كورسەتىلە باستادى), رەزەڭكە جانە پلاستماسسا بۇيىمدارىن ءوندىرۋ 2,1%-دان 4,9%-عا, قۇرىلىس ماتەريالدارىن ءوندىرۋ 17,1%-دان 23,7%-عا (نەگىزىنەن العاندا, بەتوننان, تاۋارلى بەتوننان, قۇرعاق قۇرىلىس قوسپالارىنان وندىرىلگەن قۇرىلىس بۇيىمدارى مەن قۇرىلىس قۇرىلعىلارى وندىرىلۋدە) اناعۇرلىم ءوستى. 18 جىل ىشىندە تاماق ونىمدەرىن ءوندىرۋ كولەمى قولدانىستاعى باعالارمەن 4,7 ملرد. تەڭگەدەن 22,0 ملرد. تەڭگەگە دەيىن ارتتى.
ەلوردا ەكونوميكاسىنداعى وڭ سەرپىن كاسىپكەرلىكتىڭ دامۋىنا دا قولايلى مۇمكىندىك بەردى, ەگەر 1999 جىلدىڭ سوڭىنا تىركەلگەن زاڭدى تۇلعالار سانى 5782 بىرلىكتى قۇراسا (شاعىن – 5325, ورتا – 375, ءىرى – 82), 2015 جىلدىڭ سوڭىندا 49144 ءبىرلىككە (شاعىن – 48344, ورتا – 515, ءىرى – 285) جەتتى.
ينۆەستيتسيا يگىلىگى
استانا سىرتقى, سونداي-اق ىشكى رەسۋرستار ارقىلى قامتاماسىز ەتىلەتىن ەكونوميكالىق دامۋدىڭ جوعارى سەرپىنىمەن ەرەكشەلەنەدى. 2015 جىلى استانانىڭ نەگىزگى كاپيتالىنا سالىنعان ينۆەستيتسيالار كولەمى الدىن الا دەرەكتەر بويىنشا 772,7 ملرد. تەڭگەگە جەتىپ, 1998 جىلعى مەجەدەن 6,8 ەسە اسىپ ءتۇستى. وسى كەزەڭ ىشىندە جەكەمەنشىك نىسانداعى كاسىپورىندار ەڭ جوعارى كولەمدى يگەرۋگە قول جەتكىزدى. ەگەر 1998 جىلى ونىڭ ۇلەسى 22,6%-دى قۇراسا, 2015 جىلى 65,7%-عا دەيىن ءوستى. سونىمەن قاتار, مەنشىكتىڭ مەملەكەتتىك نىسانىنداعى كاسىپورىندار مەن باسقا مەملەكەتتەردىڭ, ولاردىڭ زاڭدى تۇلعالارى مەن ازاماتتارىنىڭ مەنشىگىندەگى كاسىپورىنداردىڭ نەگىزگى كاپيتالعا سالىنعان ينۆەستيتسيالاردى يگەرۋ قارقىنىندا ايتارلىقتاي تومەندەۋ بايقالدى.
قارجىلاندىرۋ كوزدەرى بويىنشا قالانىڭ ينۆەستيتسيالارىنىڭ جالپى كولەمىندەگى بيۋدجەتتىك قاراجات ۇلەسى 1998 جىلعى 67,8%-دان 2015 جىلى 29,9%-عا دەيىن ازايسا, كاسىپورىندار مەن ۇيىمداردىڭ مەنشىكتى قاراجاتى 19,6%-دان 55,2%-عا دەيىن ءوستى. 2015 جىلى بيۋدجەتتىك قاراجات ەسەبىنەن قارجىلاندىرىلاتىن نەگىزگى كاپيتالعا سالىنعان ينۆەستيتسيالار كولەمى 231,0 ملرد. تەڭگەنى قۇرادى.
شەتەلدىك فيرمالارمەن بىرلەسكەن كاسىپورىنداردىڭ قىزمەتى قالا ەكونوميكاسىنا ينۆەستيتسيا تارتۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىقتىڭ ءبىر نىسانى بولىپ تابىلادى. استانانىڭ ءتاجىريبەسىندە قۇرىلىسقا قاراجات سالۋمەن قاتار تەحنولوگيالار, سونىڭ ءىشىندە گرانتتىق تەحنولوگيا (بالالار اۋرۋحانالارى, پەرزەنتحانالارعا ارنالعان مەديتسينالىق جابدىقتار, حالىققا جەدەل جاردەم جانە شۇعىل مەديتسينالىق كومەك كورسەتۋ قىزمەتىنە قولداۋ كورسەتۋدەگى مامانداندىرىلعان اۆتوكولىكتەر) بەرۋدىڭ ءارتۇرلى نىساندارى جۇزەگە اسىرىلدى. وتكەن جىلدار ىشىندە شەتەلدىك ينۆەستورلار يسلام مادەني ورتالىعى, «ازىرەت سۇلتان» مەشىتى, «حان شاتىر» ساۋدا-ويىن-ساۋىق ورتالىعى, «ابۋدابي پلازا» كوپ فۋنكتسيالى كەشەنى, «مەترو» ساۋدا ورتالىعى, ەلەكتروۆوز قۇراستىرۋ زاۋىتى, «Ramada Plaza» وتەلى جانە ت.ب. ماڭىزدى نىساندار قۇرىلىسىنا ايتارلىقتاي قاراجات سالدى.
قۇرىلىس جانە ساۋدا
18 جىل ىشىندە ەلوردادا جالپى الاڭى 15430,1 مىڭ ش. مەتردى قۇرايتىن تۇرعىن ءۇي پايدالانۋعا بەرىلدى, ال وسى كەزەڭ ىشىندەگى ءوسىم قارقىنى 12,6 ەسەگە دەرلىك ارتقان. ءاربىر جىل سايىن جالپى ءبىلىم بەرەتىن مەكتەپتەر ىسكە قوسىلىپ, 46 مىڭ وقۋشى ورنىنا ارنالعان ءبىلىم وشاقتارى پايدالانۋعا بەرىلدى. 18 جىل ىشىندە ءبىلىم بەرۋدىڭ بارلىق ساتىسىنداعى وقۋشىلار سانى 2,4 ەسەگە وسكەنىن ەسكەرسەك, بۇل ماڭىزدى كورسەتكىش بولىپ تابىلادى.
وتكەن جىلدارداعىداي, ەلوردا كاسىپورىندارى ءۇشىن اسا كوپ باستاپقى شىعىندى تالاپ ەتپەيتىن جانە سالىمدى جىلدام قايتارۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن ساۋدا بارىنشا ءداستۇرلى سالا رەتىندە قالۋدا. 1998 جىلمەن سالىستىرعاندا بولشەك ساۋدا كولەمى 20,9 ەسەگە ءوسىپ, 2015 جىلعى جەدەل دەرەكتەر بويىنشا 679845,8 ملن. تەڭگەنى قۇرادى, بۇل حالىقتىڭ ورتاشا جان باسىنا شاققاندا تاۋار اينالىمىنىڭ ايتارلىقتاي وسۋىنە اسەر ەتتى, ەگەر 1998 جىلى ول 40,4 مىڭ تەڭگەدەن كەلسە, 2015 جىلى بۇل كورسەتكىش 788,0 مىڭ تەڭگەنى قۇرادى.
بولشەك ساۋدا اينالىمى ساۋدانىڭ مەملەكەتتىك ەمەس سەكتورى ەسەبىنەن قالىپتاستىرىلدى. 2015 جىلى اتالعان سەكتور 100%-عا (679845,8 ملن. تەڭگە, 1998 جىلى 12,3 ملن. تەڭگە) جەتتى. 2015 جىلى جەكە كاسىپكەرلەر مەن جەكە تۇلعالاردىڭ بازارلاردا تاۋار ساتۋىنا تاۋار اينالىمىنىڭ جالپى كولەمىنىڭ 25,5%-ى كەلسە, 1998 جىلى 46,9%-دى قۇراعان بولاتىن. بازارلارداعى ساۋدا باعاسىنىڭ قولايلى بولۋىنا قاراماستان, تۇراقتى ساۋدا كاسىپورىندارىنان تاۋار ساتىپ الۋدا تۇتىنۋشىلار باسىمدىعىنىڭ بىرتىندەپ قايتا باعدارلانۋى بايقالادى, ويتكەنى اتالعان ساۋدا ورىندارىندا قىزمەت كورسەتۋدىڭ ءتيىستى مادەني دەڭگەيى ءۇشىن جاعداي جاسالعان جانە ساتىلاتىن تاۋارلار ساپاسىنا باقىلاۋ جاساۋ قامتاماسىز ەتىلگەن. رەسمي تىركەلگەن كاسىپورىنداردىڭ بولشەك ساۋدا تاۋار اينالىمىنىڭ كولەمى 2015 جىلى 506517,7 ملن. تەڭگەنى قۇرادى (بولشەك ساۋدا تاۋار اينالىمىنىڭ جالپى كولەمىنىڭ 74,5%-ى), بۇل 1998 جىلعى كولەمنەن 20,2 ەسەگە جوعارى.
2011 جىلدان باستاپ قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىگىنىڭ ستاتيستيكا كوميتەتى كەدەن وداعىنا مۇشە مەملەكەتتەردىڭ اراسىنداعى ءوزارا ساۋدا ستاتيستيكاسى بويىنشا دەرەكتەر جيناۋدى قولعا العان. 2015 جىلعى الدىن الا دەرەكتەر بويىنشا كەدەندىك وداق ەلدەرىمەن سىرتقى تاۋار اينالىمى 2422,0 ملن. اقش دوللارىن قۇرادى, بۇل 2011 جىلعى كولەمنەن 62,7%-عا جوعارى.
ءبىزدىڭ مەملەكەتىمىزدىڭ جاس استاناسى رەتىندە, زاماناۋي كەلبەتى مەن ينفراقۇرىلىمى بار قالاعا قىزىعۋشىلىق كۇننەن-كۇنگە ارتىپ كەلەدى, وعان تۋريزم سالاسىن سيپاتتايتىن كوپتەگەن كورسەتكىشتەر دالەل. 2015 جىلى استانا قالاسىندا 160 قوناقۇي (جەكە كاسىپكەرلەر قىزمەتىن قوسا العاندا) جۇمىس ىستەپ تۇردى. مىسالى, 2000 جىلى قالادا 18 قوناقۇي عانا تىركەلگەن (جەكە كاسىپكەرلەر قىزمەتىن قوسا العاندا) بولاتىن. 2015 جىلى قالا قوناقۇيلەرى 722,8 مىڭ كەلىپ-كەتۋشىگە قىزمەت كورسەتتى.
كولىكتىك لوگيستيكا
قالا وڭتۇستىك جانە ورتالىق قازاقستاننىڭ, باتىس ءسىبىر مەن ورالدىڭ, پوۆولجيا مەن رەسەيدىڭ ورتالىعىمەن ەكونوميكالىق بايلانىستار ارقىلى نەگىزگى كولىكتىك جۇك اعىنى توعىساتىن گەوگرافيالىق ولكە بولىپ تابىلادى. بۇگىنگى استانا – رەسپۋبليكالىق اۆتوموبيل جانە تەمىرجولداردى, اۋە جەلىسى جولدارى توعىساتىن, باستى كولىكتىك كۇرەتامىرلاردى بايلانىستىراتىن ءىرى كولىك تورابى.
2015 جىلى اۆتوكولىك قۇرالدارىنىڭ جۇك اينالىمى 10404,0 ملن. تكم-ءدى قۇرادى, ال 1998 جىلى 24,2 ملن. تكم-ءدى قۇراعان. 1998 جىلى قالا كولىگىمەن (كولىكتىك ەمەس ۇيىمداردىڭ جانە جۇك اۆتوكولىگى بار جانە كوممەرتسيالىق تاسىمالمەن اينالىساتىن جەكە تۇلعالاردىڭ جۇك تاسىمالداۋ كولەمىن باعالاۋدى ەسەپكە العاندا) 0,7 ملن. توننا, ال 2015 جىلى 142,5 ملن. توننا جۇك تاسىمالداندى.
جەكە كاسىپكەرلەردىڭ تاسىمالىن قوسا العاندا قالانىڭ اۆتوموبيل كولىگىمەن 1998 جىلى 39,7 ملن. ادام, 2015 جىلى 2279,0 ملن. ادام تاسىمالدانعان, سونىمەن قاتار, جولاۋشى اينالىمى 1998 جىلى 499,2 ملن. جكم-ءدى, ال 2015 جىلى 18364,6 ملن. جكم-ءدى قۇرادى.
2015 جىلى قالانىڭ بايلانىس كاسىپورىندارىمەن كورسەتىلگەن قىزمەتتەر كولەمى 146389,7 ملن. تەڭگەنى, 1999 جىلى 132,4 ملن. تەڭگەنى قۇراعان. 2015 جىلى بايلانىس قىزمەتىن كورسەتۋدەن تۇسكەن تابىستار قۇرىلىمىندا جەدەل ارەكەتتى بايلانىس 65,3%-ىن, ينتەرنەت – 17%-ىن, قالاارالىق, حالىقارالىق بايلانىس تۇرلەرى – 1,3%-ىن, جەرگىلىكتى تەلەفون بايلانىسى – 2,1%-ىن, بايلانىستىڭ وزگە دە تۇرلەرى 14,3%-ىن الادى.
حالىقتىڭ جەرگىلىكتى جەلىدە تىركەلگەن تەلەفون جەلىسىنىڭ سانى 2016 جىلعى 1 قاڭتارعا 186,8 مىڭ بىرلىكتى (1999 جىلى – 65,8 مىڭ بىرلىك) قۇرادى. تسيفرلى تەلەفون ستانسالارىنا 259,1 مىڭ جەلى قوسىلعان. 1999 جىلى كاسىپورىنداردىڭ پوشتالىق جانە كۋرەرلىك قىزمەتتەن تۇسكەن تابىسى 1,0 ملن. تەڭگەنى, ال 2015 جىلى 5174,9 ملن. تەڭگەنى قۇرادى.
دەموگرافيالىق ءوسىم ءۇردىسى
ەلورداداعى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق ءوسىم استانا قالاسىنداعى حالىق سانىنىڭ ارتۋىنا اسەر ەتتى. وتكەن ون سەگىز جىل ىشىندە قالا حالقىنىڭ سانى 300,5 مىڭ ادامنان 2016 جىلى قالا كۇنى مەرەكەسى قارساڭىندا ميلليوندىق مەجەگە جەتتى, ەلوردا حالقىنىڭ 1 ش. مەترگە كەلەتىن تىعىزدىعى 1208,6 ادامدى قۇرادى. 18 جىل ىشىندە ەلوردا حالقىنىڭ قۇرىلىمىندا جىنىسى مەن جاسىنا قاراي ەلەۋلى وزگەرىستەر ورىن الدى. حالىقتىڭ جالپى سانىندا 0-15 جاستاعى (1998 جىلعى 23,8%-دان 2016 جىلدىڭ باسىندا 27,9%-عا دەيىن, تەك 2015 جىلى عانا ەلوردادا 26079 ءسابي دۇنيەگە كەلدى) بالالار ۇلەسىنىڭ ارتۋى, 60 جاستاعى جانە ودان اسقان (10,4%-دان 7,1%-عا دەيىن) جاس كونتينگەنتىنىڭ ازايعانى بايقالدى. استانادا وسىنداي جاس قۇرىلىمى نەگىزىنەن العاندا كوشى-قون ۇدەرىسى اسەرىنەن قالىپتاستى. ەڭبەككە قابىلەتتى جاستاعى حالىق سانىنىڭ ءوسۋى ەلورداعا جۇمىسقا ورنالاسۋ مەن ءبىلىم الۋ ماقساتىندا كەلگەندەر ەسەبىنەن قالىپتاستى. 2016 جىلدىڭ باسىندا ەڭبەككە قابىلەتتى جاسقا تولماعان حالىقتىڭ سانى 242909 ادامدى (27,9%), ەڭبەككە قابىلەتتى جاستاعىلار 567509 ادامدى (65,0%), ەڭبەككە قابىلەتتى جاستان اسقاندار سانى 62201 ادامدى (7,1%) قۇرادى. ەرلەر ۇلەسى 1,6 پايىزدىق پۋنكتكە ءوسىپ, (1998 جىلعى 46,6%-دان 2015 جىلى 48,2%-عا دەيىن) 2016 جىلدىڭ باسىندا 420719 ادامدى قۇرادى. ايەلدەر ۇلەسى 53,4%-دان 51,8%-عا دەيىن وزگەردى.
2015 جىلى ەلوردادا حالىقتىڭ تابيعي ءوسىمى 22225 ادامدى قۇرادى, بۇل 1998 جىلعا قاراعاندا 17,0 ەسە كوپ. استاناداعى حالىق سانىنىڭ ءوسۋى ءبىلىم بەرۋ مەن دەنساۋلىق ساقتاۋ مەكەمەلەرىنىڭ, ۇستازدار مەن مەديتسينا كادرلارى سانىنىڭ ارتۋىن قاجەت ەتەدى.
الەۋمەتتىك الەۋەت
قالادا مەكتەپكە دەيىنگى 188 ۇيىم جۇمىس ىستەيدى, بۇل 1998 جىلعى دەڭگەيدەن 3,9 ەسە كوپ, سونىمەن قاتار تاربيەلەنۋشىلەر سانى 34454 بالانى قۇراپ, 3,5 ەسەگە ءوستى. 18 جىل ىشىندە مەكتەپتەر سانى 48 بىرلىككە ارتىپ, 99 بىرلىكتى قۇرادى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىن ورىنداۋ ماقساتىندا بۇگىنگى كۇنى قالادا ەكى مەكتەپ – «تۇڭعىش پرەزيدەنتتىڭ فيزيكا-ماتەماتيكا باعىتىنداعى زياتكەرلىك مەكتەبى» مەن «تۇڭعىش پرەزيدەنتتىڭ حيميا-بيولوگيا باعىتىنداعى زياتكەرلىك مەكتەبى» جۇمىس ىستەيدى. مەكتەپتەر دارىندى بالالارعا ارناپ قۇرىلعان.
استانا قالاسىنىڭ بارلىق مەكتەپتەرىنىڭ ءوز ارسەنالىندا ينتەراكتيۆتى تاقتالار مەن مۋلتيمەديا كابينەتتەرى بار. جوو ستۋدەنتتەرىنىڭ جالپى سانى وڭ سەرپىنگە يە, بۇل جوعارى ءبىلىمنىڭ بەدەلى مەن ماڭىزدىلىق مارتەبەسىن ايعاقتايدى. 2015/2016 وقۋ جىلىنىڭ باسىندا قالادا 14 جوعارى وقۋ ورنى جۇمىس ىستەپ تۇر. 1998/1999 وقۋ جىلىمەن سالىستىرعاندا اعىمداعى جىلى ستۋدەنتتەر سانى 3,1 ەسەگە (51235 ادامعا) ارتتى.
سونىمەن بىرگە, استانا ەگەمەن ەلىمىزدىڭ باستى مادەني ورتالىعى بولىپ تابىلادى. قالادا 47 تاريحي جانە مادەني ەسكەرتكىش بار (35-ءى – قالا قۇرىلىسى جانە ساۋلەت, 12-ءسى - ارحەولوگيا ەسكەرتكىشى). قالادا 6 تەاتر, 30 كىتاپحانا ء(بىلىم بەرۋ مەكەمەلەرى جانىنداعى كىتاپحانالاردى ەسەپكە الماعاندا), 7 مۇراجاي, 1 تسيرك, 6 كينوتەاتر, بالالاردىڭ 3 مۋزىكا مەكتەبى, 2 ونەر مەكتەبى, 1 كوركەمسۋرەت مەكتەبى, 1 ونەر اكادەمياسى جۇمىس ىستەيدى.
ەلوردانىڭ تۇراقتى دامۋى, وتاندىق كاسىپكەرلەردىڭ ءىرى مەگاپوليس نارىعىنداعى قىزمەتكە جوعارى دەڭگەيدە نەگىزدەلۋى استانانىڭ قارقىندى دامۋىنا, ەلىمىزدىڭ ساياسي, ىسكەرلىك جانە مادەني ورتالىعى رەتىندە مارتەبەسىنىڭ نىعايۋىنا جاعداي جاسايدى. وسىعان بايلانىستى مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ءوزىنىڭ «قازاقستان جاڭا جاھاندىق ناقتى احۋالدا: ءوسىم, رەفورمالار, دامۋ» اتتى جولداۋىندا «ەكونوميكالىق ءوسىمنىڭ وڭىرلىك درايۆەرلەرىن قالىپتاستىرۋدىڭ ماڭىزدىلىعىن» اتاپ كورسەتتى. ءوزىنىڭ 18 جىل دامۋ ۇردىسىندە استانا ەكونوميكالىق دامۋدىڭ ناعىز وڭىرلىك درايۆەرىنە اينالدى.
جانار سەرىكباەۆا,
استانا قالاسى ستاتيستيكا دەپارتامەنتى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى
سوڭعى جاڭالىقتار
1 مامىردا قازاقستاندا اۋا رايى كۇرت قۇبىلادى
اۋا رايى • كەشە
الماتىدا قازاقستانداعى العاشقى كرەماتوري اشىلدى
قوعام • كەشە
جەڭىس تۋىن تىككەن كۇن: راقىمجان قوشقارباەۆتىڭ ەرلىگىنە تاعزىم جاسالدى
وشپەس داڭق • كەشە
اۋماعى ميلليون گەكتاردان اساتىن «ارال ورمانى» رەزەرۆاتى قۇرىلادى
ەكولوگيا • كەشە
قازاقستان شىۇ دامۋ بانكى ارقىلى ينۆەستيتسيا مۇمكىندىگىن كەڭەيتەدى
ينۆەستيتسيا • كەشە
الماتى وبلىسىندا كارتون زاۋىتى اۋماعىندا ءورت شىقتى
وقيعا • كەشە
جىل سوڭىنا قاراي دوللار 540 تەڭگەگە قىمباتتايدى
قارجى • كەشە
