ەل تاريحىندا ەلەۋلى ءىز قالدىرعان ۇلى تۇلعالاردىڭ عۇمىربايانىنا دەگەن قىزىعۋشىلىقتىڭ كۇن وتكەن سايىن ارتا تۇسەتىنى زاڭدى قۇبىلىس. ال تورتكۇل دۇنيە تانىعان تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىزگە قاتىستى قانداي دا ءبىر دەرەكتىڭ قۇندىلىعىن ۋاقىتپەن ۇندەسە وتىرىپ سەزىنۋ جانە ونى كوزدىڭ قاراشىعىنداي ساقتاۋ – كەمەڭگەر تۇلعاعا دەگەن سىي-قۇرمەتتىڭ بيىك شىڭى بولسا كەرەك-ءتى.
شىنتۋايتىنا كەلگەندە, ەلباسى ومىرگە ءدال وسى قالپىندا كەلە قالعان جوق. ول دا بالا بولدى, ءتۇبىت مۇرتى تەبىندەگەن بوزبالا شاعىندا كۇن تۇبىنە جورتقان بابالارداي ارمان قۋىپ الىستارعا ساپار شەكتى. وقىسام, بىلسەم دەگەن قۇلشىنىستى قانات قىلىپ, الاتاۋدان ارقاعا جەتكەنىندە ات تۇمسىعىن العاش تىرەگەن شاڭىراقتىڭ ءبىرى قارمەتكومبينات بولسا, ەكىنشىسى قاراعاندى پوليتەحنيكالىق ينستيتۋتى ەدى عوي. ءيا, «وتكەن كۇندە بەلگى جوق», تاعدىر سول كەزدەرى تەحنيكالىق سالانىڭ تالاي تارلانىن تۇلەتكەن «پوليتەحتا» وقۋدى بولاشاق پرەزيدەنتتىڭ دە پەشەنەسىنە جازعان ەكەن.
كەڭەس زامانىندا اتاعى جەر جارعان ينستيتۋتتا وقۋدىڭ ءوزى ەكىنىڭ ءبىرىنىڭ ەنشىسىنە بۇيىرماعان باق ەدى. اتالعان وقۋ ورنىنا 2012 جىلى ارنايى سوققانىندا نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ قۇرمەتتى قوناقتار كىتابىنا «مەن وسى وقۋ ورنىندا – بۇكىل قازاقستان ءۇشىن ينجەنەر كادرلارىنىڭ ۇستاحاناسىندا وقىعانىمدى ماقتان ەتەمىن», دەپ جازىپ قالدىرعانى دا جوعارىداعى ءسوزىمىزدى قۋاتتاي تۇسەدى.
بۇگىنگى كۇندە قاراعاندى مەملەكەتتىك تەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتى بولىپ اتاۋى وزگەرگەن «پوليتەح» تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىزدىڭ ءوز قابىرعاسىندا وقىپ, ءبىلىم العانىن ورىندى ماقتان ەتەدى. جانە دە ۋنيۆەرسيتەتتىڭ ەلىمىزدىڭ باسقا وقۋ ورىندارىنا بۇيىرماعان مۇنداي باقتى بارىنشا قاستەرلەپ, ۇتىمدى پايدالانۋعا دەگەن ۇمتىلىسى ادامدى ەرىكسىز ءتانتى ەتەدى. قازىرگى تاڭدا ءبىلىم ورداسىنا باس سۇعا قالساڭىز, ەلباسىنىڭ بۇل جەردە ءبىلىم العانىن ەسكە سالاتىن دۇنيەلەر قارسى الدىڭىزدان مەنمۇندالاپ شىعادى. كوزىندە – وت, بويىن جاستىقتىڭ جالىنى مەن جىگەرى بيلەگەن وعىلاننىڭ وسىندا وقىعانىن ويلاعانىڭىزدا ءسۇيسىنىس پەن ماقتانىشتىڭ تولقىمالى كۇيىنە تۇسەتىنىڭىز راس. قايراتكەر تۇلعانىڭ ءىزى قالعان ءبىلىم ورداسىنداعى اۋديتوريالاردىڭ اۋراسىمەن تىنىستاۋدىڭ ءوزى ادامدى ادەمى اسەرگە بولەيتىنى تاعى بار.
ءيا, تاريحتان سۋىرتپاقتاپ سىر تارتاتىن بولساق, سول كەزدەگى جالىنداعان جاس نۇرسۇلتان نازارباەۆ 1962-65 جىلدارى وسى وقۋ ورنىنىڭ ستۋدەنتى بولدى. وندىرىستەن قول ۇزبەي ءجۇرىپ ءبىلىم العان بولاشاق پرەزيدەنت قاراعاندى پوليتەحنيكالىق ينستيتۋتىنىڭ مچم-62-2 توبىندا ءۇش جىل وقىپ, سودان كەيىن بارىپ تەمىرتاۋ قالاسىندا قاراعاندى مەتاللۋرگيالىق كومبيناتىنىڭ جانىنان جاڭادان اشىلعان «جوعارى تەحنيكالىق وقۋ ورنىنا» (زاۆود-ۆتۋز) اۋىسقانى بەلگىلى.
نەگىزىندە, مۇراجايدىڭ ومىرگە كەلۋىنە سەبەپكەر بولعان ەلباسىنىڭ سەرىكتەسى, مەملەكەت قايراتكەرى تولەۋتاي سۇلەيمەنوۆ ەدى. 2014 جىلدىڭ 13 ماۋسىمى كۇنى قارمتۋ-دا وتكەن «جاڭا قازاقستاندىق ءپاتريوتيزمدى تاربيەلەۋدىڭ كوكەيكەستى ماسەلەلەرى» اتتى عىلىمي-پراكتيكالىق كونفەرەنتسيا اياسىندا وسى جوعارى وقۋ ورنىنىڭ قۇرمەتتى پروفەسسورى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ ءومىرى مەن ەڭبەك جولىنا ارنالعان بۇل مۇراجاي سالتاناتتى تۇردە اشىلعان بولاتىن. مۇراجايعا دەپ كەزىندە بولاشاق پرەزيدەنت ەلەكتروتەحنيكانىڭ نەگىزدەرى تۋرالى لەكتسيا تىڭداعان, اۋماعى 41 شارشى مەتر بولاتىن №114 ءدارىسحانا تاڭداپ الىنعان-دى...
قارمتۋ-ءدىڭ ماقتانىشىنا اينالعان بۇل مۇراجايدىڭ تورىندە ەلباسى ءومىرىنىڭ ستۋدەنتتىك كەزەڭىنە قاتىستى قۇجاتتاردىڭ مول قورى ساقتالعان. مىسالى, نەگىزگى قابىرعا-تاقتادان نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ەڭبەك كىتاپشاسىنىڭ كوشىرمەسىن كورۋگە بولادى. وندا بولاشاق پرەزيدەنتتىڭ ەڭبەك جولىن بانكتىڭ قاراپايىم كۇزەتشىسى بولىپ باستاعانى تۋرالى مالىمەت, ودان كەيىن دنەپرودزەرجينسك تەحنيكالىق ۋچيليششەسىن ۇزدىك ءبىتىرىپ, قاراعاندى تاۋ-كەن ينستيتۋتىنا (قارمتۋ-ءدىڭ العاشقى اتاۋى –
ق.ءا.) جولدامامەن وقۋعا جىبەرىلگەنى تۋرالى دەرەكتەمە جازىلعان. اسىرەسە, تالاپتى جاس نۇرسۇلتاننىڭ پوليتەحنيكالىق ينستيتۋتتىڭ سول كەزدەگى رەكتورى ابىلقاس ساعىنوۆتىڭ اتىنا ءوز قولىمەن جازعان ءوتىنىشى ەرىكسىز نازار اۋدارتادى. «1958 جىلدان دومنا پەشىنىڭ گورنوۆويى بولىپ جۇمىس ىستەگەلى مەن بۇل ماماندىقتى جاقسى تانىپ-ءبىلدىم. ەندى تەرەڭ تەحنيكالىق ءبىلىم السام دەپ ەدىم», – دەپ جازعان ەكەن تالاپتىڭ تۇلپارىن مىنگەن بولاشاق پرەزيدەنت.
سونىمەن قاتار, مۇراجايدا وقۋعا ءتۇسۋشىنىڭ جەكە كارتوچكاسى, ءوز قولىمەن جازعان ءومىربايانى, ستۋدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتى ءبىرىنشى كۋرسقا قابىلداۋ تۋرالى بۇيرىقتىڭ كوشىرمەسى, سىناق كىتاپشاسى, زاۋىت-ۆتۋز-دىڭ 5-كۋرسىنا اۋىستىرۋ تۋرالى جازعان ءوتىنىشى ساقتالعان. سونداي-اق, مەملەكەت باسشىسىنىڭ ستۋدەنت كەزىندەگى جانە دومنا پەشىنىڭ جانىنداعى فوتوسۋرەتتەرى دە كەلۋشىلەردىڭ كوزايىمىنا اينالعان. پرەزيدەنتپەن بىرگە وقىعان ا. سمولكيننىڭ ەستەلىگى دە مۇراجاي بۇرىشىنان ءوزىنىڭ لايىقتى ورنىن تاۋىپتى.
جالپى, ەلباسىنا ارنالعان ۋنيۆەرسيتەت مۇراجايى بىرنەشە ەكسپوزيتسيالىق بولىمنەن تۇرادى. مىسالى, «اتامەكەن» ەكسپوزيتسياسىندا كەلۋشىلەر تۇڭعىش پرەزيدەنتتىڭ جاس كەزىمەن تانىسا الادى. بۇل جەردەگى جادىگەرلەر – فوتوسۋرەتتەر مەن مۇراعاتتىق قۇجاتتار نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ كىشى وتانى, وتباسى, بالالىق شاعى, مەكتەپتەگى كەزى تۋرالى سىر شەرتەدى.
«ەڭبەك جولىنىڭ باستالۋى» دەگەن ءبولىم مەملەكەت باسشىسىنىڭ ەڭبەك مايدانى مەن ساياسي مانساپتاعى العاشقى قادامدارىن جان-جاقتى قامتيدى. بولاشاق پرەزيدەنتتىڭ تەمىرتاۋ قالاسىنداعى مەتاللۋرگيالىق زاۋىتتا ەڭبەك ەتكەن كەزەڭى مەن دنەپرودزەرجينسكىدەگى تەحنيكالىق ۋچيليششەدە وقىعان جىلدارى تۋرالى مول ماعلۇمات ۇقىپتىلىقپەن جيناستىرىلعان. ال «قارپتي-دەگى وقىعان جىلدار» ەكسپوزيتسياسى تۇتاستاي بولاشاق پرەزيدەنتتىڭ ستۋدەنتتىك كەزەڭىنە ارنالىپتى.
بۇدان بولەك, مۇراجايدا فوتوسۋرەتتەر مەن مۇراعاتتىق قۇجاتتاردى ەلەكتروندىق تۇردە كورۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن سەنسورلىق ەكرانمەن جابدىقتالعان ەكى مۋلتيمەديالىق ۇستەل بار. سونىمەن قاتار, قۇرامىنا نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ قالامىنان تۋعان جانە قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى تۋرالى جازىلعان تۋىندىلار ەنگەن كىتاپ گالەرەياسى دا كوز تارتىپ, كەلۋشىلەردىڭ نازارىن وزىنە اۋدارادى.
ۋنيۆەرسيتەت مۇراجايىنىڭ مەڭگەرۋشىسى دامەش جاساروۆانىڭ ايتۋىنشا, مۇندا نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ستۋدەنتتىك ومىرىنەن سىر شەرتەتىن 180-نەن استام مۇراعاتتىق قۇجاتتار مەن فوتوسۋرەتتەر بار ەكەن. بىلە-بىلگەن ادامعا بۇل تاريحي قۇندىلىعى زور باي قازىنا.
ۋنيۆەرسيتەت ءۇشىن ەلباسىنا قاتىستى دۇنيەنىڭ ءبارى قاستەرلى. ءبىلىم ورداسىنداعى تۇڭعىش پرەزيدەنت اتىنداعى «نانومەتاللۋرگيالىق پروتسەستەر» زەرتحاناسى دا وسى سوزىمىزگە دالەل. مۇنداعى ماقتان ەتەر جادىگەردىڭ ءبىرى – ستۋدەنت نازارباەۆ 1964 جىلى مەتالدار مەن قورىتپالاردىڭ ميكروقۇرىلىمىن زەرتتەگەن ميكروسكوپ. بىلەتىندەردىڭ ايتۋىنشا, ول ءالى كۇنگە دەيىن جۇمىس ىستەۋگە جارامدى ەكەن.
بۇل كۇندە ەلباسى تەحنيكالىق ءبىلىمنىڭ نارىنە سۋسىنداعان وقۋ ورنىنىڭ كەلبەتى تانىماستاي وزگەرگەن. ەڭ الدىمەن, ءبىلىم ورداسى ەلىمىزدە عانا ەمەس, الىس-جاقىن شەتەلدەردە كوزگە ءتۇسىپ, اۋىزعا ىلىنە باستادى. مىسالى, ەۋروپانىڭ عىلىمي-ونەركاسىپتىك پالاتاسى «جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ ەۋروپالىق ستاندارت رەيتينگىسىن» جاريالاعاندا, ونىڭ تىزىمىنە ەنگەن قازاقستاندىق 23 جوعارى وقۋ ورنىنىڭ ىشىنەن بەس ءبىلىم ورداسى جوعارى باعاعا يە بولعان ەدى. ال ۇزدىك دەپ تانىلعان سول بەستىكتىڭ قۇرامىنداعى قاراعاندى مەملەكەتتىك تەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتى جۇلدەلى ءۇشىنشى ورىنعا تاباندى نىق تىرەدى. بۇل, ءارينە, بۇگىنگى ءبىلىم سالاسىنىڭ مەنەدجمەنتىن مىقتى مەڭگەرگەن وردالى وقۋ ورنىنا بەرىلگەن لايىقتى باعا!
سونىمەن قاتار, ەلىمىزدە دۋالدى وقىتۋ جۇيەسىن العاشقى بولىپ قولعا العان قارمتۋ يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدارلاماسى بويىنشا كادر دايارلايتىن قازاقستاندىق ەڭ ۇزدىك 10 جوعارى وقۋ ورنىنىڭ قاتارىنا ەنگەن. ەرەكشە اتاپ وتەرلىگى, ۋنيۆەرسيتەت باسشىلىعى ەلباسىنىڭ تىكەلەي تاپسىرماسىمەن دۇنيەگە كەلەتىن ماڭىزدى باعدارلامالار مەن سەرپىندى جوبالارعا دەرەۋ ءۇن قوسىپ وتىرادى. سونىڭ ءبىر مىسالى رەتىندە قازىردىڭ وزىندە قارمتۋ-دە «سەرپىن-2050» باعدارلاماسى بويىنشا ەلىمىزدىڭ وڭتۇستىك جانە باتىس وڭىرلەرىنەن كەلگەن 321 ستۋدەنتتىڭ ءبىلىم الىپ جاتقانىن ايتۋعا بولادى.
2008 جىلدان بەرى قارمتۋ-ءدىڭ رەكتورى بولىپ كەلە جاتقان ارستان ماۋلەن ۇلى عازاليەۆ سىندى بىلىكتى باسشىنىڭ باستاماسىمەن ءبىلىم ورداسى نەگىزىندە قازاقستاندا تۇڭعىش رەت كورپوراتيۆتى ۋنيۆەرسيتەت قۇرىلىپ, ونىڭ قۇرامىنا ورتالىق قازاقستاننىڭ اسا ءىرى ونەركاسىپ ورىندارى كىرگەن. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى اتىنداعى وقىتۋدىڭ ەلەكتروندى تەحنولوگيالار ورتالىعى, زاماناۋي كومپيۋتەرلەرمەن جابدىقتالعان 100 ورىندى ەلەكتروندى وقۋ زالى, تولىقتاي جەتىلدىرىلگەن مۇراجاي, ش. قۇدايبەردى ۇلى اتىنداعى «تىلدەردىڭ ۇشتۇعىرلىعى» ورتالىعى, «100 ناقتى قادام» ۇلت جوسپارى نەگىزىندە, وسى وقۋ ورنىن وتىز جىلدان استام ۋاقىت باسقارعان, سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى, اكادەميك ابىلقاس ساعىنوۆ اتىنداعى «قارمتۋ يننوۆاتسيالارى» كورمەسى سياقتى جاڭا قۇرىلىمدىق بولىمشەلەردىڭ اشىلىپ, جەمىستى جۇمىس ىستەپ جاتقاندىعى دا ۋنيۆەرسيتەتتىڭ زامان تالابىنا ساي ءوسۋ-وركەندەۋ ۇستىندە ەكەنىن اڭعارتسا كەرەك.
ۋنيۆەرسيتەتتىڭ تاعى ءبىر جاعىمدى جاڭالىعى – ءبىلىم ورداسىنىڭ ينفراقۇرىلىمىن دامىتۋ بارىسىندا پرەزيدەنتتىك «ستۋدەنتتەردىڭ تۇرعىن ءۇيى» باعدارلاماسى بويىنشا «ارمانداستار ورداسى» دەپ اتالاتىن قازاقستانداعى ەڭ ءىرى ستۋدەنتتەر ءۇيى جاڭا وقۋ جىلىندا پايدالانۋعا بەرىلدى. قازىر مۇندا 800-دەن استام ستۋدەنت تۇرىپ جاتىر.
تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىز نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ ينجەنەرلىك تانىمىن قالىپتاستىرعان بۇرىنعى پوليتەح, بۇگىنگى تەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەت كەمەل بىلىممەن قارۋلانىپ, وركەنيەت كوشىنە ىلەسكەن ىرگەلى وقۋ ورنى. بۇگىنگى كۇندە ونىڭ قابىرعاسىندا ون مىڭعا تارتا ستۋدەنت ءبىلىم الادى. البەتتە, ولاردىڭ شەتىنەن پرەزيدەنت بولماسى انىق. دەگەنمەن, «ماڭگىلىك ەل» يدەياسىن مۇرات تۇتقان مەملەكەتىمىزدىڭ كاسىبي مامانى, كوشەلى ازاماتى بولۋ – تۇڭعىش پرەزيدەنت تۇلەپ ۇشقان ۇيانىڭ ءتالىمىن كورىپ, ءبىلىمىن العان العاداي جاستارىمىزدىڭ الدىنداعى اسقارالى مىندەت ەكەندىگى ءسوزسىز.
قايرات ءابىلدينوۆ,
«ەگەمەن قازاقستان»
قاراعاندى
