سۋبسيديا تۇپكى ناتيجەگە تولەنگەنى ءتيىمدى

تاجىريبەلى مال مامانى, كەزىندە ماڭعىستاۋ وبلىستىق اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارماسىنىڭ باسشىسى بولعان, اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىمدارىنىڭ كانديداتى كۇزەمباي ەرعاليەۆپەن وتكىزگەن ءبىزدىڭ بۇل سۇحباتىمىز مال شارۋاشىلىعىنىڭ دامۋىن مەملەكەتتىك قارجىلاي قولداۋ باعدارلامالارىنىڭ قازىرگى جايى جانە ونى جەتىلدىرۋ جولدارى تۋرالى ءوربىدى. – كۇزەمباي ەرعالي ۇلى, اۋىل شا­رۋا­شىلىعى مينيسترلىگى اگرو­ونەر­كاسىپ كەشەنىندەگى سۋبسيديالاۋ جۇيەسىن رەفورمالاۋدى, ونىڭ ىشىندە 2017 جىلدان باستاپ «گەكتارلىق» سۋبسيديا­نى جانە مال شارۋاشىلىعىنداعى «ونىم­گە» بەرىلەتىن سۋبسيديانى قايتا قاراپ, ءوندىرىس تيىمدىلىگىن ارتتىرۋعا باعىتتالعان جاڭا سۋبسيديا تۇرلەرىن ەنگىزۋدى جوسپارلاپ وتىر ەكەن. بۇل نە سەبەپتەن دەپ ويلايسىز؟ كۇتكەن ناتيجەگە قول جەتكىزە المادىق پا, جوق الدە جاڭا مينيستر جاڭا ساياسات ەنگىزۋدى كوزدەگەنى مە؟ – مەن مۇنىڭ ەكەۋى دە بار دەپ ويلايمىن. بىرىنشىدەن, جاڭا مينيستر اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنىڭ كاسىبي مامانى, ەكىنشىدەن, مينيسترلىك جۇمىسى مەن ونىڭ ساياساتىن جۇرگىزۋ ول ءۇشىن جاڭالىق ەمەس, ۇشىنشىدەن, ول ىسىلعان, ساياسي دا, ءوندىرىستىڭ قاي سالاسى تۇرعىسىنان دا وتە تاجىريبەلى باسشى. باسقاسىن ايتپاعاندا, اسقار يسابەك ۇلى ەلىمىزدەگى حالقى كوپ, ەكونوميكاسى كوپسالالى, اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسى دامىعان جانە كۇردەلى وڭتۇستىك قازاقستاندى ۇزاق ۋاقىت باسقاردى. جاڭا ءوزىڭىز ايتىپ وتىرعان, اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىن دامىتۋعا باعىتتالعان مەملەكەتتىك باعدارلامالاردىڭ ول وڭىردە قالاي جۇمىس جاساپ, قانداي ناتيجە بەرىپ وتىرعانىن «كوزىمەن كورىپ, قولىمەن ۇستاپ» كەلدى. سوندىقتان, مەن بۇعان ەش تاڭدانبايمىن جانە سۋبسيديالاۋ جۇيەسىنە ەنگىزىلەتىن جاڭالىقتار اۋىل شارۋاشىلىعى تاۋارىن وندىرۋشىلەرگە شىن مانىندەگى قولجەتىمدى, كۇتكەن ناتيجەنى بەرەتىن, يگىلىگىن حالىق سەزىنەتىن قولداۋ بولادى دەگەن سەنىمدەمىن. سۇراعىڭىزعا وراي ايتارىم, سۋبسيديالار كۇتكەن ناتيجەمىزدى بەرگەن جوق دەپ بىرجاقتى قورىتىندى جاسامايمىن, بىراق, بەرگەنىمىزگە ال­عانىمىز ساي دەپ ايتا المايمىن. ال, «گەكتارعا» جانە «ونىمگە» بەرىلەتىن سۋبسيديالاردى قايتا قاراۋى مۇمكىن دەگەنگە ايتارىم – مەن نەگىزىنەن كاسىبي مال مامانىمىن. سوندىقتان, ماعان مال شارۋاشىلىعىنىڭ ماسەلەلەرى جۇ­رەگىمە جاقىنىراق تۇرادى, كوبىرەك تولعاندىرادى. بىراق, اگروونەركاسىپ سالاسىندا ۇزاق ۋاقىت باسشىلىقتا بولعاننان كەيىن, ەگىنشىلىك ماسەلەلەرىنە دە تەرەڭىرەك ءۇڭىلىپ, شەشىمىن تابۋىنا جۇمىستانۋىما تۋرا كەلدى. مەنىڭ پىكىرىم ارىپتەستەرىمە ۇناماۋى دا مۇمكىن, بىراق مەن «گەكتارلىق» سۋبسيديا تولەۋدى جاقتامايمىن. ءبىز كوكتەمگى ەگىس ناۋقانىن ۇيىمداستىرۋعا جوسپارلانعان تۇقىم سەبۋ اۋدانىنا قاراي قارجىلاي كومەك كورسەتەمىز. ول اقشالاي ما, زاتتاي ما, ايتەۋىر بيۋدجەت قارجىسىنان كومەكتەسەمىز. جوسپارلى اۋدان سەبىلەدى, قارجى يگەرىلەدى. كوميسسيا جۇمىس كولەمىن راستاپ, قابىلدايدى. سوسىن ءتۇرلى سەبەپ-سىلتاۋلار تابىلىپ, الگى سەبىلگەن اۋدان بەلگىلى ءبىر مولشەرگە ازايا­دى. بىراق, كەتكەن اقشانى سۇراپ جات­قان ەشكىم جوق, كوميسسيا اكتىسى بولسا بولدى. حوش دەلىك. ەگىن جينالدى, مىناداي ءونىم الدىق دەلىك, سول ءونىمىڭدى قايدا ساتتىڭ, قانشا اقشا ساۋدىڭ دەپ جاتقان دا ەشكىم جوق سياقتى. سونىمەن ءىس ءبىتتى, قۋ كەتتى. – ءسىز سالانىڭ مامانى رەتىندە قان­داي ناقتى ۇسىنىستار ايتار ەدىڭىز؟ – مەن «گەكتارلىق» سۋبسيديا دەگەندى الدەقاشان توقتاتار ەدىم. سوسىن, قۋاڭ­شىلىق بولا ما, شەگىرتكە بولا ما, جازدىڭ كۇنى قار مەن بۇرشاق جاۋا ما, كەلگەن زيانعا وتەماقى العىڭ كەلسە, جۇمىسىڭدى «ساقتاندىر» دەر ەدىم جانە جىل باسىندا وسى جىل ءۇشىن جوسپارلاعان ەگىستىك اۋدانىنا تەحنولوگيالىق كار­تاڭدى جاسا, قانشا ءونىم الاتىنىڭدى كورسەت دەر ەدىم. مەن سۋبسيديانى تەك تۇپكى ناتيجەگە تولەۋ قاجەت دەپ ەسەپ­تەيمىن. سوندىقتان, جوسپارلى ءونىم جينالاتىنىنا سەنىم بولسا, سول ونىمگە نورماتيۆ بويىنشا ەسەپتەلەتىن سۋبسيديا كولەمىن ايقىنداپ, قاجەت بولسا كوكتەمگى جۇمىستارىن جۇرگىزۋگە «اۆانس» بەرىپ, جىل اياعىندا ناقتى العان ونىمىنە تيەسىلى بولعان سۋبسيديانىڭ ايىرماسىن عانا تولەر ەدىم. – وبلىسىمىزدىڭ اۋىل شا­­رۋا­­­شىلىعىنىڭ نەگىزى مال شا­رۋاشىلىعى ەكەنى بارىمىزگە بەلگىلى. وسى مال شا­رۋاشىلىعىنىڭ, ءونىم ءون­دىرىسىنىڭ دامۋىنا قانداي باع­دارلامالار ار­قىلى قارجىلاي قولداۋ كورسەتىلەدى؟ سىزدىڭشە, وسى باعىتتاعى ءتيىمدى جانە ولقى تۇستار قايسى؟ – ەلىمىزدىڭ مال شارۋاشىلىعىنىڭ دامۋىن مەملەكەتتىك قولداۋ – سۋبسيديالاۋ جۇيەسى نەگىزىنەن تىكەلەي ءۇش باعىت بويىنشا ىسكە اسىرىلىپ وتىر. ولار – اسىل تۇقىمدى مال شارۋاشىلىعىن دامىتۋ, مال شارۋاشىلىعىنىڭ ونىمدىلىگىن جانە ءونىم ساپاسىن ارتتىرۋ, سونداي-اق, ينۆەستيتسيالىق سالىمدار كەزىندە اگروونەركاسىپتىك كەشەن سۋبەكتىسى شەككەن شىعىستاردىڭ ءبىر بولىگىن وتەۋ. سۋبسيديالاۋ اۋىل شارۋاشىلىعى مي­نيسترلىگى بەكىتكەن قاعيدامەن قو­يىلعان مولشەرلەرگە سايكەس كەلىپ, تالاپتاردى قاناعاتتاندىرعان جاعدايدا عانا بەرىلەدى. جەكەلەپ توقتالساق, مىسالى اسىل تۇقىمدى مال شارۋاشىلىعىنىڭ دامۋىن مەملەكەتتىك قولداۋ ماسەلەسىن تالداۋ ءۇشىن, ءبىرىنشى كەزەكتە اسىل تۇقىمدىق مارتەبە بەرۋ ماسەلەسىنە توقتالعان دۇرىس بولادى. سەبەبى, شارۋاشىلىق سۋبەكتىسى مەملەكەتتىك قولداۋ الۋ ءۇشىن ءبىرىنشى كەزەكتە اسىل تۇقىمدىق مارتەبە الۋى كەرەك, ناقتىراق ايتساق, قازىرگىشە «اسىل تۇقىمدى ءونىمى» بولۋى شارت. اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنىڭ 2015 جىلدىڭ 11 جەلتوقسانىنداعى №3-3/1084 «اسىل تۇقىمدىق ءونىم (ماتەريال) مارتەبەسىن بەرۋ (توقتاتا تۇرۋ, كۇشىن جويۋ) قاعيدالارىن بەكىتۋ تۋرالى» بۇيرىعىمەن بەكىتىلگەن قاعيدا بويىنشا (بۇرىنعى قاعيدادا دا) اسىل تۇقىمدىق ءونىم مارتەبەسىن بەرۋ – اسىل تۇقىمدى ءونىم مارتەبەسىن الۋ مەيلىنشە وڭايلاتىلعان. ارينە, بۇل شارۋاشىلىق سۋبەكتىلەرى ءۇشىن وتە قولايلى جانە ءتيىمدى. بىراق, وسى تيىمدىلىك وڭ ناتيجە بەردى مە؟ قاعيدا تالابىنان تۇيگەنىم, «قاعاز» دۇرىس بولسا, بار دا تىركەلە بەر. ال ءونىم ساپاسى شە؟ ونى باعالاۋ شە؟ وسىنىڭ سالدارىنان, ۋاقىت كورسەتكەندەي, سوڭعى 2-3 جىلدا اسىل تۇقىمدىق مارتەبە الۋشىلار مەن اسىل تۇقىمدى ءونىم ۇلەسى كۇرت ارتتى. مۇنى وسى سالاعا سالعان قىرۋار قارجىنىڭ ناتيجەسى دەسەك, قاتەلەسكەنىمىز دەپ سانايمىن. ەگەر, وسى قارجىنىڭ ناتيجەسى دەپ باعامدايتىن بولساق, وندا وسى اسىل تۇقىمدىق مارتەبە العاندار مەن ۇلەسى كۇرت ارتقان اسىل تۇ­قىمدى ونىمدەر بىزگە قانداي وڭ ناتيجە بەردى, سونى دالەلدەيتىن قولىمىزدا ناقتى مالىمەت بار ما؟ جوق. ولاي بولسا, بۇل نەگىزىنەن, اسىل تۇقىمدىق مارتەبە الۋدى وڭايلاتۋ, سۋبسيديا قارجىسىنىڭ قولجەتىمدىلىگى مەن مارتەبە العانداردىڭ سۋبسيديا الۋعا دەگەن قۇشتارلىعىنىڭ ارتۋىنان دەپ باعالاساق ناقتىراق بولادى. جاسىراتىنى جوق, بۇگىنگى كۇن­گى «سانى بار دا, ساپاسى جوق» «اسىل تۇ­قىمدىلار» ساپالى ءونىم ءوسىرۋ, ساپالى ءونىم ءوندىرىسىن ارتتىرۋ, ونى وزگەلەرگە تاراتۋ ارقىلى مەملەكەتتىك قارجىلاي قولداۋدىڭ ناتيجەسىمەن اگروونەركاسىپ كەشەنىنىڭ ەكونوميكاسىن كوتەرۋ ءۇشىن ەمەس, نەگىزىنەن, سۋبسيديا قارجىسىن الۋ ماقساتىن عانا كوزدەپ وتىرعانى اششى دا بولسا شىندىق. جانە, ءبىز بۇعان تولىق مۇمكىندىك جاساپ وتىرمىز. سونىمەن قاتار, كۇنى بۇگىنگە اسىل تۇقىمدىق ءونىم وندىرىسىنە, ەل ەكونوميكاسىنا قوساتىن تۇك ۇلەسى جوق, بىراق ميل­ليونداعان بيۋدجەت قارجىسىنان مەملەكەتتىك قارجىلاي قولداۋ الىپ وتىرعان اسىل تۇقىمدى ونىمدەر دە بار. قازىر ءونىم ءوندىرىسىن, ونىڭ ساپاسىن ىسىرىپ قويىپ, تەك العان سۋبسيديا قارجىسىمەن كۇنكورىس جاساپ وتىرعاندار دا تابىلىپ قالادى. وعان مىسالدى قاجەتىنشە كەلتىرە بەرۋگە بولادى. بىراق, تۇسىنىكتى بولۋ ءۇشىن, مىسالعا مال شارۋاشىلىعىنداعى اسىل تۇقىمدى قاراكول قوي شارۋاشىلىقتارىن الايىق. مەن وسى سالانىڭ كاسىبي مامانىمىن, سوندىقتان وزگە سالاعا تيىسپەي وتىرمىن. كەمشىلىگىن ايتسام, تاياقتىڭ ءبىر ۇشى وزىمە دە تيەدى. مۇمكىن, وسى سۇحباتتى وقىپ, ارىپتەستەرىم ماعان رەنجىر, بىراق مىسالعا الماسقا امالىم جوق. جاسىراتىنى جوق, قازىر وسى قارا­كول شارۋاشىلىقتارىنىڭ بىردە-ءبىرى تەحنولوگيالىق تالاپتاردى بىلاي قوي­عاندا, نەگىزگى ءونىمى – قاراكول ەلتىرىسى وندىرىسىمەن اينالىسپايدى, قاراپايىم تاۋارلىق شارۋاشىلىقتار سياقتى, تەك قانا قوي ەتىن وندىرۋمەن شۇعىلدانادى جانە ولاردىڭ ەكونوميكاسىنىڭ تىرەگى دە وسى ءونىم دەسەم ارتىق ايتقاندىق ەمەس. زەردەلەپ كورسەڭىزدەر, ولاردان اسىل تۇقىمدى مال ساتىپ الۋشىلار دا جوقتىڭ قاسى. سەبەبى, قاراكولدىڭ ەت ونىمدىلىگى وزگەلەردەن وتە تومەن. سون­دا, ەلىمىزدەگى ميلليونداپ سۋبسيديا قار­جىسىن الىپ وتىرعان اسىل تۇقىمدى قاراكول شارۋاشىلىقتارى كىمگە كەرەك؟ ارينە, قاراكول قويىنىڭ ۇزاق جىلدارعى سەلەكتسيالىق-اسىلداندىرۋ جۇمىستارىنىڭ ناتيجەسىمەن قول جەت­كىزگەن الۋان ءتۇرلى قۇندى تۇستەرى مەن رەڭدەرىنىڭ, بۇيرالارىنىڭ اسىلتەكتىلىك قورىن ساقتاپ قالىپ, قاجەت بولعان كەزدە دامۋىن قايتادان جاڭعىرتۋىمىز كەرەك. بۇل ءسوز جوق شەشىمىن تابۋى ءتيىس. مەنىڭ ويىمشا, ءار وڭىردە شاشىراپ جاتقان, كەڭ اۋقىمدى سەلەكتسيالىق مال تۇقىمىن اسىلداندىرۋ جۇرگىزۋگە مالى دا از, كەرەك دەسەڭ شتاتتىق قۇرامىندا قاراكولدى بىلەتىن كاسىبي مامانى دا جوق وسى اسىل تۇقىمدى مال شارۋاشىلىقتارى سۋبەكتىلەرىنىڭ, ولارعا ميلليونداپ سۋبسيديا قارجى­سىن جۇمساۋدىڭ قاجەتتىلىگى قانشا؟ دەمەك, بۇل ماسەلەگە باسقا قىرىنان كەلۋ كەرەك. نەگە وسى ميلليونداردىڭ ەسەبىنەن مەملەكەت قامقورلىعىنداعى 4-5 مامانداندىرىلعان قاراكول شا­رۋاشىلىعى سۋبەكتىسىن ۇستاپ, ونى بىلىكتى ماماندارمەن قامتىپ, ءتيىستى سەلەكتسيالىق-اسىلداندىرۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋدى جالعاستىرىپ, اسىلتەكتىلىك قورىن ساقتاپ قالماسقا؟ مەنىڭ ەسەبىمشە, وسىنى ىسكە اسىرساق, قارجى دا ۇنەمدەلەر ەدى, جۇمىس تا تالاپ دەڭگەيىندە جۇرەر ەدى, ناتيجە دە بولار ەدى. جالپى ايتاتىن بولساق, وسى اسىل تۇ­قىمدىق مارتەبە العان, نەمەسە اسىل تۇقىمدى مال ءوسىرىپ وتىر­عان سۋبەك­تىلەردە سالا مامانى – زووتەحنيك-سەلەكتسيونەرلەردى بىلاي قويعاندا, سالاداعى عىلىمي-ون­دىرىستىك سۋبەكتىلەرمەن كەلىسىمشارتپەن جۇمىس جۇرگىزىپ وتىرسا, وندا ءسوزىم جوق. ىشىندە بىردە-ءبىر مال مامانى جوقتارى دا جەتىپ-ارتىلادى. سوندا ولار سۇرىپتاۋ مەن جۇپتاۋدى, مالدى كەشەندى باعالاۋدى قالاي جۇرگىزىپ, قانداي ساپالى اسىل تۇقىمدى ءونىم ءوندىرىپ وتىر؟ ماسەلەنى تۇيىندەيتىن بولساق, اسىل تۇقىمدى مال شارۋاشىلىعى مارتەبەسىن بەرۋ جانە ول مەملەكەتتىك قارجىلاي قولداۋ الۋ ءۇشىن مىنا ماسەلەلەردى شەشىپ العان دۇرىس: بۇدان بۇرىنعى قولدانىستا بولعان قاعيدا تالابىنداعىداي, اسىل تۇقىمدىق مارتەبەنى سالانىڭ كاسىبي ماماندارىنىڭ قاتىسۋىمەن قۇرىلعان كوميسسيانىڭ قورىتىندىسى جانە ۇسىنىسىمەن قۇ­زىرەتتى مەملەكەتتىك ورگان بەرۋگە ءتيىس. مارتەبە بەرۋدى پورودانىڭ پالاتاسىنا تاپسىرۋ ۇلكەن قاتەلىك دەپ ەسەپتەيمىن. سەبەبى, ول پالاتاعا قارجى قايدان تۇ­سە­تىنىن, ونىڭ ايماقتارداعى سالالارعا قالاي ساپالىق جانە وندىرىستىك باقىلاۋ جۇرگىزە الاتىنىن, بۇگىنگى مارتەبە الۋشى, ەرتەڭگى مەملەكەتتىك بيۋدجەت قارجىسىن پايدالانۋشى – سۋبسيديا الۋشى ەكەنىن ەستەن شىعارماي, مارتەبەنى قوعامدىق ۇيىم ەمەس, قۇزىرەتتى مەملەكەتتىك ورگان بەرگەنى دۇرىس دەپ ەسەپ­تەيمىن. مال شارۋاشىلىعىندا اسىل تۇقىمدى مالدى – «اسىل تۇقىمدى ءونىم» دەپ «جاڭا­لىق» ەنگىزۋدىڭ دە ەش قاجەتتىلىگى جوق, ول «اسىل تۇقىمدى مال» دەپ اتالۋى جانە «اسىل تۇقىمدى مال» دەپ تەك قانا اسىل تۇقىم­دىق مارتەبەسى بار اسىل تۇقىمدى شارۋاشىلىقتاردا تانىلعان جانە ولاردان ساتىپ الىنعان مال, وسىنى دالەلدەيتىن قۇجاتتارى بولسا عانا, تانىلۋى ءتيىس. ونىمەن قوسا اسىل تۇقىمدىق مارتەبە الۋعا ۇمىتكەرگە قويىلاتىن العاشقى تالاپتى كۇشەيتۋ كەرەك. مىسالى, مال باسى, ونىڭ تازا تۇقىمدىلىعى, جوعارى سىنىپتى مال ۇلەسى, ءونىم ءوندىرىسى مەن ساپاسى, ماماندارمەن, قاجەتتى عيماراتتارمەن, مال ازىعىمەن جانە عىلىمي قامتىلۋى, اسىل تۇقىمدىق قۇجاتتاردىڭ ناقتىلىعى مەن جۇرگىزىلۋى, ۆەتەريناريالىق جاع­دايى, ت.س.س. سونىمەن قاتار, قازىرگىدەي ەمەس, قويىلعان تالاپتاردىڭ ورىندالىسىن قاداعالايتىن قۇزىرەتتى مەملەكەتتىك ورگاننىڭ مەرزىمدى قاداعالاۋ جۇرگىزۋگە قۇقىعى بولۋى ءتيىس. سەبەبى, ول مەملەكەت قارجىسىنان قايتارىمسىز قولداۋ الىپ وتىر عوي. وسى ماسەلەلەر شەشىمىن تاپسا, اسىل تۇقىمدىق مارتەبەنىڭ دە مارتەبەسى ارتىپ, كەز كەلگەننىڭ مارتەبە الۋىنا جول بەرىلمەيدى, مال ساپاسى, ودان الىناتىن ءونىم كولەمى مەن ساپاسى ارتادى. ءسويتىپ, اسىل تۇقىمدى مال شارۋاشىلىعىنىڭ دامۋىنا جۇمسالعان بيۋدجەت قارجىسى كۇتكەن ناتيجەمىزدى بەرەدى دەپ ەسەپتەيمىن. ال قازىرگى جاعداي بويىنشا ايتساق, ۇكىمەت 15 جىلدان بەرى اسىل تۇقىمدى مال شارۋاشىلىعىنىڭ دامۋىن بىرنەشە باعىتتار بويىنشا ۇزدىكسىز قارجىلاي قولداپ كەلەدى, بىراق ءبىز ودان كۇتكەن ناتيجەمىزدى العان جوقپىز. مىسالى, ءمۇيىزدى ءىرى قارا شارۋاشىلىعىن دامىتۋعا جۇمسالعان قارجىنى ەسەپتەپ كورىڭىزشى؟ بەرگەنى جۇمساعان قارجىعا تۇرارلىق پا؟ جوق. اقىر سوڭىندا ءبىز ەلىمىزدىڭ ىشىنەن قاناعاتتانارلىق مال تاپپاي, باعاسى «ۋداي» مالدى شەت ەلدەردەن, سوناۋ اۆستراليا, اقش, كانادادان ساتىپ الىپ, ۇشاقپەن تاسۋعا ءماجبۇر بولىپ وتىرمىز. ەگەر, تالاپتى كۇشەيتىپ, بەرگەنىمىزدى «قاتتىراق سۇراماساق», بۇل كەلەڭسىزدىك جالعاسا بەرەدى. مۇمكىن, ول اكەلىنگەن مالداردىڭ ارتىقشىلىقتارىن دالەلدەۋگە تىرىساتىندار دا تابىلار, بىراق, ءبىزدىڭ عالىمدار مەن مالبەگىلەرگە وتكەن 15-20 جىل ىشىندە سوعان جۇمسالعان قارجى كولەمىندەي قارجى ءبولىپ, جاعداي مەن قامقورلىق جاساعانىمىزدا, ولاردان ونىمدىلىگى دە, ءونىم ساپاسى دا كەم تۇس­پەيتىن, ءتىپتى كوپتەگەن قاسيەتتەرىمەن ولاردان جوعارى تۇراتىن مالدى سەلەكتسيا­لايتىنىنا سەنىمدىمىن. – تۇسىنىكتى. ەندى سۋبسيديالاۋ ماسە­لەسىنە دە وسىلايشا ناقتىراق توق­تال­ساڭىز. – مينيسترلىكتىڭ 2014 جىلدىڭ 19 قاراشاسىنداعى №3-1/600 بۇيرىعىمەن بەكىتىلگەن وتاندىق اسىل تۇقىمدى مال شارۋاشىلىعىن, مال شارۋاشىلىعىنىڭ ونىمدىلىگى مەن ءونىم ساپاسىن ارتتىرۋدى مەملەكەتتىك قارجىلاي قولداۋ – سۋبسيديالاۋ قاعيداسىمەن اسىل تۇقىمدى مال شارۋاشىلىعىن دامىتۋ جانە مال شارۋاشىلىعىنىڭ ونىمدىلىگىن جانە ءونىم ساپاسىن ارتتىرۋ باعىتتارى بويىنشا جۇزەگە اسىرىلادى. اسىل تۇقىمدى مال شارۋاشىلىعىنىڭ ءمۇيىزدى ءىرى قارا شارۋاشىلىعىندا تۇ­قىمدىق تۇرلەندىرۋمەن قامتىلعان اسىل تۇقىمدى انا­لىقتىڭ باسىنا, جالپى تا­بىندارداعى ەتتىك باعىتتاعى تۇقىمدىق بۇقالاردى باعىپ-كۇ­تۋ شىعىندارىن ءىشىن­ارا وتەۋگە, ال قوي شارۋاشىلىعىندا تۇقىمدىق تۇرلەندىرۋمەن قامتىلعان قوي­لاردىڭ انا­لىق باسىنا, اسىل تۇقىمدىق زاۋىتتار مەن شارۋاشىلىقتارداعى اسىل تۇقىمدى قويلاردىڭ انالىق باسىنا بەكى­تىلگەن نورماتيۆ بويىنشا جىلما-جىل سۋبسيديا تولەنەدى. بۇل سۋبسيديا­لار تەك وسى ەكى ت ۇلىك تۇرىنە عانا قاراستىرىلعان جانە نورماتيۆتەردىڭ قالاي انىقتالعانى بىزگە بەيمالىم. ماقسات – اسىل تۇقىمدى مالدى دۇرىس باعىپ-كۇتۋگە, ازىقتاندىرۋعا, سەلەكتسيالىق اسىلداندىرۋ ءىسىن جۇرگىزۋگە جۇمسالعان قوسالقى شىعىنداردى وتەۋ بولۋ كەرەك, ءسىرا؟! ال قاعيدامەن سۋبسيديا الۋعا ۇمىتكەرگە قويىلعان تالاپتاردى زەردەلەپ قاراساق, بەرىلگەن قارجىدان كۇتكەنىمىزدەي ناتيجە الۋ مۇمكىندىگى وتە تومەن. وسى جەردە «نە سەبەپتەن باس­قا اسىل تۇقىمدى ت ۇلىكتەرگە وسىنداي سۋبسيديا تولەنبەيدى؟ سۋبسيديا الۋعا ۇمىتكەرلەرگە نەگە اسىل تۇقىمدىق جانە وندىرىستىك ماڭىزى جوق تالاپتار عانا قويىلعان؟» دەگەن سۇراقتار تۋىندايدى. سۋبسيديالاۋدىڭ كەلەسى ءبىر باعىتى – اسىل تۇقىمدى مالدى ساتىپ الۋ شى­­­عىندارىن ءىشىنارا وتەۋ. مەنىڭ تۇ­سىنۋىمشە, بۇل اسىل تۇقىمدى مالعا قاتارداعى تاۋارلىق شارۋاشىلىقتار­دىڭ قولجەتىمدىلىگىن ارتتىرۋ, ياعني, اسىل تۇقىمدى مال شارۋاشىلىعى سۋبەك­تىلەرىنەن ساتىپ الىنعان باعاسى قىمبات ساپالى انالىقتار مەن اتالىقتاردىڭ ساتىپ الۋ قۇنىن ارزانداتا وتىرىپ, تاۋارلىق مالىنىڭ ساپالىق قۇرامىن جاقسارتۋ جانە وسىنىڭ ناتيجەسىندە ونىمدىلىگى مەن ءونىم ساپاسىن ارتتىرۋ ءۇشىن جاسالسا كەرەك. نيەت دۇرىس. بىراق وسى جەردە تاعى دا بىرنەشە تۇسىنىكسىز ماسەلەلەر تۋىندايدى. مىسالى, مال باسىنا تولەنەتىن سۋبسيديا ءنورماتيۆى قالاي انىقتالعان؟ اسىل تۇقىمدى قوي ءتولىنىڭ ءبىر باسىنا – 8000 تەڭگە جانە ول ءتولدىڭ ساتىپ الۋ باعاسىنىڭ 30-50%-ى بولسا, جىلقى تولىنە – 40 مىڭ, ءتىپتى تۇيە تولىنە – 37 مىڭ تەڭگە كولەمىندە بەلگىلەنىپ, ساتىپ الۋ باعاسىنىڭ 10%-نا جەتەر-جەتپەس مولشەردە بەلگىلەنگەن. ءمۇيىزدى ءىرى قارا بويىنشا تىپتەن تۇسىنىكسىز. سوڭعى زووتەحنيكالىق انىقتامالىقتارعا سۇيەنىپ, قاراپايىم قازاقشا ەسەپ جاساساق, 1 باس سيىر, تۇيە مەن جىلقى 10 باس قويعا تەڭگەرىلەتىنىن ەسكەرسەك, وندا سيىر, جىلقى مەن تۇيەنىڭ ءار باسىنا 80 000 تەڭگەدەن سۋبسيديا تولەگەن ءادىل بولار ەدى عوي. – سۋبسيديا كىمگە تولەنەدى, ساتۋ­شىعا ما, الدە ساتىپ الۋشىعا ما؟ قاي­­سى­سىنا تولەگەن ءتيىمدى دەپ ويلايسىز؟ – سۋبسيديا اسىل تۇقىمدى مال ءتولىن ساتىپ الۋشىعا تولەنەدى, بۇرىن ساتۋشىعا تولەنگەن. مۇنىڭ كەمشىلىگى سول, ساتۋشى – اسىل تۇقىمدى مال يەسى مالىن بارىنشا قىمبات باعاعا ساتۋعا مۇمكىندىك الادى. وسىدان اسىل تۇقىمدى مالدىڭ قولجەتىمدىلىگى تومەندەيدى, اسىل تۇقىمدى مال يەسىنىڭ مالىن ساتۋعا ىنتاسى بولمايدى, سەبەبى, ساتپاسا دا مال باسىنا سۋبسيديا الىپ وتىر. سوندىقتان, سۋبسيديا ساتۋشىعا تولەنگەنى دۇرىس دەپ ەسەپتەيمىن جانە ونى مالىن ساتۋعا, ارزان باعامەن ساتۋعا يتەرمەلەيتىن تەتىكتى تابۋىمىز كەرەك. – تاجىريبەلى مامان رەتىندە وسى ماسەلەلەر بويىنشا ناقتى ۇسىنىستار ايتا الاسىز با؟ – سۋبسيديالاۋ قاعيدالارىن جەتىل­دىرىپ, ءمان-ماعىناسىن, ەكو­نو­ميكالىق-وندىرىستىك تۇرعىدان جان-جاقتى زەردەلەپ, قايتا جاساۋ كەرەك. ماقسات – بيۋدجەت قارجىسىنان قولداۋ كورسەتۋ ەمەس, وسى قولداۋدان وزىنە دە, وزگەلەرگە دە, حالىققا دا وڭ ناتيجە بەرەتىن تۇپكى ناتيجەگە باعىتتالۋى ءتيىس. مەنىڭ ويىمشا, اسىل تۇقىمدى مال شارۋاشىلىعىنىڭ دامۋىن قولداۋعا سۋبسيديا ناقتى نەگىز­دەمەلەرمەن بەلگىلەنگەن نورماتيۆتەرمەن: اسىل تۇقىمدى مال باسىنىڭ ناقتى وسىمىنە, ياعني, وسكەن سانىنا بەرىلسە, بۇل جىلدان-جىلعا سۋبەكتىدە اسىل تۇقىمدى مال باسىنىڭ وسىمىنە جانە تاۋارلىق شارۋاشىلىقتارعا ساتىلاتىن اسىل تۇقىمدى مال سانىن ارتتىرۋعا ىقپال ەتەدى. ەكىنشىدەن, وتكەن جىلمەن سالىستىرعانداعى جوعارى سىنىپتى – ەليتا جانە I سىنىپتى مال باسىنىڭ سالىس­تىرمالى ءوسىمىن ەسكەرە وتىرىپ بەرىلسە – بۇل اسىل تۇقىمدى مال شارۋاشىلىعى سۋبەكتىسىنىڭ سەلەكتسيالىق مال تۇقىمىن اسىلداندىرۋ قىزمەتىن ناقتى جولعا قو­يىپ, شارۋاشىلىقتاعى مال ساپاسىنىڭ ودان ءارى جاقسارۋىنا قولداۋ بولار ەدى. ۇشىنشىدەن, جوعارىدا ايتىپ كەتكەنىمدەي, سالاداعى وزگە وتاندىق تاۋارلىق اۋىل شارۋاشىلىعى تاۋارىن وندىرۋشىلەرگە ارزانداتىلعان باعامەن تۇقىمدىق ماق­ساتقا ساتقان اسىل تۇقىمدى مال باسىنا بەرىلگەنى دۇرىس. ويتكەنى, بۇل اسىل تۇقىمدى شارۋاشىلىق سۋبەكتىسىنىڭ اسىل تۇقىمدى مال ءتولىن ساتۋعا ىنتاسىن ارتتىرىپ, تاۋارلىق شارۋاشىلىقتارداعى مال ساپاسىنىڭ, ونىمدىلىگى مەن ءونىم ساپاسىنىڭ ارتۋىنا جول اشادى. تيىمدىلىككە تەز قول جەتكىزەمىز دەسەك, ءبىر باسقا تولەنەتىن سۋبسيديا ءنورماتيۆى مالدىڭ ورتا ساتۋ باعاسىنىڭ 50%-نان كەم بولماعانى ءجون. قاعيدانى وسىلايشا جەتىلدىرۋ, بارلىق اسىل تۇقىمدى مال شارۋاشىلىقتارى سۋبەك­تىلەرىنىڭ سۋبسيديا قارجىسىنا تەڭ قۇقىلى قولجەتىمدىلىگىن قامتاماسىز ەتەدى. اسىل تۇقىمدى مال باسىنا, با­عىپ-كۇتۋگە, ازىقتاندىرۋعا, قولدان ۇرىق­­تان­دىرۋعا جانە وزگە دە تاۋارلىق شارۋا­شى­لىقتارعا دا ورتاق, جالپى وندىرىستىك شىعىنداردى ءىشىنارا وتەۋ ماقساتىنا سۋبسيديا تولەۋ, بيۋدجەت قارجىسىن ورىنسىز شىعىنداۋ دەپ سانايمىن. ەندى قاعيدامەن سۋبسيديا الۋشىعا قويىلعان ولشەمدەر مەن تالاپتارعا كەلەتىن بولساق, وسى نەگىزگى ءونىم ون­دىرۋشىلەر – شارۋا جانە جەكە ءۇي قوجالىقتارى وندىرگەن ونىمىنە مەملەكەت تاراپىنان قولداۋ – سۋبسيديا الا المايدى. سەبەبى, ونىڭ كەمىندە 300 باس انالىق قويى, 75 باستان كەم ەمەس انالىق تۇيەسى, نە انالىق جىلقىسى بولۋى جانە ولاردىڭ ەتكە وتكىزۋ ورتا تىرىدەي سالماعى قويدا 45 كگ-نان ارتىق ەمەس, ءىرى قارانىكى 350 كگ-نان كەم بولماۋى مىندەتتەلگەن. سوندا ءبىز, قاعيدانى «سۋبسيديانى كىمگە تولەۋ ءۇشىن جاسادىق؟» دەگەن ورىندى سۇراق تۋىندايدى. تاعى ءبىر تۇسىنىكسىزى, نەگە ەتكە وتكىزىلەتىن قويدىڭ سالماعى 45 كگ-نان اسپاۋى كەرەك؟ سوندا نە, ەتكە قوزى مەن تەك «كوتەرەم» ءىرى قوي تاپسىرۋىمىز كەرەك پە؟ سالماعى 60-70 كگ كەلەتىن سەمىز «ىسەكتەرىمىز» بەن «قۇ­نان» قويلارىمىزدى, «توقتاسقان» مالدارىمىزدى ەتكە تاپسىرساق, نەگە سۋبسيديا تولەنبەيدى؟ الدە بۇلاردى مال سويۋ ورنىمەن ىمىرالاسىپ, 2 قوزىنىڭ ەسەبىنە سويعىزىپ, ەتكە وتكىزىپ, سۋبسيديا الامىز با؟ جوق, الدە قوي ەتىمەن حالىقتى قامتۋ ماسەلەسىن تولىق شەشىپ, ەندى حالىقتى تەك قانا تابيعي اسا تازا, «تىسكە جۇمساق» قوزى ەتىمەن قامتۋعا باعىت ۇستاندىق پا؟ – كۇزەمباي ەرعالي ۇلى, ءوز وي-پى­كىرىڭىزدى, ۇسىنىسىڭىزدى اشىق ايتىپ, بولىسكەنىڭىزگە راحمەت. گۇلايىم شىنتەمىرقىزى, «ەگەمەن قازاقستان»  ماڭعىستاۋ وبلىسى